کشاورزی قزاقستان در برابر گرما و خشکسالی؛ میزان برداشت ۲۰۲۶ نسبت به سال گذشته

در ژوئن ۲۰۲۶، دمای هوا در بیشتر مناطق قزاقستان ۱ تا ۵ درجه بالاتر از میانگین اقلیمی‌بود. در بیشتر مناطق، دمای روزانه به ۳۰ تا ۳۸ درجه سانتی‌گراد رسید و در جنوب کشور در برخی مناطق دما تا ۴۳ درجه افزایش یافت. کارشناسان هواشناسی علت این شرایط را تأثیر توده‌های هوای خشک گرمسیری اعلام کردند. تابستان گرم و خشک سال ۲۰۲۶ شرایط متفاوتی را برای کشاورزی قزاقستان ایجاد کرده است. در حالی که برداشت در سال جاری زودتر آغاز شده و شاخص‌های اولیه از عملکردی بهتر از مدت مشابه سال گذشته حکایت دارند، تفاوت شدید شرایط میان مناطق و پیش‌بینی خشکسالی در برخی استان‌ها، ارزیابی نهایی محصول را دشوار کرده است.

شرایط دمایی در مناطق مختلف یکسان نبود. بخش‌های جنوبی و مرکزی با گرما مواجه بودند، در حالی که در غرب کشور تحت تأثیر چرخه‌های جوی اقیانوس اطلس، هوا خنک‌تر و بارندگی بیشتر بود و در برخی مناطق میزان بارش به ۲ تا ۵ برابر میانگین رسید.

در ۲۳ ژوئن دمای ۳۶.۸ درجه سانتی‌گراد ثبت شد که رکوردی بود که ۸۵ سال پابرجا مانده بود. همچنین در ۱۴ ژوئیه دمای هوا به ۳۸.۶ درجه رسید که بالاترین دمای ثبت‌شده برای این روز از سال ۱۹۹۲ بود.

پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد تا پایان اوت نیز شرایط جوی یکنواخت نخواهد بود. در شمال کشور بارش‌های رعدوبرقی و نوسانات دما پیش‌بینی شده، در حالی که در جنوب و غرب گرمای شدید ادامه خواهد داشت. دمای هوا در برخی روزها در منطقه مانگیستائو به ۳۹ تا ۴۴ درجه، در آتیراو تا ۴۱ درجه و در ژامبیل تا ۴۲ درجه خواهد رسید.

همچنین «کازگیدرومت» برای بخش‌هایی از مناطق قزاقستان غربی، آکتوبه، آتیراو، ژتیسو، ژامبیل، ترکستان و قیزیل‌اوردا خشکسالی جوی پیش‌بینی کرده است. این وضعیت به معنای خشکسالی در سراسر کشور نیست، بلکه نشان‌دهنده تفاوت قابل‌توجه شرایط آب‌وهوایی میان مناطق مختلف است.

تجربه سال‌های گذشته

شرایط کنونی برای کشاورزی قزاقستان بی‌سابقه نیست. در سال ۲۰۱۲، عملکرد گندم به تنها ۷.۹ سنتنر در هکتار رسید، در حالی که این رقم یک سال پیش از آن ۱۶.۶ سنتنر بود.

در سال ۲۰۲۱ نیز خشکسالی غیرعادی موجب کاهش تولید محصولات زراعی شد و برداشت گندم به حدود ۱۱.۸ میلیون تن رسید.

در سال ۲۰۲۳ شرایط دوباره به‌شدت وخیم شد. میانگین عملکرد غلات حدود ۹.۷ سنتنر در هکتار و عملکرد گندم حدود ۸.۵ تا ۸.۶ سنتنر در هکتار بود که از ضعیف‌ترین نتایج سال‌های پیش از آن محسوب می‌شد.

اما در سال ۲۰۲۴ شرایط به‌طور محسوسی تغییر کرد و تولید غلات افزایش یافت. در سال ۲۰۲۵ نیز قزاقستان به رکورد تاریخی ۲۷.۱ میلیون تن غلات، شامل ۲۰.۳ میلیون تن گندم، دست یافت.

آغاز زودتر برداشت در سال ۲۰۲۶

عملیات برداشت امسال زودتر از معمول آغاز شده است. گرمای غیرعادی موجب تسریع رسیدن غلات شده است. میانگین عملکرد فعلی ۱۶.۴ سنتنر در هکتار است، در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته ۱۴.۸ سنتنر بود. وزارت کشاورزی بخشی از این نتیجه را به رعایت فناوری‌های کشاورزی نسبت می‌دهد.

بر اساس اعلام وزارت کشاورزی، بیش از ۹۹ درصد کشتزارهای غلات و دانه‌های روغنی در وضعیت خوب یا رضایت‌بخش قرار دارند. این رقم در منطقه قراغندی ۸۷.۲ درصد، در پاولودار ۹۹.۳ درصد و در شرق قزاقستان ۹۸.۸ درصد اعلام شده است.

مساحت کشت در قراغندی ۱.۲ میلیون هکتار، معادل حدود ۵ درصد از کل سطح زیرکشت کشور است. این رقم در پاولودار ۱.۷ میلیون هکتار، معادل ۷ درصد، و در شرق قزاقستان ۶۱۱.۱ هزار هکتار، معادل ۳ درصد از سطح زیرکشت کشور است.

وزارت کشاورزی در عین حال تأیید کرده است که در برخی مناطق کاهش عملکرد مشاهده شده، اما کشتزارهای آسیب‌دیده کمتر از یک درصد کل سطح زیرکشت غلات را تشکیل می‌دهند و در شرایط فعلی تأثیر قابل‌توجهی بر حجم کل برداشت کشور ندارند.

با این حال، برای ارزیابی نهایی هنوز زود است. تاکنون ۲.۴ میلیون هکتار، معادل ۱۵.۳ درصد از سطح زیرکشت غلات، برداشت شده است. در مدت مشابه سال گذشته تنها ۱.۲ میلیون هکتار، معادل ۷.۴ درصد، برداشت شده بود.

در برداشت فعلی با میانگین عملکرد ۱۵.۸ سنتنر در هکتار، ۳.۸ میلیون تن غلات جمع‌آوری شده است، در حالی که این رقم در سال گذشته ۱.۸ میلیون تن بود.

وزارت کشاورزی تأکید دارد که برداشت گسترده از دهه سوم اوت آغاز خواهد شد و ارزیابی دقیق‌تر محصول در نزدیکی پایان عملیات برداشت امکان‌پذیر خواهد بود. بر اساس داده‌های کازگیدرومت نیز با توجه به شرایط شکل‌گرفته و پیش‌بینی‌های هواشناسی، عملکرد گندم بهاره در سال جاری در سطح میانگین بلندمدت پیش‌بینی می‌شود.

تفاوت شرایط مناطق مختلف

میانگین ملی لزوماً وضعیت هر منطقه یا مزرعه را نشان نمی‌دهد. در منطقه پاولودار، بیش از ۴۰ روز هوای گرم و خشک بدون بارش ادامه داشته است. بر اساس داده‌های اداره کشاورزی منطقه، حدود ۱۰ درصد زمین‌های زیرکشت در وضعیت نامطلوب، ۷۸ درصد در وضعیت رضایت‌بخش و تنها ۱۵ درصد در وضعیت خوب قرار داشتند.

کمیسیون ویژه‌ای نیز بررسی زمین‌های آسیب‌دیده را آغاز کرده است تا میزان خسارت تعیین و نابودی محصول به‌صورت رسمی ثبت شود.

چینگیز اخمروف، مدیر یکی از شرکت‌های حوزه کشاورزی، شرایط برخی مناطق شمالی، مرکزی و شرقی را پیچیده‌تر از تصویر کلی اعلام‌شده می‌داند. به گفته او، پاولودار، قراغندی و شرق کشور آسیب قابل‌توجهی دیده‌اند و در برخی مناطق میزان بارش تنها حدود ۳۰ میلی‌متر بوده است.

به گفته وی، بخشی از کشتزارها به حدی آسیب دیده‌اند که برخی مزارع، از جمله در پاولودار، مجبور به شخم مجدد زمین شده‌اند.

اخمروف پیش‌بینی می‌کند برداشت گندم کشور ممکن است به حدود ۱۳ میلیون تن محدود شود و در مقایسه با بیش از ۲۰ میلیون تن سال گذشته، کاهش قابل‌توجهی داشته باشد. با این حال، ارزیابی کامل برداشت به فصل پاییز و پایان عملیات برداشت موکول شده است.

کاهش برداشت بدون انتظار کمبود غلات

رئیس کمیته تحلیل اتحادیه غلات قزاقستان، یوگنی کارابانوف، معتقد است هوای گرم و خشک در برخی مناطق به عملکرد بالا کمک نمی‌کند، اما هنوز برای ارائه پیش‌بینی نهایی زود است.

به گفته وی، میزان گندم برای تأمین نیاز داخلی، فرآوری و صادرات کافی خواهد بود، اما برداشت رکوردی سال گذشته تکرار نخواهد شد.

گرما و خشکی موجب شده رشد گیاهان در برخی مناطق شمالی، مرکزی و شرقی ۱۰ تا ۱۴ روز نسبت به مدت مشابه سال گذشته جلو بیفتد. در این مناطق، گندم بهاره از مرحله شیری تا خمیری و جو از مرحله خمیری تا رسیدگی کامل عبور کرده‌اند و در برخی مناطق شمالی برداشت جو دوسر، جو و حبوبات آغاز شده است.

با این حال، تسریع رشد گیاهان الزاماً مزیت محسوب نمی‌شود. در شرایط کمبود رطوبت، کوتاه شدن دوره رشد می‌تواند زمان تشکیل دانه کامل را کاهش دهد.

قیمت غلات و کیفیت محصول

کاهش برداشت در سال ۲۰۲۶ لزوماً به کمبود غلات یا افزایش شدید قیمت منجر نخواهد شد. قیمت محصول علاوه بر میزان برداشت، به شرایط بازار غلات کشورهای همسایه، حجم واردات و ترانزیت و نرخ ارز نیز بستگی دارد.

به گفته کارشناسان، در حال حاضر میان قیمت‌های داخلی و صادراتی غلات اختلاف وجود دارد و فعالیت تجاری نیز پایین است. بنابراین حتی در صورت کاهش برداشت، بازار داخلی می‌تواند از نظر حجم غلات تأمین شود، اما تغییر در تقاضای صادراتی، جریان واردات، نرخ ارز و میزان عرضه می‌تواند موجب نوسان قیمت شود.

کیفیت غلات نیز یکی دیگر از عوامل مهم است. در سال ۲۰۲۵، با وجود برداشت رکوردی، سهم گندم نرم کلاس‌های یک تا سه ۵۳ درصد بود، در حالی که این رقم یک سال قبل ۵۶ درصد بود. سهم گندم کلاس چهارم به ۳۵ درصد افزایش یافت و حدود ۱۲ درصد برداشت را گندم غیرکلاسی تشکیل داد.

در سال جاری نیز گرما و کمبود رطوبت می‌تواند بر ویژگی‌های کیفی غلات تأثیر بگذارد. احتمال کاهش وزن حجمی و کوچک‌تر شدن دانه‌ها مطرح شده است که می‌تواند بر عملکرد نیز تأثیر بگذارد.

بنابراین مسئله تنها میزان برداشت نیست، بلکه کیفیت گندم، سهم محصول قابل استفاده در مصارف غذایی و میزان درآمد حاصل برای تولیدکنندگان نیز اهمیت دارد.

سازگاری کشاورزی با شرایط اقلیمی جدید

تکرار دوره‌های خشکسالی و گرمای غیرعادی، مسئله سازگاری ساختار کشاورزی قزاقستان با شرایط اقلیمی در حال تغییر را مطرح کرده است.

کانات آکشالوف، دانشمند حوزه کشاورزی و رئیس آزمایشگاه فناوری‌های کشاورزی و سازگار در مرکز علمی و تولیدی غلات به نام «آ.ای. بارایف»، تأکید دارد که در شرایط خشک باید مجموعه‌ای از اقدامات سازگاری به کار گرفته شود.

استفاده از ارقام متناسب با منطقه و سازگار با شرایط خاک و اقلیم، مقاوم در برابر دمای بالا و کمبود رطوبت، از جمله این اقدامات است. همچنین استفاده از فناوری‌های صرفه‌جویی در مصرف رطوبت، حداقل شخم، کشت مستقیم یا No-Till، حفظ بقایای گیاهی در سطح زمین، مصرف علمی‌کودها و حفاظت به‌موقع از کشتزارها در برابر بیماری‌ها و آفات مورد تأکید قرار گرفته است.

انتخاب زمان مناسب کشت و استفاده از ارقام مناسب نیز اهمیت دارد. انتخاب زمان کشت بر اساس گروه رسیدگی رقم می‌تواند بر مقاومت محصول در برابر خشکسالی تأثیر بگذارد.

به گفته این دانشمند، توسعه فناوری‌های حفظ رطوبت، حفظ حاصلخیزی خاک، تنوع‌بخشی به کشت و استفاده از ارقام مقاوم به خشکی و سازگار با مناطق مختلف نیز ضروری است.

در شرایط تغییر اقلیم، تصمیم‌های فنی کشاورزی باید بر اساس توصیه‌های علمی و پایش مستمر وضعیت خاک و کشتزارها اتخاذ شوند.

تغییر ساختار کشت و توسعه ارقام مقاوم

وزارت کشاورزی نیز از اجرای برنامه‌های سازگاری بخش کشاورزی با خطرات ناشی از شرایط نامساعد جوی خبر داده است.

یکی از محورهای این اقدامات، تغییر ساختار کشت است. در چارچوب دستور رئیس‌جمهور درباره تنوع‌بخشی به سطح زیرکشت، کاهش کشت محصولات پرمصرف از نظر آب در دستور کار قرار گرفته است. همزمان استفاده از فناوری‌های صرفه‌جویی در مصرف آب و ارقام مقاوم به خشکی توسعه می‌یابد.

توسعه اصلاح نباتات و تولید بذر داخلی نیز در این سیاست جایگاه ویژه‌ای دارد. دولت برنامه جامع توسعه اصلاح نباتات و تولید بذر محصولات کشاورزی برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۸ را تصویب کرده است.

در چارچوب این برنامه، تولید ۱۰۸ رقم و هیبرید جدید محصولات کشاورزی شامل غلات، دانه‌های روغنی، سبزیجات و محصولات علوفه‌ای برنامه‌ریزی شده است. اولویت نیز با ارقامی است که توانایی تحمل شرایط خشک و سازگاری با ویژگی‌های طبیعی و اقلیمی قزاقستان را داشته باشند.

در سال ۲۰۲۶ سطح زیرکشت دانه‌های روغنی به رکورد تاریخی ۴.۳ میلیون هکتار، محصولات علوفه‌ای به ۳.۳ میلیون هکتار و ذرت به ۲۵۳.۴ هزار هکتار رسیده است. در مقابل، سطح زیرکشت گندم ۱۲۵ هزار هکتار کاهش یافته است.

طی سه سال، سهم غلات در ساختار سطح زیرکشت از ۷۳ درصد به ۶۶ درصد کاهش یافته، در حالی که سهم دانه‌های روغنی به ۱۸ درصد افزایش یافته است.

در مناطق جنوبی نیز سطح زیرکشت سنتی برنج و پنبه آبی در حال بهینه‌سازی است. این روند نشان‌دهنده حرکت تدریجی سیاست کشاورزی از تمرکز بیش از حد بر غلات و توجه همزمان به محدودیت‌های آبی و اقلیمی است.

وزارت کشاورزی وضعیت بیش از ۹۹ درصد کشتزارهای غلات و دانه‌های روغنی را خوب یا رضایت‌بخش اعلام کرده، اما در برخی مناطق از جمله پاولودار، قراغندی و شرق کشور آسیب‌های قابل‌توجهی گزارش شده است. کارشناسان نیز بر این باورند که برداشت سال ۲۰۲۶ به رکورد ۲۷.۱ میلیون تنی سال ۲۰۲۵ نخواهد رسید، هرچند برای تعیین میزان دقیق کاهش هنوز زود است.

در عین حال، کاهش برداشت لزوماً به معنای کمبود غلات در بازار داخلی نیست و انتظار می‌رود تولید برای تأمین نیاز داخلی، فرآوری و صادرات کافی باشد. با این حال، قیمت‌ها می‌توانند تحت تأثیر وضعیت بازارهای منطقه‌ای، صادرات، واردات، نرخ ارز و میزان عرضه قرار گیرند. کیفیت محصول نیز در شرایط گرما و کمبود رطوبت به یکی از عوامل مهم تبدیل می‌شود.

تکرار خشکسالی و گرمای غیرعادی، ضرورت تغییر ساختار کشاورزی و افزایش سازگاری با شرایط اقلیمی را برجسته کرده است. توسعه ارقام مقاوم به خشکی، فناوری‌های صرفه‌جویی در مصرف آب، کشت مستقیم، حفظ حاصلخیزی خاک، تنوع‌بخشی به محصولات و توسعه اصلاح نباتات و تولید بذر داخلی از جمله اقداماتی است که در این مسیر دنبال می‌شود.

در نهایت، برداشت ۲۰۲۶ تنها آزمونی برای میزان تولید غلات نیست، بلکه آزمونی برای توانایی بخش کشاورزی قزاقستان در سازگار شدن با ریسک‌های اقلیمی و کاهش وابستگی تولید به شرایط آب‌وهوایی است.

منبع

https://www.inform.kz/ru/ot-rekorda-k-risku-chto-proishodit-s-urozhaem-v-kazahstane-na-fone-zhari-i-zasuh-d319d00e