«بررسی پروژه‌های زیربنایی در حاکمیت 5 ساله طالبان»

جهت‌گیری 5 ساله طالبان از وابستگی بیشتر به کمک‌های خارجی به سمت فعال‌سازی منابع داخلی، توسعه زیرساخت‌های فیزیکی، افزایش درآمدهای داخلی و تقویت ظرفیت ترانزیتی افغانستان حرکت کرده است؛ با این حال، کمبود سرمایه و فناوری، ضعف زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و مالی، مشکلات مدیریتی و شفافیت قراردادها و نیز طولانی‌بودن دوره بهره‌برداری از پروژه‌های بزرگ، همچنان مانع تبدیل این اقدامات به یک جهش پایدار اقتصادی شده است.

در پنج سال گذشته، توسعه و اجرای پروژه‌های بزرگ زیربنایی و اقتصادی به یکی از محورهای اصلی سیاست‌های اقتصادی طالبان تبدیل شده است. حکومت طالبان تلاش کرده است با تمرکز بر حوزه‌هایی همچون مدیریت و مهار منابع آب، تولید و انتقال انرژی، توسعه شبکه‌های حمل و نقل و ریلی و تقویت ظرفیت ترانزیتی کشور، زمینه‌های لازم برای رشد اقتصادی، افزایش تولید داخلی و کاهش وابستگی افغانستان به کشورهای خارجی را فراهم کند. از نگاه طالبان، اجرای این پروژه‌ها افزون بر تأمین نیازهای داخلی، می‌تواند افغانستان را به یک حلقه مهم در اتصال اقتصادی و تجاری آسیای مرکزی، آسیای جنوبی و منطقه تبدیل سازد. در این چارچوب، پروژه‌هایی مانند کانال قوش‌تپه، خط لوله تاپی، کاسا _ ۱۰۰۰ و طرح راه‌آهن افغان‌ترانس جایگاه ویژه‌ای دارند؛ زیرا هر یک بخشی از یک چشم‌انداز گسترده‌تر برای توسعه اقتصادی افغانستان را نمایندگی می‌کنند. کانال قوش‌تپه با هدف انتقال آب آمودریا و گسترش زمین‌های قابل کشت، تاپی با هدف انتقال گاز آسیای مرکزی به بازارهای جنوب آسیا، کاسا _ ۱۰۰۰ برای انتقال برق مازاد آسیای مرکزی و افغان‌ترانس برای ایجاد یک مسیر ریلی و ترانزیتی میان آسیای مرکزی و پاکستان طراحی شده‌اند. در صورت تکمیل، این پروژه‌ها می‌توانند بر کشاورزی، امنیت انرژی، درآمدهای ترانزیتی، تجارت منطقه‌ای و جایگاه ژئوپلیتیکی افغانستان تأثیر قابل توجهی بگذارند.

با این حال، ارزیابی عملکرد پنج‌ساله طالبان صرفاً بر اساس اعلام آغاز یا پیشرفت پروژه‌ها نمی‌تواند تصویر کاملی ارائه کند. میان وعده، امضای توافق‌نامه، مطالعه امکان‌سنجی، آغاز عملیات اجرایی و بهره‌برداری نهایی تفاوت اساسی وجود دارد و میزان پیشرفت پروژه‌های بزرگ افغانستان در این مراحل یکسان نبوده است. برخی طرح‌ها مانند قوش‌تپه و تاپی وارد مرحله عملیاتی شده‌اند، کاسا _ ۱۰۰۰ پس از سال‌ها توقف دوباره فعال شده، در حالی که پروژه افغان‌ترانس هنوز در مرحله مطالعات و آماده‌سازی قرار دارد. از همین رو، بررسی کارنامه طالبان در این حوزه مستلزم سنجش هم‌زمان میزان پیشرفت فیزیکی پروژه‌ها، منابع مالی، ظرفیت اجرایی، نقش سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، موانع فنی و سیاسی و چشم‌انداز بهره‌برداری اقتصادی آنهاست.

• عملکرد در حوزه آب؛ یکی از فعال‌ترین بخش‌های زیرساختی طالبان

طالبان در این حوزه یکی از فعال‌ترین بخش‌های زیرساختی خود را به مدیریت آب، ساخت سد، توسعه آبیاری و مهار آب‌های سطحی اختصاص داده‌اند؛ اما عملکرد آنان همزمان با پیشرفت‌های قابل توجه در پروژه‌های عمرانی و ضعف جدی در مدیریت جامع منابع آب، تأمین آب شرب، مقابله با خشکسالی و ایجاد نظام پایدار و علمی مدیریت آب همراه بوده است.

•     کانال قوش تپه

طالبان پس از بازگشت به قدرت، آب را صرفاً یک موضوع عمرانی ندیدند، بلکه آن را با کشاورزی، امنیت غذایی، تولید برق، توسعه اقتصادی و حتی سیاست خارجی پیوند زدند. برجسته‌ترین نماد این رویکرد، کانال قوش‌تپه است که فاز اول آن به طول 108 کیلومتر و تخصیص 90 میلیون دلار در بهار 1400 در دولت اشرف غنی آغاز گردید تحت حاکمیت طالبان ادامه و در مهر ماه 1402 پایان یافت و بلا‌ فاصله اجرای فاز دوم آن به طول 177 کیلومتر از بخشداری دولت آباد بلخ آغاز شد و طبق زمان‎بندی حاکمیت فعلی قرار بود اسفند ماه سال گذشته (1404) به اتمام برسد و تا بخشداری اندخوی استان فاریاب عملیات حفاری، مسطح‌سازی، احداث پل‌ها و ساختمان‎های اداری پایان یابد اما بهره‎وری از این فاز با تأخیر افتاد. طبق اعلام اداره توسعه ملی طالبان اجرای فاز دوم 20 میلیارد افغانی(286 میلیون دلار) هزینه خواهد داشت. این فاز دارای 6 پل جدید است. سرریز اصلی این کانال 85 درصد پیشرفت داشته و عملیات خاک‎برداری و حفاری آن نیز بیش از 95 درصد تکمیل شده است. در طراحی پروژه مذکور 18 ایستگاه پمپ آب، 12 کانال فرعی و 4 کانال شاخه‌ای در نظر گرفته شده است. طبق آخرین زمان‌بندی وزارت کشاورزی طالبان قرار است تا قبل از زمستان سال جاری فاز اول این پروژه برای آغاز روند مدیریت آب و استفاده از زمین‌های اطرف آن در اختیار اداره امور قرار گیرد.

•     افزایش ساخت سدها و پروژه‌های کوچک آبی

دولت طالبان در کنار احداث کانال آبی قوش‌تپه، اجرای مجموعه‌ای از سدهای بزرگ، سدهای کوچک، بندهای آب‌گردان، کانال‌های آبیاری و پروژه‌های حفاظت از سواحل رودخانه‌ها را دنبال کرده است. وزارت انرژی و آب در سال‌های اخیر صدها پروژه مدیریت منابع آب را در برنامه قرار داده و در سال جاری نیز اعلام کرد که بیش از ۳۰۰ پروژه در این حوزه اجرا شده و بیش از ۴۰۰ پروژه دیگر تا پایان سال در نظر گرفته شده است. در میان پروژه‌های مهم می‌توان به سدهای شاه‌وعروس، پاشدان، کمال‌خان، بخش‌های مختلف سد کجکی و سایر سدهای بزرگ اشاره کرد. همچنین پروژه‌های کوچک‌تر در بسیاری از استان‌ها برای کنترل سیلاب، ذخیره آب و تأمین آب کشاورزی اجرا شده‌اند. طبق اعلام اخیر طالبان دو سد بزرگ در کابل و زابل و یک تونل انحراف آب در فراه با مجموع هزینه حدود ۴.۳۳۶ میلیارد افغانی تکمیل شده‌اند و علاوه بر احداث ۴۵ چک‌دم و اجرای ۱۶ پروژه تحکیم سواحل رودخانه‌ها، کار احداث ۱۹ چک‌دم دیگر و ۱۳ پروژه تحکیم سواحل ادامه دارد. البته همه این پروژه‌ها ابتکار طالبان نیستند. بخش قابل توجهی از سدهای بزرگ، از جمله شاه‌وعروس، پاشدان و کمال‌خان، پیش از 1400 آغاز شده بودند و طالبان در بسیاری موارد نقش ادامه‌دهنده، تأمین‌کننده مالی یا تکمیل‌کننده را ایفا کرده‌اند.

•      افزایش تولید داخلی برق

طالبان در سال‌های اخیر بارها اعلام کرده‌اند که وابستگی شدید افغانستان به برق وارداتی باید کاهش یابد. در این چارچوب، تکمیل فاز دوم سد کجکی اهمیت زیادی داشته است. ظرفیت این سد پس از تکمیل فاز دوم از ۵۱ به ۱۵۱ مگاوات افزایش یافته و امکان تأمین برق هلمند و قندهار را فراهم کرده است. طالبان همچنین پروژه انتقال برق از کجکی به دهراوود ارزگان را با هزینه اعلام‌شده ۲۰۱ میلیون افغانی افتتاح کرده‌اند.

•      طرح تأمین ۱۰ هزار مگاوات برق

یکی از مهم‌ترین تحولات سال‌های اخیر، تفاهم‌نامه تولید، انتقال و توزیع ۱۰ هزار مگاوات برق با سرمایه‌گذاری اعلام‌شده ۱۰ میلیارد دلار است. این تفاهم‌نامه مرداد ماه سال گذشته بین وزارت آب و انرژی طالبان و شرکت خصوصی «عزیزی انرژی» امضا شد. طبق برنامه اعلام‌شده، برق از منابع مختلف شامل گاز، زغال‌سنگ، آب، باد و انرژی خورشیدی تولید خواهد شد. هدف اعلام‌شده، اجرای مرحله اول با ظرفیت ۲ تا ۳ هزار مگاوات و رسیدن به خودکفایی برق طی ۷ تا ۱۰ سال آینده است. طالبان هم‌زمان با طرح‌های بزرگ حرارتی و آبی، پروژه‌های خورشیدی زیر را نیز در دستور کار قرار داده‌اند.

۴۰ مگاوات در ننگرهار؛

۵ مگاوات در ارزگان؛

۱۰۰ مگاوات در باریک‌آب پروان؛

۱۰۰ مگاوات در نغلو کابل؛

۱۳۰ مگاوات در غزنی.

با توجه به آنکه افغانستان ظرفیت بالایی برای انرژی خورشیدی دارد و تولید برق غیرمتمرکز خورشیدی می‌تواند برای مناطق دورافتاده که اتصال آنها به شبکه سراسری دشوار و پرهزینه است، طرح‌های مذکور می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد. در حوزه توزیع برق نیز طالبان چندین پروژه را آغاز کرده‌اند. از جمله پروژه برق‌رسانی قوش‌تپه و درزاب جوزجان، پشتون‌کوت، گرزیوان و بلچراغ فاریاب و گوسفندی، سوزمه‌قلعه و سنگ‌چارک سرپل که مجموع ارزش اعلام‌شده این سه مجموعه پروژه حدود ۳.۸۸ میلیارد افغانی است.

•     شبکه ‎های انتقالی برق

یکی دیگر از نکات مثبت در برنامه طالبان، توجه نسبی به شبکه انتقال است پروژه‌هایی مانند:

خط انتقال ۵۰۰ کیلوولت دشت‌الوان _ ارغندی؛

ایستگاه ارغندی، تره‌خیل و بت‌خاک؛

خطوط انتقال کجکی _ قندهار؛

کابل _ قندهار؛

•      راه‌سازی؛ گسترده‌ترین بخش پروژه‌های زیربنایی طالبان

عملکرد طالبان در حوزه راه‌سازی از نظر تعداد پروژه‌ها احتمالاً گسترده‌تر از بخش آب و انرژی است. وزارت فواید عامه طالبان از پروژه‌های متعدد در محورهای:

•      کابل _ قندهار؛
•      دالان واخان
•     بدخشان _ پنجشیر
•      سالنگ؛
•     قندهار _ ارزگان؛
•     هرات _ غور؛
•     هرات _ چشت شریف؛
•     قیصار _ لامان؛
•     کابل _ لوگر؛
•      گردیز _ زرمـت و
•     راه‌های بین استانی و بین بخشداری‎ها خبر داده است.

بانک جهانی نیز تأیید کرده است که طالبان پس از سال 1400 احداث و بازسازی جاده‌ها، پل‌ها و ساختمان‌های عمومی را در اولویت قرار داده‌اند.

•      توسعه خطوط ریلی افغانستان

یکی از بلندمدت‌ترین برنامه‌های طالبان، توسعه شبکه ریلی است. افغانستان در حال حاضر شبکه ریلی بسیار محدودی  دارد، اما طالبان در سال‌های اخیر روی چند محور تمرکز کرده‌اند:

• خط حیرتان _ مزارشریف

قرارداد بهره‌برداری و نگهداری این خط با شرکت ازبکی تا پایان سال جاری میلادی تمدید شده و هم‌زمان مطالعات پروژه افغان _ ترانس نیز در حال پیشرفت است.

•     خط خواف _ هرات

عملیاتی – فاز دوم قطعه چهارم در حال تکمیل

•     خط مزارشریف _ هرات

پروژه خط آهن هرات _ مزارشریف به طول حدود ۸۰۰ کیلومتر در مرحله توافق نهایی و شروع کارهای زیربنایی و سرمایه‌گذاری مشترک قرار دارد.

•     راه‌آهن ترانس‌افغان

افغان _ ترانس در حال حاضر بیشتر یک پروژه راهبردیِ در مرحله مطالعات امکان‌سنجی و طراحی مقدماتی است تا یک پروژه اجرایی. مهم‌ترین تحول در سال جاری میلادی این بوده که مذاکرات برای آغاز مطالعات امکان‌سنجی دوباره فعال شده و همکاری افغانستان و ازبکستان در این زمینه ادامه داشته اما هنوز نمی‌توان از آغاز ساخت خط یا تعیین زمان قطعی بهره‌برداری سخن گفت.

•      بهره‌وری گسترده از معادن افغانستان

می‌توان گفت این بخش از معدود حوزه‌هایی است که طالبان در آن فعالیت نسبتاً گسترده‌ای برای جذب سرمایه، واگذاری قراردادها و افزایش استخراج داشته‌اند. این گروه از سال 1400 به بعد، سیاست فعال‌تری برای واگذاری معادن در پیش گرفتند. بررسی داده‌های مالی نهادهای بین‌المللی و آمارهای رسمی طالبان نشان می‌دهد؛[1] حاکمیت طالبان از زمان بازگشت به قدرت تاکنون، حدود ۱۴ میلیارد دلار درآمد داخلی از محل مالیات، عواید گمرکی و استخراج معادن داشته است. این درآمد از حدود ۴۲۰ میلیون دلار در چهار ماه پایانی ۲۰۲۱ به 2/2 میلیارد دلار در ۲۰۲۲، 7/2 میلیارد دلار در ۲۰۲۳، 4/3 میلیارد دلار در ۲۰۲۴ و حدود ۴ میلیارد دلار در ۲۰۲۵ افزایش یافته و در سه‌ماهه اول ۲۰۲۶ نیز به حدود ۹۴۰ میلیون دلار رسیده است. طالبان با حفظ ساختارهای مالیاتی و گمرکی دولت سابق و گسترش قراردادهای استخراج طلا، زغال‌سنگ، مس، آهن و سایر معادن، به افزایش درآمدهای داخلی خود ادامه داده است. البته باید توجه داشت که این رقم شامل مجموعه درآمدهای داخلی افغانستان از جمله مالیات، گمرکات و سایر عواید است و نباید آن را درآمد خالص معدنی طالبان دانست.

بر اساس اعلام وزارت معادن و نفت طالبان ۱۰۹ قرارداد در سال ۱۴۰۴ با شرکت‌های داخلی برای استخراج نمک، سرب، روی، گچ و سایر مواد معدنی امضا شده که ارزش کلی قراردادها بیش از 209/10 میلیارد افغانی (157 میلیون دلار) براورد شده است. در سال گذشته خورشیدی 73 نوع کانی در ۲۷۲ منطقه معدنی در ۲۳ استان مورد مطالعه میدانی قرار گرفته و طبق اطلاعات مندرج در وب‎گاه معاون اقتصادی نخست وزیر طالبان مهمترین شرکت‌های[2] طرف قرارداد طالبان در بخش معادن را می‌توان در چند دسته اصلی قرار داد:

•     پروژه‌های استراتژیک:

این گروه شامل شرکت‌های بزرگی چون China Metallurgical Group Corporation در مس عینک و طلای تخار و کنسرسیوم‌های آهن غوریان می‌شود که برای اجرای پروژه‌های استراتژیک افغانستان در نظر گرفته شده‌اند.

•     معادن بزرگ با سرمایه‌گذاری صدها میلیون دلاری:

شرکت‌های معتبر Afghan Invest، Turia، Epcol  و شرکت‌های ایرانی و بریتانیایی حاضر در پروژه‌های غوریان از این جمله‌اند

•     شرکت‌های داخلی فعال در معادن کوچک:

بخش قابل توجهی از 205 قراردادهای معادن افغانستان با این شرکت‎ها منعقد شده است. در همین راستا وزارت معادن و نفت طالبان نیز در گزارش سال ۲۰۲۵ خود از انعقاد  ۲۰۳ قرارداد طی چهار سال سخن گفته بود که ۱۷۵ مورد آن معادن کوچک و ۲۸ مورد پروژه‌های بزرگ‌تر بوده است.

در مجموع طالبان توانسته‌اند امنیت نسبی بسیاری از مناطق معدنی را افزایش دهند، صدها قرارداد را واگذار کنند، سرمایه‌گذاران منطقه‌ای را جذب کنند، استخراج زغال‌سنگ، کرومیت، طلا، زمرد و نفت را افزایش دهند و معدن را به یکی از منابع مهم درآمدی حکومت تبدیل کنند.

در مجموع، عملکرد 5 ساله طالبان در حوزه زیرساخت‌ها را می‌توان تلاشی گسترده برای توسعه زیرساخت‌های پایه و افزایش بهره‌برداری از منابع داخلی افغانستان دانست؛ در بخش آب، ساخت و تکمیل سدها، کانال‌ها و شبکه‌های آبیاری، به‌ویژه طرح‌های بزرگ مانند قوش‌تپه، در شمار فعال‌ترین اقدامات زیربنایی قرار گرفته و هدف اصلی آن افزایش ظرفیت آبیاری و مدیریت منابع آب است؛ در حوزه برق نیز طالبان با توسعه نیروگاه‌های داخلی، پروژه‌های خورشیدی و برق‌آبی و تلاش برای کاهش وابستگی به واردات، بر افزایش تولید داخلی تمرکز کرده‌اند؛ راه‌سازی همچنان گسترده‌ترین بخش پروژه‌های زیربنایی آنان است و ده‌ها پروژه برای بازسازی و توسعه مسیرهای اصلی، جاده‌های کمربندی و مسیرهای تجاری و مرزی در حال اجراست؛ در بخش خطوط ریلی نیز با فعال نگه‌داشتن مسیر حیرتان _ مزارشریف و پیگیری پروژه‌های منطقه‌ای تلاش شده تا افغانستان به شبکه ریلی منطقه متصل شود، هرچند بخش مهمی از طرح‌های جدید هنوز در مرحله مطالعات و طراحی قرار دارند؛ هم‌زمان، طالبان در حوزه معادن و نفت با افزایش قراردادهای استخراج، جذب سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی و توسعه بهره‌برداری از نفت، گاز، زغال‌سنگ، طلا، مس و سنگ‌های قیمتی، منابع طبیعی را به یکی از پایه‌های درآمدی حکومت تبدیل کرده‌اند. در کل، جهت‌گیری 5 ساله طالبان از وابستگی بیشتر به کمک‌های خارجی به سمت فعال‌سازی منابع داخلی، توسعه زیرساخت‌های فیزیکی، افزایش درآمدهای داخلی و تقویت ظرفیت ترانزیتی افغانستان حرکت کرده است؛ با این حال، کمبود سرمایه و فناوری، ضعف زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و مالی، مشکلات مدیریتی و شفافیت قراردادها و نیز طولانی‌بودن دوره بهره‌برداری از پروژه‌های بزرگ، همچنان مانع تبدیل این اقدامات به یک جهش پایدار اقتصادی شده است.

[1] . https://af.shafaqna.com/FA/665150

[2] . https://dpmea.gov.af/dr/در-حضور-داشت-محترم-ملا-عبدالغنی-برادر-آخند-به-سرمایه-گذاری-۶۵میلیارد-دالر-قرارداد-۷-معدن-بزرګ-میان?utm_source=chatgpt.com