افزایش فقر و چالش تبدیل ثبات اقتصاد کلان به بهبود معیشت در پاکستان
بانک جهانی در تازه‌ترین گزارش اقتصادی منطقه‌ای خود اعلام کرده است که پاکستان در حال حاضر حدود ۴۸ درصد از جمعیت فقیرِ شدید منطقه خاورمیانه، شمال آفریقا و افغانستان و پاکستان (MENAAP) را در خود جای داده است. این گزارش همچنین نشان می‌دهد که افزایش فقر در پاکستان عامل اصلی تشدید وضعیت فقر در کل منطقه بوده است.
بر اساس برآورد بانک جهانی، نرخ فقر پاکستان در فاصله ۲۰۱۸/۱۹ تا ۲۰۲۴/۲۵ بر مبنای خط فقر ۳ دلار در روز، ۶.۴ واحد درصد افزایش یافته است. بر مبنای خط فقر ۴.۲۰ دلار در روز نیز افزایش فقر ۳.۲ واحد درصد بوده است. (Dawn)
این تحول از منظر سیاست‌گذاری اهمیت دارد، زیرا همزمان بانک جهانی پیش‌بینی می‌کند اقتصاد پاکستان در سال مالی ۲۰۲۶/۲۷ حدود ۳.۸ درصد رشد کند. بنابراین مسئله اصلی پاکستان دیگر صرفاً بازگرداندن ثبات اقتصاد کلان نیست؛ بلکه تبدیل این ثبات به رشد فراگیر، اشتغال و افزایش درآمد واقعی خانوارها است. (Dawn)
ابعاد افزایش فقر
بر اساس گزارش بانک جهانی، در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۴.۳ درصد جمعیت منطقه MENAAP با درآمد کمتر از ۳ دلار در روز زندگی می‌کردند؛ این رقم در سطح جهان ۱۰.۴ درصد بوده است. در مورد خط فقر ۴.۲۰ دلار در روز نیز حدود ۲۶.۹ درصد جمعیت منطقه زیر این سطح قرار داشتند، در حالی که میانگین جهانی ۱۸.۹ درصد بود. (Dawn) پاکستان در این میان سهم بسیار بالایی دارد و حدود ۴۸ درصد افرادی که در منطقه MENAAP زیر خط فقر ۳ دلار در روز قرار دارند، در پاکستان زندگی می‌کنند. افغانستان، سوریه و یمن مجموعاً حدود ۴۷ درصد دیگر را تشکیل می‌دهند. (Dawn)
چرا فقر در پاکستان افزایش یافته است؟
بانک جهانی افزایش فقر را نتیجه یک عامل منفرد نمی‌داند، بلکه آن را حاصل مجموعه‌ای از شوک‌های اقتصادی و طبیعی طی سال‌های گذشته معرفی می‌کند.
مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:
همه‌گیری کووید-۱۹
این بحران به فعالیت اقتصادی، اشتغال و درآمد خانوارها آسیب وارد کرد.
سیل‌های ویرانگر سال ۲۰۲۲
سیل‌ها به بخش کشاورزی، زیرساخت‌ها و معیشت میلیون‌ها نفر، به‌ویژه در مناطق روستایی، آسیب وارد کردند.
تورم بالا
افزایش شدید قیمت‌ها قدرت خرید واقعی خانوارها را کاهش داد.
کاهش ارزش روپیه
کاهش ارزش پول ملی باعث افزایش هزینه کالاهای وارداتی، انرژی و مواد اولیه شد و فشار بیشتری بر هزینه زندگی وارد کرد.
دوره طولانی تعدیل اقتصادی
اقدامات لازم برای تثبیت اقتصاد کلان، از جمله سیاست‌های مالی و پولی انقباضی، در کوتاه‌مدت بر درآمد واقعی و فرصت‌های اشتغال فشار وارد کرده است. (Dawn)
یک نکته مهم: بهبود شاخص‌های کلان، لزوماً بهبود فوری معیشت نیست
این گزارش یک نکته مهم درباره اقتصاد پاکستان را برجسته می‌کند.
پاکستان در حال حاضر از نظر برخی شاخص‌های اقتصاد کلان نسبت به دوره بحران تراز پرداخت‌ها وضعیت باثبات‌تری دارد؛ اما آثار بحران قبلی هنوز در سطح خانوارها باقی مانده است.
بانک جهانی رشد اقتصادی پاکستان را از ۳.۲ درصد در FY2025 به ۳.۷ درصد در FY2026 و ۳.۸ درصد در FY2027 پیش‌بینی کرده است. این رشد عمدتاً با مقاومت بخش خدمات، تولید و دامداری حمایت می‌شود. (Dawn)
بنابراین چالش سیاست‌گذاری پاکستان این است که رشد اقتصادی از حالت Macroeconomic Stabilisation به Inclusive Growth تبدیل شود.
به عبارت دیگر، رشد GDP زمانی اثر پایدار بر کاهش فقر خواهد داشت که همراه با افزایش اشتغال، دستمزد واقعی، بهره‌وری و فرصت‌های اقتصادی برای خانوارهای کم‌درآمد باشد.
وضعیت فقر داخلی پاکستان
این تصویر با آمار داخلی پاکستان نیز سازگار است.
بر اساس برآورد رسمی‌پاکستان با استفاده از روش Cost of Basic Needs (CBN)، نرخ فقر ملی از ۲۱.۹ درصد در سال ۲۰۱۸/۱۹ به ۲۸.۹ درصد در سال ۲۰۲۴/۲۵ افزایش یافته است. (Pakistan Computer Bureau)
توزیع فقر میان مناطق نیز بسیار نامتوازن است.
|
منطقه
|
فقر ۲۰۱۸/۱۹
|
فقر ۲۰۲۴/۲۵
|
|
پنجاب
|
۱۶.۵٪
|
۲۳.۳٪
|
|
سند
|
۲۴.۵٪
|
۳۲.۶٪
|
|
خیبرپختونخوا
|
۲۸.۷٪
|
۳۵.۳٪
|
|
بلوچستان
|
۴۱.۸٪
|
۴۷.۰٪
|
(GOV.UK)
این ارقام نشان می‌دهد که افزایش فقر یک پدیده محدود به یک استان نیست و در تمام مناطق اصلی کشور مشاهده شده است؛ با این حال بلوچستان همچنان بالاترین نرخ فقر را دارد.
فشار بر بازار کار
یکی از عوامل مهم در این روند، وضعیت اشتغال است.
بر اساس داده‌های منتشرشده از Economic Survey، نرخ بیکاری پاکستان در سال مالی ۲۰۲۵/۲۶ به ۷.۱ درصد افزایش یافته و تعداد افراد بیکار از حدود ۴.۵ میلیون به ۵.۹ میلیون نفر رسیده است. (Arab News)
این مسئله اهمیت زیادی دارد، زیرا رشد اقتصادی زمانی می‌تواند به کاهش فقر منجر شود که اشتغال کافی برای نیروی کار جدید ایجاد کند. از این منظر، رشد اقتصادی ۳.۸ درصدی پیش‌بینی‌شده برای FY2027 ممکن است به تنهایی برای ایجاد تحول سریع در بازار کار کافی نباشد و کیفیت رشد نیز اهمیت زیادی خواهد داشت. ریسک‌های جدید پیش روی فقر بانک جهانی علاوه بر مشکلات موجود، نسبت به چند ریسک جدید هشدار داده است.
افزایش قیمت کالاها و حمل‌ونقل:
افزایش هزینه کالاهای اساسی می‌تواند فشار بیشتری بر خانوارهای کم‌درآمد وارد کند. (Dawn)
ریسک انرژی:
پاکستان به دلیل وابستگی قابل توجه به واردات انرژی در برابر افزایش قیمت جهانی نفت آسیب‌پذیر است.
تغییرات آب‌وهوایی:
بانک جهانی احتمال شکل‌گیری یک El Niño قوی‌تر از معمول در اواخر ۲۰۲۶ را مطرح کرده که می‌تواند از طریق تغییر الگوی بارش موسمی، بر قیمت مواد غذایی و درآمد کشاورزان پاکستان اثر بگذارد. (Dawn)
کاهش حواله‌ها:
کاهش درآمد کشورهای خلیج فارس یا اختلال در بازار کار منطقه می‌تواند حواله‌های کارگران پاکستانی را تحت تأثیر قرار دهد؛ موضوعی که برای اقتصاد پاکستان اهمیت ویژه‌ای دارد. (Dawn)
پیامدهای اقتصادی برای پاکستان
افزایش فقر صرفاً یک مسئله اجتماعی نیست و پیامدهای مستقیم اقتصادی دارد.
افزایش فقر می‌تواند:
- تقاضای داخلی را محدود کند؛
- سرمایه‌گذاری خانوارها در آموزش و سلامت را کاهش دهد؛
- بهره‌وری نیروی کار را تحت تأثیر قرار دهد؛
- فشار بر برنامه‌های حمایتی دولت را افزایش دهد؛
- نابرابری منطقه‌ای را تشدید کند؛
- و ظرفیت رشد بلندمدت اقتصاد را کاهش دهد.
از سوی دیگر، ضعف قدرت خرید خانوارهای کم‌درآمد می‌تواند مانعی برای گسترش بازار داخلی کالاها و خدمات باشد.
ارتباط با سیاست‌های توسعه‌ای پاکستان
بر اساس ارزیابی بانک جهانی، پاکستان نیازمند آن است که ثبات اقتصاد کلان با سیاست‌های ایجاد فرصت اقتصادی و اشتغال همراه شود. این مسئله با توجه به ساختار جمعیتی پاکستان اهمیت ویژه‌ای دارد. ورود سالانه نیروی کار جوان به بازار کار، نیازمند ایجاد فرصت‌های شغلی جدید در بخش‌هایی مانند:
IT و خدمات دیجیتال،
صنایع تولیدی،
کشاورزی مدرن،
دامداری تجاری،
لجستیک و حمل‌ونقل،
و خدمات صادراتی است.
از این منظر، رشد اخیر صادرات خدمات IT که در گزارش قبلی بررسی کردیم، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا خدمات دیجیتال یکی از بخش‌هایی است که می‌تواند درآمد ارزی ایجاد کند و همزمان فرصت‌های شغلی جدید برای نیروی کار جوان فراهم کند.
منابع