ظرفیت‌ها و رویه‌های کشت فراسرزمینی در تانزانیا

برخی کشورها به دلیل کمبود منابع آب یا نداشتن زمین‌های مناسب برای کشاورزی، بمنظور تأمین نیازهای اساسی غذایی خود، در زمین‌های حاصلخیز کشورهای دیگر که شرایط مطلوب‌تری برای کشت دارند، سرمایه‌گذاری می‌کنند. کشت فراسرزمینی در واقع به مفهوم استفاده از منابع، ظرفیت‌ها و امکانات کشورهای دیگر برای تولید محصولات کشاورزی است تا ضمن حفظ منابع داخلی، امنیت غذایی تقویت شود.

کشاورزی فراسرزمینی ابتدا توسط ایالات متحده با هدف کشت محصولات کشاورزی در کشورهایی که نیروی کار ارزان‌تری داشتند، آغاز شد. این کشور با اتخاذ این روش تلاش کرد هزینه تولید محصولات کشاورزی را کاهش دهد و اکنون به یکی از پیشروترین کشورها در زمینه کشت فراسرزمینی تبدیل شده است. بر اساس گزارش‌های جهانی، کشور چین نیز در حال حاضر بزرگ‌ترین پروژه کشت فراسرزمینی برنج را در موزامبیک، واقع در آفریقا اجرا می‌کند. هند نیز طی سال‌های اخیر با توجه به بحران کمبود تولید غلات در داخل کشور، کشت فراسرزمینی را شروع کرده و در این راستا زمین‌های کشاورزی استرالیا را برای کشت محصولات زراعی و باغی خریداری کرده است. همچنین، امارات متحده عربی بیش از یک دهه است که در کشاورزی سودان سرمایه‌گذاری می‌کند و توانسته حدود سیصد هزار هکتار از زمین‌های اطراف خارطوم را تحت کشت قرار دهد. علاوه بر این، امارات متحده عربی از طریق تفاهم‌نامه‌ای با وزارت کشاورزی پاکستان، موفق به کشت برنج و گندم در ۳۲۵ هزار هکتار از زمین‌های این کشور شده است. امارات در سال‌های اخیر با گسترش پروژه‌های کشت فراسرزمینی خود، به دنبال آن است که به عنوان بزرگترین تولیدکننده محصولات کشاورزی منطقه خلیج فارس شناخته شود.

مشاهده می‌­شود که برخی از کشورهای آفریقایی به عنوان مقصد سرمایه‌­گذاری کشورهای خارج از این قاره، جهت کشت فراسرزمینی انتخاب شده‌­اند. این مهم به دلیل برخورداری کشورهای آفریقایی از آب و هوای مساعد و خاک حاصلخیز است. در این وضعیت، یکی از مهمترین کشورهای آفریقایی که می‌­تواند میزبان سرمایه و ماشین‌­آلات کشاورزی جهت کشت فراسرزمینی باشد، کشور تانزانیاست. شرایط موجود در کشور تانزانیا، فضای امیدوارکننده‌ای برای سرمایه‌گذاران خارجی رقم زده است. عواملی مانند نرخ پایین تورم، ارز پایدار، دولت حامی‌کسب‌وکارها و زیرساخت‌های مناسب از جمله دلایلی هستند که محرک اصلی شرکت‌های بین‌المللی برای ورود به بازار تانزانیا هستند. در ادامه به برخی از مهمترین جذابیت­‌های تانزانیا برای سرمایه‌­گذاری و تجارت با این کشور پرداخته خواهد شد (با تاکید بر حوزه کشاورزی):

الف) زیرساخت‌های حمل و نقل

زیرساخت‌­های حمل و نقلی، امکانات گسترده‌ای را فراهم کرده‌اند که بستر مناسبی برای سرمایه‌گذاری در کشت فراسرزمینی به شمار می‌روند. این زیرساخت‌ها (در حوزه‌های مختلف)، نشان‌دهنده توانمندی و ظرفیت این کشور در حمایت از پروژه‌های بزرگ مقیاس کشاورزی است. در مجموع، تانزانیا با بهره‌مندی از زیرساخت‌های متنوع و نوین خود، شرایط مناسبی را برای سرمایه‌گذاری در حوزه کشاورزی فراسرزمینی ارائه می‌دهد که تضمین‌کننده رشد پایدار خواهد بود.

اولین بخش قابل توجه، شبکه جاده‌ای تانزانیاست که طولی برابر با ۸۵ هزار کیلومتر دارد. حدود ۳۵ هزار کیلومتر از جاده‌ها در زمره جاده‌های ملی قرار داشته و تحت مدیریت سازمان ملی جاده‌های تانزانیا (TANROADS) اداره می‌شوند (مسیر آسفالته این کشور حدود دوازده هزار کیلومتر است). بخش آسفالت ‌شده این شبکه، کلیدی‌ترین مسیر ارتباطی میان دارالسلام، مناطق مرکزی و جنوبی، و همچنین کشورهای همسایه نظیر زامبیا و مالاوی به شمار می‌­رود. علاوه بر این، برنامه جامع ارتقای زیرساخت‌­های جاده‌ای کشور تا سال‌های آینده می‌تواند تحولی اساسی در این بخش ایجاد کند.

در بخش حمل‌ونقل ریلی، تانزانیا دارای شبکه‌ ریلی برقی نو و مدرن از دارالسلام به عنوان قطب اقتصادی کشور تا شهر دودوما به عنوان پایتخت سیاسی کشور است. برنامه‌­ریزی‌­های لازمه جهت توسعه شبکه ریلی مذکور به کشورهای همسایه در دست اقدام است و تا سالیان آتی به بهره‌­برداری خواهد رسید. یکی دیگر از خطوط آهن تانزانیا، خط تانزانیا به زامبیا است که در زمینه جابجائی مسافر و بار میان این دو کشور فعال است.

فرودگاه‌های تانزانیا نیز نقش مهمی در تسهیل تبادل تجاری ایفا می‌کنند. این کشور با سه فرودگاه بین‌المللی، پروازهای بین‌المللی و داخلی گسترده‌ای را هدایت می‌کند. دسترسی مناسب به فرودگاه‌هایی مانند دارالسلام، کلیمانجارو و زنگبار نشان‌دهنده اهتمام به تقویت این حوزه از سوی دولت مرکزی است. شرکت‌های محلی همچون Air Tanzania و Precision Air نیز پوشش داخلی مناسبی ارائه می‌دهند.

در زیرساخت حمل‌ونقل دریایی، سه بندر اصلی دارالسلام، امتوارا و تانگا زیر نظر اداره بنادر تانزانیا (TPA) فعالیت دارند. بندر دارالسلام با امکانات مدرن خود توانایی مدیریت محموله‌های حجیم از مبدا یا به مقصد کشورهای همسایه نظیر رواندا، اوگاندا و جمهوری دموکراتیک کنگو را دارد. حمل‌ونقل دریایی در دریاچه‌های ویکتوریا، تانگانیکا و نیاسا پایه‌ریزی شده که امکان اتصال کشورهای حاشیه این منابع آبی را فراهم می‌آورد.

ب) آب و هوا

دما: بسیاری از نقاط کشور تانزانیا، آب‌وهوای گرمسیری داشته و دما در این کشور با توجه به ارتفاع و تغییر فصل، بین ۱۰ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد متغیر است. در ماه‌های می تا آگوست، هوا معمولاً خنک‌تر می‌شود، به‌ویژه در مناطق مرتفع که متوسط دما بین ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتی‌گراد می‌­باشد. به طور کلی، در کشور تانزانیا، سایر نقاط دمای کمتر از ۲۰ درجه سانتی‌گراد را تجربه نمی‌کنند. گرم‌ترین دوره بین نوامبر و فوریه ثبت می‌شود، جایی که میانگین دما بین ۲۵ تا ۳۵ درجه سانتی‌گراد متغیر است.

الگوی بارندگی: بارندگی در تانزانیا به‌طور کلی به دو الگوی مشخص تقسیم می‌شود: بارش‌های کوتاه و بارش‌های طولانی. بارش‌های کوتاه عمدتاً در ماه‌های سپتامبر تا دسامبر رخ داده و میزان بارندگی از ۲۰۰ تا ۵۰۰ میلی‌متر متغیر است. بارش‌های طولانی نیز بین ماه‌های مارس تا مه اتفاق می‌افتد، که حجم بارش در این مدت بین ۳۰۰ تا ۶۰۰ میلی‌متر گزارش شده است. برخی مناطق تانزانیا، بین ماه‌­های نوامبر تا آوریل بارندگی دریافت می‌کنند که میزان آن بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ میلی‌متر متغیر است.

باد: وضعیت وزش باد در اکثر مناطق کشور تانزانیا، متعادل و نرمال می‌­باشد. نسیم‌های مناطق خشکی و بالعکس، نقاط نزدیک به دریا، نقش مهمی در ایجاد تغییرات محلی آب و هوا دارند، به‌ویژه در مناطق ساحلی که گاهی منجر به بارندگی در مناطق مجاور می‌شود.

خاک و حاصلخیزی: نوع خاک در تانزانیا تحت تأثیر سنگ‌بستر و موقعیت جغرافیایی قرار دارد. ویژگی‌های اصلی خاک‌ها و سطح حاصلخیزی آن‌ها به همراه محصولات کشاورزی هر منطقه ذیلاً تشریح شده است:

• منطقه شمالی (نواحی آروشا، کلیمانجارو و مانیارا): این منطقه دارای خاک‌های بسیار حاصلخیز شامل خاک‌های حاصل از خاکستر آتشفشانی در ارتفاعات بالا و رس‌های حاصلخیز ناشی از گدازه‌ها در دشت­ها و دامنه‌هاست. محصولات کشاورزی عمده این منطقه شامل قهوه، موز، سیب‌زمینی، لوبیا، چای، سبزیجات، گل، گندم، جو، نیشکر، ذرت و سیسال می‌­باشد؛
• منطقه جنوبی (نواحی امتوارا، لیندی و توندورو): در این منطقه خاک‌هایی با بافت شنی و رسی یافت می‌شود که سطح حاصلخیزی آن‌ها از کم تا متوسط متغیر است. محصولات عمده کشاورزی قابل کشت در این ناحیه را می‌توان بادام هندی، کنجد، کاساوا، سورگوم، بادام زمینی، برنج و نارگیل دانست؛
• مناطق مرتفع جنوبی (نواحی ایرینگا، امبیا، روکوا و روووما): در این بخش خاک‌های حاصل از آبرفت‌های کم ارتفاع و خاکستر آتشفشانی مشاهده می‌شود که سطح حاصلخیزی متوسط و رو به بالا دارند. مهم‌ترین محصولات کشاورزی این منطقه شامل قهوه، چای، برنج و آفتابگردان می­‌باشد؛
• منطقه مرکزی (نواحی دودوما و سینگیدا): ویژگی اصلی خاک این منطقه، شنی بودن و مناسب بودن برای کشت غرقابی است. محصولات اصلی منطقه شامل انگور، ذرت، گندم، آفتابگردان و پنبه می‌­باشد که در شرایط خاص اقلیمی آن رشد می‌کنند؛
• منطقه غربی (نواحی تابورا و کیگوما): خاک‌ این منطقه غالباً شن و رسی است. محصولات کشاورزی اصلی این منطقه شامل موز، ذرت، لوبیا، روغن پالم، قهوه، کاساوا، برنج و تنباکو هستند؛
• منطقه دریاچه (ناحیه موانزا، کاگرا، مارا و شینیانگا): خاک‌ این ناحیه از کشور، ماسه‌ای بوده و در برخی مناطق خاک‌های رسی، سخت و با حاصلخیزی متوسط تا زیاد مشاهده می‌شود. عمده محصولات کشت شده در این منطقه شامل برنج، ذرت، لوبیا، قهوه، موز، چای، نیشکر، سبزیجات، پنبه، کاساوا، سورگوم، ارزن، و سیب‌زمینی شیرین هستند؛
• منطقه شرقی (نواحی تانگا، ساحل، دارالسلام و موروگورو): خاک‌های غالب این منطقه شنی و رسی با بافت سنگین هستند. سطح حاصلخیزی این خاک‌ها معمولاً از کم تا متوسط است.

قوانین سرمایه‌گذاری کشاورزی فراسرزمینی در تانزانیا

طبق قوانین تانزانیا، تمامی اراضی متعلق به دولت است و مالکیت مطلق زمین (Freehold) برای اتباع خارجی وجود ندارد. این افراد تنها از طریق اجاره‌نامه‌های بلندمدت و برای مقاصد مشخص می‌توانند به زمین دسترسی داشته باشند. طبق قوانین کشور تانزانیا و بخصوص "قانون سرمایه‌گذاری" مصوب ۱۹۹۷، دسترسی به زمین برای افراد غیرشهروند تانزانیا تنها با هدف سرمایه‌گذاری امکان‌پذیر است. سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا معمولاً لیستی از زمین‌های قابل واگذاری به خارجیان جهت سرمایه­‌گذاری در حوزه‌­های متعدد را دارد.

در حوزه کشاورزی، زمین‌­های مرغوب و قابل واگذاری در تانزانیا فراوانند که می­‌بایست با طی مراحل اداری، از سازمان مذکور مجوز فعالیت مربوطه را کسب نمود. سرمایه‌گذاری در بخش کشاورزی از معافیت‌های گمرکی برای واردات ماشین‌آلات و ادوات کشاورزی برخوردار بوده و طبق قوانین جاری کشور، سرمایه­‌گذار اجازه انتقال سود خالص ناشی از فعالیت خود (پس از کسر مالیات)، به خارج از کشور را داراست. بر اساس "قانون زمین" مصوب ۱۹۹۹ و سایر قوانین حاکمه در تانزانیا، دسترسی به زمین در این کشور برای سرمایه‌گذاران خارجی می‌تواند از طرق ذیل صورت گیرد:

• حق اشغال فرعی (Derivative Right):این رایج‌ترین روش برای سرمایه‌گذاران خارجی است. در این حالت، مجوز "قطعه زمین" موردنظر ابتدا توسط سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا از دولت کسب می‌شود و سپس  این سازمان، حق استفاده از آن را به سرمایه‌گذار خارجی واگذار می‌کند؛
• اجاره فرعی از مالکین خصوصی؛
• خریداری از افراد یا نهادهایی که حق تصرف در زمین، از سوی دولت به آنها اعطا‌ شده است؛
• مدت اجاره: اجاره‌نامه‌ها معمولاً برای دوره‌های۳۳، ۶۶ یا حداکثر ۹۹ ساله صادر می‌شوند که پس از پایان دوره قابل تمدید هستند؛
• محدودیت کاربری: زمین تنها باید برای مقاصد تایید شده (مانند کشاورزی تجاری، صنعت، توریسم یا پروژه‌های تجاری) استفاده شود؛

سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی که متقاضی حقوق استفاده از زمین از طریق سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا هستند، باید از یک سری مراحل خاص پیروی کنند:

- حدودات زمین موردنظر توسط وزارت اراضی، نهادهای شهری، مقامات منطقه‌ای، سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا مشخص گردد؛

- آزادسازی زمین توسط وزارت اراضی بصورت رسمی اعلام گردد؛

- زمین مذکور توسط کمیسر اراضی به سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا واگذار گردد؛

- درخواست رسمی سرمایه‌­گذار به سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا ارسال شود؛

- درخواست متقاضی توسط سازمان سرمایه‌گذاری و مناطق ویژه اقتصادی تانزانیا مورد بررسی قرار می­‌گیرد؛

- نتایج بررسی به سرمایه‌گذار یا سرمایه‌گذاران اطلاع‌رسانی می‌­شود؛

- فرم حقوق مشتقه برای درخواست‌های تأییدشده باید تکمیل گردد؛

- اسناد حقوق مشتقه زمین می‌­بایست ثبت گردد؛

- و نهایتاً، سند مشتقه برای متصرف قانونی زمین صادر می‌­گردد.

لازم به ذکر است زمین‌های خریداری‌شده (برای مقاصد کشاورزی و غیره)، مشمول پرداخت هزینه‌هایی از قبیل حق تمبر، نقشه‌برداری، ثبت، آماده‌سازی و اجاره می‌شوند. میزان این هزینه‌ها ممکن است بسته به زمان و مکان متغیر باشد.

لینک­‌های مفید جهت بهره‌­برداری:

- https://share.google/gAXpi۱QOP۹EZ۱lkJx

- https://sdg.tic.go.tz/opportunities/fruit-and-vegetable-processing 

اطلاعات قابل دریافت از لینک فوق شامل توضیح جامع وضعیت صنعت میوه­ و فرآوری مواد غذائی در تانزانیا، حجم بازار، قواعد و مقررات مربوط به سرمایه‌­گذاری و مطالعه موردی سرمایه‌­گذاران در این حوزه است.

- https://www.tiseza.go.tz/

- https://www.tiseza.go.tz/pages/agriculture

- https://sdg.tic.go.tz/opportunities/edible-oil-production/

اطلاعات قابل دریافت از لینک فوق شامل توضیح جامع وضعیت صنعت روغن‌­های خوراکی در تانزانیا، حجم بازار، بازه زمانی برگشت سرمایه و سود، مطالعه موردی سرمایه­‌گذاران در این حوزه و شرکای تانزانیا در این صنعت است.

 

منابع

- www.farmlandgrab.org

- openknowledge.fao.org

- www.researchgate.net

- www.aecfafrica.org

- www.yieldgap.org/tanzania