حضور پر رنگ چین در سبد سرمایه گذاران حوزه انرژی سبز در صربستان

صربستان برای کاهش وابستگی خود به روسیه، تنوع‌بخشی به منابع انرژی و خروج تدریجی از زغال‌سنگ، به خورشید، باد و آب روی آورده است. اما در این مسیر گذار انرژی، تعداد فزاینده‌ای از شرکت‌های چینی در حال ورود به خط مقدم هستند.

 بر اساس گزارش پایگاه اینترنتی صربین مانیتور، صربستان برای کاهش وابستگی ۸۰ درصدی خود به گاز روسیه، خروج تدریجی از سوخت‌های فسیلی (زغال‌سنگ) و دستیابی به اهداف گذار سبز اتحادیه اروپا، به سمت انرژی‌های تجدیدپذیر (خورشیدی و بادی) روی آورده است. اما ورود گسترده و فعالانه شرکت‌های دولتی و خصوصی چین به عنوان سرمایه‌گذار، مالک و تامین‌کننده فناوری، این نگرانی را ایجاد کرده که بلگراد نوع جدیدی از وابستگی استراتژیک را جایگزین وابستگی قبلی کند. بر خلاف دهه گذشته که حضور چین محدود به وام‌دهی و پیمانکاری (پروژه‌های( EPC  بود، اکنون سرمایه‌گذاران چینی در حال تصاحب مالکیت مستقیم نیروگاه‌های بادی و خورشیدی صربستان (مانند پروژه‌های Vetrozelena، Crni Vrh و مگاپروژه ۲ گیگاواتی Zijin ) و سودآوری بلندمدت هستند. اتحادیه اروپا و آمریکا نسبت به تسلط چین بر زیرساخت‌های حیاتی، قابلیت دسترسی از راه دور، خطرات حملات سایبری و جمع‌آوری داده‌های شبکه برق توسط تجهیزات چینی (مانند اینورترها و توربین‌های بادی) هشدار داده‌اند. در حالی که صربستان تاکید دارد انرژی تولیدی در داخل مصرف می‌شود و تنوع‌بخشی با سایر کشورها نیز در جریان است، غرب تسلط چین بر زنجیره تامین تجدیدپذیرها را یک ریسک امنیتی کلی برای شبکه برق اروپا می‌داند.

  صربستان برای کاهش وابستگی خود به روسیه، تنوع‌بخشی به منابع انرژی و خروج تدریجی از زغال‌سنگ، به خورشید، باد و آب روی آورده است. اما در این مسیر گذار انرژی، تعداد فزاینده‌ای از شرکت‌های چینی در حال ورود به خط مقدم هستند. این شرکت‌ها به عنوان سرمایه‌گذار، مالک پروژه، پیمانکار و تامین‌کننده تجهیزات وارد کشور می‌شوند. به این ترتیب، در کنار زیرساخت‌ها، صنعت و فناوری، فصل دیگری از همکاری بین بلگراد و پکن باز می‌شود که این پرسش اساسی را مطرح می‌کند: آیا صربستان در حال جایگزین کردن یک شکل از وابستگی انرژی با شکلی دیگر است؟

استفان ولادیساولیف از بنیاد غیردولتی BFPE به رادیو اروپای آزاد (RFE) می‌گوید: «این بخش هنوز در مراحل اولیه خود است، اما از هم‌اکنون یک نقطه شروع بسیار قوی برای چین ایجاد شده است.» در مقابل، مقامات وزارت معدن و انرژی صربستان احتمال وابستگی بیش از حد به چین را رد کرده و تاکید می‌کنند که پروژه‌های انرژی تجدیدپذیر با طیف وسیعی از شرکای بین‌المللی توسعه می‌یابند. این وزارتخانه به RFE اعلام کرد: «وضعیت خاصی در صنعت خورشیدی وجود دارد که در آن تولیدکنندگان چینی موقعیتی مسلط در زنجیره‌های تامین جهانی دارند. اما در سایر بخش‌های انرژی، تنوع بسیار بیشتری میان تامین‌کنندگان، سرمایه‌گذاران، فناوری‌ها و منابع مالی وجود دارد.»

 چین بازیگر کلیدی در گذار انرژی جهانی است و نقشی مسلط در توسعه فناوری‌ها و ظرفیت‌های تجدیدپذیر ایفا می‌کند. تجربه صربستان با روسیه نشان داده است که چرا این مسئله اهمیت دارد. صربستان همچنان حدود ۸۰ درصد از نیازهای گازی خود را از طریق واردات از روسیه تامین می‌کند؛ وابستگی شدیدی که پس از تحریم شرکت نفت صربستان (NIS) توسط آمریکا به دلیل سهم اکثریت سهامداران روسی، بیش از پیش برجسته شد. در حالی که بلگراد منتظر نتیجه مذاکرات میان NIS و شرکت مجارستانی MOL برای واگذاری احتمالی سهام است، اتحادیه اروپا تلاش می‌کند از بحران ناشی از جنگ اوکراین درس بگیرد. کاسپار هاب‌هاوس، تحلیل‌گر موسسه مطالعات امنیتی اتحادیه اروپا (EUISS) می‌گوید: «حذف گاز روسیه از سیستم انرژی یک اولویت است و فناوری‌های تجدیدپذیر از بهترین راه‌ها برای انجام آن هستند.» با این حال، او نسبت به مخاطرات وابستگی به چین هشدار می‌دهد؛ خطراتی که شامل جمع‌آوری انبوه داده‌های شبکه برق، دسترسی از راه دور و امکان دستکاری یا خرابکاری است.

 اتحادیه اروپا گذار سبز را نه تنها یک موضوع اقلیمی، بلکه مسئله‌ای امنیتی می‌داند و اقداماتی را برای کاهش وابستگی به تامین‌کنندگان چینی و دیگر بازیگران «پرریسک» آغاز کرده است. هاب‌هاوس می‌افزاید: «بالکان غربی با شبکه انرژی اروپا یکپارچه شده است و این یکپارچگی بیشتر هم خواهد شد؛ بنابراین، ریسک‌های انباشته شده امروز، فردا دامن‌گیر همه خواهد بود.» واشنگتن نیز بلگراد را تشویق می‌کند تا با تنوع‌بخشی به منابع و انتخاب شرکای قابل اعتماد مانند ایالات متحده، از امنیت ملی خود محافظت کند. وزارت امور خارجه آمریکا به RFE اعلام کرد: «فرصت‌های اقتصادی آینده صربستان تا حد زیادی به سرمایه‌گذاری‌ها، تصمیمات سیاست‌گذاری و انتخاب شرکایی بستگی دارد که امروز انجام می‌دهد.» آمریکا همچنین تاکید کرده که متعهد به همکاری با دولت صربستان در پروژه‌های امنیت انرژی است.

 صربستان مگاوات‌های سبز خود را با چه کسانی تولید می‌کند؟

نیروگاه‌های حرارتی زغال‌سنگ همچنان بر تولید برق صربستان تسلط دارند. صربستان به عنوان کشور نامزد انضمام به اتحادیه اروپا، متعهد شده است تا سال ۲۰۵۰ استفاده از زغال‌سنگ را برای مبارزه با آلودگی هوا به صفر برساند. در سال ۲۰۲۵، حدود ۳۰ درصد از برق کشور از منابع تجدیدپذیر (عمدتاً نیروگاه‌های برق‌آبی) تامین شد. وزارت انرژی صربستان می‌گوید به اهداف گذار سبز متعهد است و بخش‌های دولتی و خصوصی با شرکت‌ها و موسسات مالی از اروپا، آمریکا، ژاپن، چین، امارات متحده عربی، اسرائیل و دیگران همکاری می‌کنند. آنها به عنوان نمونه، به پروژه بزرگ دولتی نیروگاه برق‌آبی Đerdap 2 در شرق صربستان اشاره می‌کنند که قرار است توسط شرکت‌های آمریکایی و بر اساس توافقنامه همکاری استراتژیک بین بلگراد و واشنگتن ساخته شود. همچنین آژانس دولتی ژاپن در برنامه‌ریزی برای احداث نیروگاه برق‌آبی Bistrica مشارکت دارد و شرکت‌های آلمانی با حمایت مالی اتحادیه اروپا در ساخت نیروگاه بادی Kostolac همکاری کرده‌اند. به گفته وزارتخانه، شرکت‌های چینی در مراحل مختلف چند پروژه حضور دارند: «حضور چین را نباید صرفاً از طریق مالکیت پروژه‌ها دید. بخش عمده‌ای از درگیری آنها مربوط به کارهای EPC (مهندسی، تامین کالا و ساخت)، فناوری و خرید تجهیزات است.»

 در دهه گذشته، چین در ساخت یک واحد جدید در نیروگاه حرارتی زغال‌سنگ Kostolac نیز مشارکت داشت؛ پروژه‌ای که با انتقاد سازمان‌های بین‌المللی برای طولانی‌تر کردن وابستگی به زغال‌سنگ مواجه شد. استفان ولادیساولیف می‌گوید: «آن پروژه‌ها عمدتاً قراردادهای وام بودند که در آن دولت صربستان تقاضای سرمایه می‌کرد و با شرکت‌های چینی برای نوسازی یا ساخت ظرفیت‌های جدید همکاری می‌نمود، اما مالکیت در دست صربستان باقی می‌ماند». اما ولادیساولیف در تحلیلی که در پلتفرم China in the Western Balkans منتشر کرده، خاطرنشان می‌کند که حضور چین در بخش تجدیدپذیر صربستان فراتر از مدل ابتدایی طرح «کمربند و راه» رفته است: «سرمایه چینی — چه به تنهایی و چه با همکاری شرکت‌های سایر کشورها — به طور مستقیم در حال ورود به بازار ماست. سود اصلی، درآمدها و خود دارایی‌ها در مالکیت طرف چینی باقی می‌ماند.»

 نقش چین در انرژی سبز صربستان چیست؟

پروژه نیروگاه بادی Vetrozelena در نزدیکی بلگراد که قرار است در سال ۲۰۲۷ با ظرفیت ۳۰۰ مگاوات به بهره‌برداری برسد، بزرگ‌ترین نیروگاه بادی صربستان خواهد بود. این پروژه توسط شرکت بین‌المللی CWP Europe آغاز شد، اما در آوریل ۲۰۲۳، شرکت دولتی PowerChina Resources چین ۵۱ درصد از سهام آن را خریداری کرد. ۳۹ درصد دیگر سهام در اختیار شرکت (ثبت شده در هنگ‌کنگ و مرتبط با سرمایه دولتی چین قرار گرفت و CWP Europe تنها ۱۰ درصد سهام را حفظ کرد.کاسپار هاب‌هاوس از موسسه EUISS هشدار می‌دهد که ریسک اصلی در این پروژه‌ها مربوط به خود توربین‌های بادی است؛ به‌ویژه کنترل و مدیریت از راه دور آنها: «در این سناریو، کنترل یک دارایی باارزش به چین واگذار می‌شود و امکان مانور یا دستکاری در سیستم انرژی به دست می‌آید.» در حالی که وزارت انرژی صربستان مدعی است توربین‌ها عمدتاً از اروپا تامین می‌شوند، شرکت PowerChina به گزارش‌ها درباره استفاده از توربین‌های شرکت چینی Dongfang Wind Power پاسخی نداده است.

 پروژه دیگر، نیروگاه بادی Crni Vrh با ظرفیت ۱۵۰ مگاوات است که تا سال ۲۰۲۷ افتتاح می‌شود. مالکیت این پروژه که قبلاً متعلق به سرمایه‌گذاران صربی (از جمله نیکولا پتروویچ، پدرخوانده الکساندر ووچیچ، رئیس‌جمهور صربستان) بود، در سال ۲۰۲۳ به‌طور کامل به دو شرکت چینی Shanghai Electric Power ۵۱٪  و CMC Capita ۴۹٪ منتقل شد. تامین‌کننده اصلی تجهیزات این پروژه، شرکت چینی Mingyang Smart Energy است. این در حالی است که دولت بریتانیا در مارس ۲۰۲۶، استفاده از توربین‌های ساخت Mingyang را در نیروگاه‌های بادی فراساحلی خود به دلیل تهدیدات امنیت ملی ممنوع کرد. علاوه بر این، در سال ۲۰۲۶ شرکت Heavy Energy International از زیرمجموعه‌های غول توربین‌سازی SANY Renewable چین ۹۰ درصد از سهام پروژه نیروگاه بادی الیبوونار را از شرکت نروژی Emergy خریداری کرد تا سرمایه‌گذاری ۲۰۰ میلیون یورویی دیگری را رقم بزند.

 باد و خورشید برای معادن چین

بزرگ‌ترین پروژه انرژی سبز صربستان در ژانویه ۲۰۲۴ کلید خورد؛ زمانی که دولت یادداشت تفاهمی‌با شرکت چینی Shanghai Fengling Renewable برای احداث یک مجتمع ۲ گیگاواتی (بادی، خورشیدی و هیدروژن سبز) با سرمایه‌گذاری ۲ میلیارد یورو به امضا رساند. برق تولیدی این مجتمع عظیم قرار است مستقیماً توسط شرکت Serbia Zijin Copper (که ۶۳ درصد سهام آن متعلق به شرکت معدنی Zijin چین است) برای استخراج مس و طلا در منطقه بور استفاده شود. وزارت انرژی صربستان مدافع این پروژه‌هاست و تاکید دارد: «سرمایه‌گذاران متعهد شده‌اند برق تولیدی را به مدت ۱۵ سال به مصرف‌کنندگان داخلی بفروشند؛ بنابراین انرژی سبز در صربستان می‌ماند و صادر نمی‌شود.»

 تسلط چین و مخاطرات امنیتی برای اروپا

به گفته کارشناسان، چین در حال حاضر بیش از ۸۰ درصد از ظرفیت تولید جهان در تمامی مراحل ساخت پنل‌های خورشیدی را در دست دارد. ولادیساولیف می‌گوید: «اجتناب از چین در حال حاضر عملاً غیرممکن است، به‌ویژه به دلیل ظرفیت تولید بالا و پیشتازی پکن در پیشبرد محیط‌زیست سبز، در حالی که دیگر بازیگران عقب‌نشینی کرده‌اند.»

 منبع:

https://www.serbianmonitor.com/la-serbia-rischia-una-nuova-dipendenza-energetica-da-cina-e-russia/