کلنگ‌زنی ابر پروژه پالایشگاه دانگوته در لامو در شرق کنیا

پروژه پالایشگاه نفت و پتروشیمی دانگوته در لامو کنیا، با سرمایه‌گذاری ۲.۲ تریلیون شیلینگ (حدود 16 میلیارد دلار)، یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های صنعتی و انرژی در شرق آفریقا به شمار می‌رود.

این پروژه که توسط گروه دانگوته نیجریه با ۷۰ درصد سهام و مشارکت دولت کنیا با ۱۰ درصد سهام در حال توسعه است، قرار است ظرفیت پالایش ۷۰۰,۰۰۰ بشکه نفت خام در روز را داشته باشد و ۶۰,۰۰۰ شغل ایجاد کند. با این حال، این پروژه از همان ابتدا با چالش‌های متعددی روبه‌رو شده است. اختلافات زمین و غرامت، نگرانی‌های زیست‌محیطی، اتهامات مربوط به مشارکت عمومی ناکافی، چالش‌های دادگاهی و عدم دریافت برخی تأییدیه‌های نظارتی، همگی سایه‌ای از ابهام بر آینده این پروژه انداخته‌اند. علاوه بر این، پروژه لامو به‌عنوان یکی از عوامل تضعیف اتحاد در جامعه شرق آفریقا (EAC) دیده می‌شود، زیرا کنیا، تانزانیا و اوگاندا به‌جای همکاری مشترک، هر یک پالایشگاه جداگانه خود را دنبال می‌کنند.

۱. معرفی پروژه

۱.۱. مشخصات فنی و مالی

پروژه پالایشگاه دانگوته در منطقه ماگوگونی لامو، در سواحل کنیا، با هدف پالایش ۷۰۰,۰۰۰ بشکه نفت خام در روز طراحی شده است. این پروژه توسط گروه دانگوته نیجریه به رهبری آلیکو دانگوته، ثروتمندترین مرد آفریقا، با ۷۰ درصد سهام و مشارکت دولت کنیا با ۱۰ درصد سهام (به ارزش حدود ۶۴.۷۴ میلیارد شیلینگ یا ۵۰۰ میلیون دلار) در حال اجراست. بیست درصد باقی‌مانده برای سایر کشورهای منطقه شرق آفریقا در نظر گرفته شده است.

ارزش سرمایه‌گذاری پروژه بین ۱۵ تا ۱۷ میلیارد دلار (حدود ۲ تا ۲.۲ تریلیون شیلینگ) برآورد می‌شود. تأمین مالی از طریق ترکیب ۳۰ درصد سهام و ۷۰ درصد بدهی انجام خواهد شد. ساخت پالایشگاه حدود سه سال طول خواهد کشید و پیش‌بینی می‌شود تا ۱,۰۰۰ مگاوات برق نیز تولید کند.

۱.۲. اهداف اعلام‌شده

مقامات کنیایی اهداف متعددی را برای این پروژه برمی‌شمارند. ایجاد ۶۰,۰۰۰ شغل مستقیم یکی از مهم‌ترین وعده‌های این پروژه است. کاهش وابستگی به واردات فرآورده‌های نفتی نیز از اهداف کلیدی به شمار می‌رود، به‌ویژه با توجه به اینکه کنیا سال گذشته ۵۳۰ میلیارد شیلینگ برای واردات فرآورده‌های نفتی هزینه کرده و پس از تحولات خاورمیانه به شدت با بحران تامین سوخت مواجه بوده است. تبدیل کنیا به قطب پالایش نفت در شرق آفریقا، تأمین امنیت انرژی منطقه، ارزش افزوده به منابع نفتی به‌جای صادرات مواد خام، و تقویت ادغام اقتصادی منطقه‌ای از دیگر اهداف اعلام‌شده این پروژه هستند.

۲. زمینه منطقه‌ای: رقابت در EAC

۲.۱. سه پروژه موازی

یکی از انتقادات اصلی به پروژه لامو، عدم هماهنگی منطقه‌ای است. در حال حاضر سه پروژه پالایشگاهی در منطقه شرق آفریقا به‌صورت موازی دنبال می‌شوند. پروژه لامو در کنیا با ظرفیت ۷۰۰,۰۰۰ بشکه در روز کلنگ‌زنی شده است. پروژه هوئیما در اوگاندا با ظرفیت ۶۰,۰۰۰ بشکه در روز در حال ساخت است. پروژه تانگا در تانزانیا نیز با ظرفیت نامشخص، یادداشت تفاهم آن امضا شده است. این سه پروژه موازی، سؤالاتی را درباره هماهنگی منطقه‌ای و تخصیص بهینه منابع ایجاد کرده‌اند.

۲.۲. اختلافات سیاسی

ایده اولیه پالایشگاه تانگا توسط رئیس‌جمهور روتو در آوریل ۲۰۲۴ در کنفرانس زیرساختی نایروبی مطرح شد و موسوینی، رئیس‌جمهور اوگاندا، از آن حمایت کرد. با این حال، پس از اعلام عمومی این تصمیم توسط روتو، سولوهو، رئیس‌جمهور تانزانیا، مطرح کرد از این پیشنهاد بی‌اطلاع است و در یک مجمع عمومی از روتو خواست توضیح دهد که کشورهای EAC چگونه به این تصمیم رسیده‌اند.

پس از این اختلاف، تانزانیا و اوگاندا به‌طور جداگانه با ویتول بحرین برای ساخت مجتمع انرژی ۲۰ میلیارد دلاری در تانگا شریک شدند، در حالی که کنیا پروژه لامو را با دانگوته دنبال کرد. این تحولات نشان‌دهنده شکاف در هماهنگی منطقه‌ای و رقابت بین کشورهای EAC است.

۲.۳. انتقادات کارشناسان

کارشناسان انرژی و اقتصاددانان معتقدند در صورتی که کشورهای EAC منابع خود را برای ساخت یک پالایشگاه مشترک جمع می‌کردند، هم از نظر اقتصادی و هم سیاسی منطقی‌تر بود. گِریشوم ماجانجا، اقتصاددان انرژی کنیایی، می‌گوید چرا نمی‌توانیم یک پالایشگاه در تورکانا که نفت داریم بسازیم؟ منابع آنجا ممکن است کافی نباشد، اما باز هم، چرا نمی‌توانیم منابع اوگاندا و سودان جنوبی را جمع کنیم و نفت سه کشور را پالایش کنیم؟

پاتریک اوباث، مشاور نفت و گاز، نیز معتقد است فرصت واقعی در توسعه یک مجتمع پتروشیمی مشترک نهفته است که علاوه بر سوخت، مواد اولیه صنایع و کود تولید کند. او حداقل ظرفیت اقتصادی برای چنین مجتمعی را ۴۰۰,۰۰۰ بشکه در روز می‌داند.

۳. چالش‌های حقوقی و اجتماعی

۳.۱. مناقشه زمین

پروژه لامو با اختلافات زمین مواجه شده که مدت‌ها سرمایه‌گذاری‌ها را در کریدور LAPSSET و سایر بخش‌های منطقه ساحلی ناکام گذاشته است. ساکنان چنداوای خواستار غرامت قبل از کلنگ‌زنی هستند و دولت را متهم می‌کنند که به مالکان غایب به‌جای ساکنان واقعی زمین غرامت پرداخت کرده است.

دادگاه محیط زیست و زمین مالیندی دستور داده وضعیت زمین مورد مناقشه تا جلسه ۱۴ اکتبر حفظ شود. این دستور مراسم کلنگ‌زنی را متوقف نکرد، اما فعالیت‌ها در قطعه مورد اختلاف را محدود کرده است. رئیس‌جمهور روتو با وجود این دستور، عهد کرد پروژه را پیش ببرد و گفت آن‌ها نمی‌توانند این پروژه را متوقف کنند و او مطمئن خواهد شد که موفق می‌شود.

۳.۲. مشارکت عمومی

بسیاری از ساکنان و فعالان می‌گویند پروژه‌ای که در ژوئیه تصمیم‌گیری شد و تنها دو ماه بعد کلنگ‌زنی شد، فرصت کافی برای مشارکت معنادار مردم نداشته است. این در حالی است که قانون اساسی کنیا در ماده ۱۰، مشارکت عمومی را به‌عنوان یک ارزش ملی و اصل حکمرانی تعیین کرده است.

۳.۳. نگرانی‌های زیست‌محیطی

پرسش‌هایی درباره دریافت مجوزهای لازم از NEMA (سازمان ملی مدیریت محیط زیست) مطرح شده است. بر اساس قانون کنیا، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی (EIA) باید قبل از شروع پروژه انجام شود و پیشنهاددهنده باید مجوز EIA دریافت کند. نگرانی‌ها درباره تأثیر پروژه بر اکوسیستم لامو، که یک سایت ثبت شده به عنوان میراث جهانی یونسکو در ان وجود دارد، و همچنین در خصوص افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای در کنیا مطرح شده است.

۳.۴. سابقه پروژه‌های ناکام در لامو

لامو پیش‌تر پروژه‌های بزرگی را به دلیل مشکلات مشابه از دست داده است. نیروگاه زغال‌سنگ لامو با ارزش ۲۶۰ میلیارد شیلینگ، در سال ۲۰۱۹ مجوز EIA آن توسط دادگاه ملی محیط زیست به دلیل مشارکت عمومی ناکافی لغو شد. پروژه برق بادی Baharini با ارزش ۲۲ میلیارد شیلینگ نیز با چالش‌های مشابه مواجه شد. این سابقه نشان می‌دهد پروژه دانگوته نیز می‌تواند با سرنوشت مشابهی روبه‌رو شود اگر مسائل حقوقی و اجتماعی به‌درستی مدیریت نشوند.

۴. انتقادات مطرح‌شده

۴.۱. انتقادات به مدل تأمین مالی و وابستگی به نفت وارداتی

ماجانجا، اقتصاددان انرژی، استدلال می‌کند پالایشگاه لامو بر ایجاد ثبات عرضه با استفاده از نفت خام وارداتی بنا شده است. این یعنی کنیا همچنان در معرض نوسانات بازارهای بین‌المللی خواهد بود، برخلاف اینکه منابعی در دسترس دارد که می‌تواند کنیا و منطقه را از عوامل خارج از کنترل محافظت کند.

او خاطرنشان می‌کند بحران در خاورمیانه که به بسته شدن تنگه هرمز منجر شد، باید در زمان تصمیم‌گیری سیاست‌گذاران درباره سرمایه‌گذاری‌ها در این بخش در اولویت می‌بود. پالایشگاه لامو ممکن است درمانی برای کشور فراهم نکند اگر شیلینگ تضعیف شود یا بحران‌های دیگر به کاهش تولید نفت خام یا اختلال در مسیرهای کشتیرانی منجر شوند.

۴.۲. انتقادات به عدم هماهنگی منطقه‌ای

عدم هماهنگی بین کشورهای EAC و ساخت پالایشگاه‌های جداگانه، انتقاداتی را برانگیخته است. موسوینی، رئیس‌جمهور اوگاندا، گفته است که ما به بیش از دو یا سه پالایشگاه نیاز داریم. اما کارشناسان معتقدند این رویکرد موازی، منابع محدود منطقه را هدر می‌دهد و قدرت چانه‌زنی منطقه را در بازارهای جهانی کاهش می‌دهد.

۴.۳. انتقادات به روند تصمیم‌گیری و شفافیت

تصمیم‌گیری سریع پروژه، یعنی تنها دو ماه بین تصمیم و کلنگ‌زنی، عدم مشارکت معنادار ذی‌نفعان، و جزئیات مبهم توافق بین کنیا و دانگوته، انتقاداتی را برانگیخته است. روتو در پاسخ گفته است که سرمایه‌گذاری پالایشگاه باز و شفاف است. اما منتقدان می‌گویند شفافیت واقعی نیازمند انتشار جزئیات کامل قرارداد است.

۵. ابعاد حقوقی و قانون اساسی

۵.۱. تعادل بین سرمایه‌گذاری و حفاظت قانون اساسی

گزارش‌های منتشر شده اشاره دارند که کنیا با یک دوراهی مواجه است: چگونه از سرمایه‌گذاری خارجی محافظت کند در حالی که همزمان از محیط زیست، حقوق جامعه و قانون اساسی محافظت می نماید؟ قانون اساسی کنیا در ماده ۴۲ حق هر فرد به محیط زیست پاک و سالم را تضمین کرده است. ماده ۶۹ تعهدات زیست‌محیطی دولت، از جمله بهره‌برداری پایدار را تعیین می‌کند. ماده ۱۰ نیز مشارکت عمومی را به‌عنوان ارزش ملی و اصل حکمرانی معرفی کرده است.

از سوی دیگر، حقوق بین‌المللی سرمایه‌گذاری از سرمایه‌گذاران در برابر رفتار خودسرانه و تبعیض‌آمیز حمایت می‌کند. اما همان‌طور که متن اشاره می‌کند، حمایت از سرمایه‌گذاری نمی‌تواند همچنین یک سپر جادویی در برابر چارچوب قانونی داخلی باشد. از سوی دیگر تملک اراضی برای اجرای پروژه‌های زیرساختی نظیر خطوط لوله، جاده‌ها و تاسیساتی مانند پالایشگاه‌ها همواره یکی از چالش های اصلی بر سر توسعه این پروژه‌ها بوده است.

۵.۲. دکترین قدرت پلیسی

درک مدرن از حقوق بین‌المللی سرمایه‌گذاری تشخیص می‌دهد که دولت‌ها حق مشروع تنظیم در راستای منافع عمومی را حفظ می‌کنند. دکترین قدرت پلیسی بیان می‌کند تنظیمات با حسن نیت و غیرتبعیض‌آمیز برای اهداف عمومی مشروع، به‌طور خودکار به سلب مالکیت قابل جبران تبدیل نمی‌شوند. از سوی دیگر شفافیت در فرایندهای سرمایه‌گذاری خارجی از مهمترین پیش‌نیازهای تحقق اهداف متصور است.

همچنین پروژه لامو نشان می‌دهد ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و مشارکت عمومی فقط تشریفات فنی نیستند، بلکه بخشی از حکمرانی قانون اساسی‌اند. اگر پروژه‌ای به دلیل نگرانی‌های زیست‌محیطی به چالش کشیده شود، این به‌طور خودکار به معنای خصومت با سرمایه‌گذاری نیست. سرمایه‌گذاران نیز به قطعیت و رفتار منصفانه نیاز دارند. آزمون واقعی این نیست که کنیا بین سرمایه‌گذاری و محیط زیست یکی را انتخاب کند، بلکه این است که نشان دهد هر دو می‌توانند در کنار هم وجود داشته باشند.

6. جمع‌بندی 

پروژه پالایشگاه دانگوته در لامو، با وجود مقیاس عظیم و پتانسیل اقتصادی، با چالش‌های جدی حقوقی، زیست‌محیطی، اجتماعی و سیاسی روبه‌روست. این پروژه نه‌تنها اتحاد منطقه‌ای EAC را تضعیف کرده، بلکه الگویی از پروژه‌های موازی و ناهماهنگ را در منطقه ایجاد کرده است.

انتقادات اصلی به این پروژه شامل وابستگی به نفت خام وارداتی، عدم هماهنگی منطقه‌ای، مشارکت عمومی ناکافی، نگرانی‌های زیست‌محیطی و عدم شفافیت در قرارداد است. تجربه لامو نشان می‌دهد پروژه‌های بزرگ انرژی بدون توجه به ملاحظات حقوقی، زیست‌محیطی و اجتماعی می‌توانند با شکست مواجه شوند یا به تأخیرهای طولانی دچار شوند.

 منابع

مطالب منتشر شده در روزنامه استاندارد کنیا در هفته  منتهی به 2 اکتبر 2026