تغییر راهبردی پاکستان به سمت کریدورهای غربی

پاکستان دیگر روی مسیر افغانستان حساب نمی‌کند، چون ناامن و غیرقابل اعتماد است. به‌جای آن، کریدور چین از شمال و کریدور ایران از غرب را فعال کرده است؛ نمونه‌اش افتتاح گذرگاه گبد–ریمدان با ایران در آوریل 2026. اهمیت مقاله در این است که نشان می‌دهد پاکستان ژئوگرافی را با زیرساخت مورد نظر تغییر می‌دهد و از بن‌بست های بوجود آمده به‌هاب ترانزیتی تبدیل می‌شود: 1) مسیر دسترسی پاکستان به آسیای مرکزی را تقویت می‌کند. 2) کریدور ایران و چین با مسیرهای کوتاه‌تر و امن‌تر جایگزین شده‌اند. 3) گذرگاه گبد–ریمدان با ایران عملاً باز شده و پاکستان را به آسیای مرکزی متصل می‌کند.

پاکستان دیگر روی مسیر افغانستان حساب نمی‌کند، چون ناامن و غیرقابل اعتماد است. به‌جای آن، کریدور چین از شمال و کریدور ایران از غرب را فعال کرده است؛ نمونه‌اش افتتاح گذرگاه گبد–ریمدان با ایران در آوریل 2026. اهمیت مقاله در این است که نشان می‌دهد پاکستان ژئوگرافی را با زیرساخت مورد نظر تغییر می‌دهد و از بن‌بست های بوجود آمده به‌هاب ترانزیتی تبدیل می‌شود: 1) مسیر دسترسی پاکستان به آسیای مرکزی را تقویت می‌کند.  2) کریدور ایران و چین با مسیرهای کوتاه‌تر و امن‌تر جایگزین شده‌اند.  3) گذرگاه گبد–ریمدان با ایران عملاً باز شده و پاکستان را به آسیای مرکزی متصل می‌کند.

نویسنده این مطلب، عَمَی  ایمن، پژوهشگر مستقل علوم سیاسی با تمرکز بر امنیت ملی و منطقه‌ای، در روزنامه THE NATION نوشته است که نقشه تجارت منطقه‌ای هیچ‌وقت یک ‌شبه عوض نمی‌شود، اما به‌صورت تدریجی تغییر می‌کند تا جایی که مسیرهای قدیمی‌کارایی خود را از دست می‌دهند. به باور او، پاکستان امروز دقیقاً در چنین نقطه‌ای ایستاده است.

سال‌ها بود که پاکستان برای اتصال به آسیای مرکزی فقط به مسیر افغانستان چشم دوخته بود، ولی حالا این فرض ضعیف دارد کنار گذاشته می‌شود. پاکستان دیگر منتظر ثبات در کشورهای همسایه نیست، بلکه به‌صورت فعال در حال ایجاد مسیرهای جایگزین است. این چرخش به سمت غرب، فقط تغییر جاده نیست، بلکه بازتعریف تازه‌ای از جغرافیا، ریسک و فرصت در نظم منطقه‌ای رقابتی امروز است.

ستون اصلی این تغییر، کریدور چین است. پاکستان از طریق مناطق غربی چین خود را به قرقیزستان، قزاقستان و تاجیکستان وصل می‌کند. مزایا قابل اندازه‌گیری است: مثلاً مسیر بیشکک[2] از چین 3230 کیلومتر است که 237 کیلومتر کوتاه‌تر و سه روز زودتر از مسیر افغانستان تمام می‌شود. مسیر آلماتی هم 3468 کیلومتر است که 345 کیلومتر کمتر از راه سنتی است. حتی در مورد دوشنبه[3] که مسیر چین کمی طولانی‌تر است (3310 در مقابل 2420 کیلومتر)، امنیت و پیش‌بینی‌پذیری بیشتر، این فاصله را جبران می‌کند. در تجارت مدرن، قابلیت اعتماد و پیش‌بینی‌پذیری از کوتاهی مسیر اهمیت بیشتری دارد.

در کنار آن، کریدور غربی از طریق ایران هم دارد جدی می‌شود. باز شدن گذرگاه گبد–ریمدان در آوریل 2026 یک نقطه عطف است؛ این مسیر دیگر فقط یک طرح پشتیبان نیست، واقعیت عملیاتی شده. پاکستان از راه ایران به ازبکستان و ترکمنستان می‌رسد. مسیر تاشکند[4] 3540 کیلومتر است (در مقابل 2900 کیلومتر از افغانستان) و مسیر عشق‌آباد[5] 2570 کیلومتر (در مقابل 2400 کیلومتر). ولی همین کیلومترهای بیشتر، به خاطر تأخیر کمتر، ریسک پایین‌تر و مدیریت مرزی منظم، از مسیر افغانستان مقرون‌به‌صرفه‌تر تمام می‌شود.

در مقابل، محدودیت‌های مسیر افغانستان هر روز آشکارتر می‌شود. امنیت ندارد، مرزهایی مثل تورخم و چمن[6] ناگهان بسته می‌شوند و هفته‌ها تأخیر می‌اندازند. شبکه ریلی افغانستان ناچیز است (بیشتر از 100 کیلومتر نیست)، عوارض غیررسمی و هزینه بیمه بالاست. در تجارت مدرن، پیش‌بینی‌ناپذیری از دوری راه بدتر است.

در ادامه مقاله آمده است پاکستان در نظر دارد زیرساخت داخلی را هم با ایده اش همطراز و هماهنگ ‌کند؛ ارتقای خط آهن کراچی–پیشاور، فاز دوم کریدور چین–پاکستان، جاده‌های دوطرفه، بندر خشک هاولیان[7] و مهم‌تر از همه بندر گوادر که یک خروجی آب‌های گرم و عمیق بدون وابستگی به یک مسیر خاص است. همه اینها دارد پاکستان را از یک نقطه بن‌بست به یک هاب منطقه‌ای تبدیل می‌کند.

در پایان، نویسنده می‌گوید این چرخش به غرب فقط یک تغییر لجستیکی نیست، بازتعریف استراتژی ملی در برابر واقعیت‌های تازه است. پاکستان با متنوع کردن مسیرها و کم کردن وابستگی به محیط‌های ناپایدار، دارد پایه‌های مشارکت اقتصادی پایدار با آسیای مرکزی را می‌ریزد. جغرافیا سرنوشت را تعیین نمی‌کند؛ زیرساخت، سیاست و آینده ‌نگری حرف اول را می‌زنند. اگر این مسیر با ثبات ادامه پیدا کند، پاکستان می‌تواند به یک دولت ترانزیتی قابل اعتماد و رقابتی در اوراسیا تبدیل شود و از آنچه امروز هست، فراتر برود.

نویسنده: عَمَی  ایمن[1]

مقاله منتشر شده در روز نامه: THE NATION

تاریخ: سه شنبه 1 اردیبهشت 1405

https://www.nation.com.pk/21-Apr-2026/pakistan-s-emerging-trade-corridors

[1] - عَمَی  ایمن، پژوهشگر مستقل با پیشینه علوم سیاسی، متخصص امنیت ملی و منطقه‌ای و امور راهبردی و استراتژیک پاکستان است. 

[2] Bishkek (Kyrgyzstan)

[3] Dushanbe (Tajikistan)

[4] Tashkent = a city in Uzbekistan Tashkent

[5] Ashgabat = a city in Turkmenistan Ashgabat

[6] Torkham + Chaman = Pakistan–Afghanistan border crossing points Torkham Border Crossing Chaman Border Crossing

[7] Havelian Dry Port