توسعه حمل‌ونقل هوایی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های هوانوردی آسیای مرکزی

بازار حمل‌ونقل هوایی در پنج کشور آسیای مرکزی شامل قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان، در سال‌های اخیر رشد سریعی را تجربه کرده است. در سال ۲۰۲۵، شرکت‌های هواپیمایی این منطقه ۳۱٫۷ میلیون مسافر جابه‌جا کردند که تقریباً دو برابر سطح پیش از همه‌گیری کرونا است. همچنین، ظرفیت قابل عرضه ناوگان هواپیماها طی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ به‌طور متوسط سالانه ۷٫۷ درصد افزایش یافته که تقریباً سه برابر میانگین رشد بازار جهانی بوده است. حجم حمل‌ونقل هوایی بار نیز طی سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ بیش از چهار برابر شده و به ۳۳۵٫۷ هزار تن رسیده است.

توسعه سریع بازار حمل‌ونقل هوایی آسیای مرکزی

1. عوامل اصلی رشد بازار

رشد بازار حمل‌ونقل هوایی آسیای مرکزی تحت تأثیر عوامل اقتصادی و جمعیتی قرار دارد. تولید ناخالص داخلی پنج کشور منطقه طی سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵، از ۴۶ میلیارد دلار به ۵۶۷ میلیارد دلار افزایش یافته و حدود ۱۳ برابر شده است. در همین دوره، جمعیت منطقه از ۵۵ میلیون نفر به ۸۳ میلیون نفر رسیده است. افزایش درآمد قابل تصرف سرانه و رشد تحرک جمعیت نیز از عوامل مؤثر بر گسترش تقاضای حمل‌ونقل هوایی هستند.

در سال ۲۰۲۵، تعداد مسافران جابه‌جا‌شده توسط شرکت‌های هواپیمایی منطقه به ۳۱٫۷ میلیون نفر رسید؛ رقمی‌که تقریباً دو برابر اوج پیش از همه‌گیری در سال ۲۰۱۹ است.

2. ساختار بازار حمل‌ونقل هوایی مسافری

قزاقستان بزرگ‌ترین بازار حمل‌ونقل هوایی مسافری منطقه و دارای شبکه گسترده‌تری از فرودگاه‌ها است. سهم کشورهای منطقه از کل حمل‌ونقل هوایی مسافری در سال ۲۰۲۵ به شرح زیر بوده است:

• قزاقستان: ۴۸٫۷ درصد
• ازبکستان: ۳۵ درصد
• ترکمنستان: ۷ درصد
• قرقیزستان: ۵٫۶ درصد
• تاجیکستان: ۳٫۷ درصد

ازبکستان سریع‌ترین رشد بازار مسافری را در میان کشورهای منطقه تجربه کرده است. حجم حمل‌ونقل هوایی مسافری این کشور در مقایسه با اوج پیش از همه‌گیری در سال ۲۰۱۹، سه برابر شده و در سال ۲۰۲۵ به ۱۱٫۱ میلیون نفر رسیده است.

3. رشد سریع بازار حمل‌ونقل هوایی بار

بازار حمل‌ونقل هوایی بار در آسیای مرکزی با سرعتی بیشتر از بازار مسافری توسعه یافته است. حجم بار جابه‌جا‌شده در پروازهای برنامه‌ای و غیر برنامه‌ای، در مسیرهای داخلی و بین‌المللی، از سال ۲۰۲۳ بیش از چهار برابر افزایش یافته و در سال ۲۰۲۵ به ۳۳۵٫۷ هزار تن رسیده است.

این میزان تنها اندکی کمتر از حجم حمل‌ونقل هوایی بار در روسیه، معادل ۴۴۶٫۷ هزار تن در سال ۲۰۲۵، بوده است. برای مقایسه، در سال ۲۰۱۹ حجم حمل‌ونقل هوایی بار روسیه با ۱٬۱۴۷٫۲ هزار تن، حدود ۱۴ برابر حجم ۸۲ هزار تنی آسیای مرکزی بود.

در سال ۲۰۲۵، شرکت‌های هواپیمایی ازبکستان جایگاه خود را در بازار حمل‌ونقل هوایی بار منطقه تقویت کردند. حدود ۶۷ درصد از کل بار جابه‌جاشده توسط شرکت‌های هواپیمایی ملی پنج کشور آسیای مرکزی به این کشور اختصاص داشت.

عوامل اصلی رشد سریع این بازار در سال‌های اخیر عبارت‌اند از:

• ورود شرکت‌های جدید هواپیمایی باری به بازار؛
• افزایش تعداد هواپیماهای ناوگان این شرکت‌ها؛
• توسعه ترانزیت مستقیم بار میان کشورهای ثالث؛
• افزایش حجم تجارت الکترونیکی؛
• تغییر جغرافیای پروازها در منطقه اوراسیا، به‌ویژه از مسیر روسیه.

4. افزایش تحرک هوایی جمعیت

افزایش تحرک هوایی جمعیت یکی از محرک‌های اصلی رشد بازار حمل‌ونقل هوایی مسافری در آسیای مرکزی است. میزان سفر هوایی افراد افزایش یافته است و طی ۱۰ سال گذشته، تعداد مسافرـکیلومتر به‌ازای هر نفر در قزاقستان ۲٫۴ برابر شده است. این رشد در ازبکستان بیشتر بوده و به ۳٫۴ برابر رسیده است.

با وجود این افزایش، تحرک هوایی جمعیت در آسیای مرکزی همچنان ظرفیت قابل‌توجهی برای رشد دارد؛ موضوعی که تجربه پیشین چین و دیگر بازارهای توسعه‌یافته خدمات حمل‌ونقل هوایی نیز بر آن دلالت دارد.

5. رشد ظرفیت ناوگان هواپیماها

برنامه‌های گسترده نوسازی و توسعه ناوگان هواپیماها در شرکت‌های هواپیمایی آسیای مرکزی، از نشانه‌های رشد بازار است.

نرخ رشد مرکب سالانه ظرفیت قابل عرضه صندلی‌های مسافری هواپیماها در منطقه طی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ به ۷٫۷ درصد رسیده است. این رقم بالاترین میزان در میان مناطق جهان بوده و نشان می‌دهد ظرفیت حمل‌ونقل هوایی منطقه با سرعتی سه برابر میانگین جهانی افزایش یافته است.

6. گسترش شرکت‌های هواپیمایی کم‌هزینه

ورود شرکت‌های هواپیمایی کم‌هزینه یکی از محرک‌های مهم توسعه بازار حمل‌ونقل هوایی منطقه بوده است. سهم این شرکت‌ها از ظرفیت قابل عرضه ناوگان هواپیماها در آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۵ به ۲۱ درصد رسید.

بزرگ‌ترین بازیگر این بخش، شرکت قزاقستانی FlyArystan است که ناوگانی متشکل از ۲۸ فروند هواپیما دارد.

رشد شرکت‌های کم‌هزینه و شرکت‌های هواپیمایی با مدل عملیاتی ترکیبی در ازبکستان نیز قابل‌توجه بوده است. شرکت Uzbekistan Airways Express فعالیت خود را آغاز کرد و پس از آن شرکت‌هایی مانند Silk Avia و Centrum Air نیز به این بازار پیوستند.

7. توسعه شرکت‌های حمل بار و افزایش فعالیت فرودگاه‌ها

ناوگان و ظرفیت قابل عرضه شرکت‌های هواپیمایی باری نیز در حال افزایش است. بزرگ‌ترین شرکت این حوزه، My Freighter Airlines از ازبکستان است که فعالیت خود را در سال ۲۰۲۰ آغاز کرده و ناوگان آن شامل ۱۰ فروند هواپیما است؛ از این تعداد، ۹ فروند هواپیمای پهن‌پیکر Boeing 767ER هستند.رشد فعالیت شرکت‌های هواپیمایی با افزایش تعداد مسافران خدمات‌گرفته و حجم بار پردازش‌شده در فرودگاه‌های آسیای مرکزی همراه بوده است.

توسعه زیرساخت‌های فرودگاهی و سرمایه‌گذاری

1. گسترش زیرساخت‌های فرودگاهی

رشد بازار حمل‌ونقل هوایی مسافری و باری با توسعه زیرساخت‌های فرودگاهی در تمام کشورهای آسیای مرکزی همراه بوده است.فرودگاه جدید عشق‌آباد که توسط شرکت‌های ترکیه‌ای ساخته شده و با رده IIIB سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی مطابقت دارد، در سال ۲۰۱۶ افتتاح شد. زیرساخت‌های فرودگاهی سایر کشورهای منطقه نیز به‌صورت پویا در حال توسعه هستند.

2. سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی

سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، از جمله سرمایه‌گذاران خارجی، در توسعه فرودگاه‌ها نقش دارد. پایگاه داده «پایش سرمایه‌گذاری‌های متقابل» بانک توسعه اوراسیا، چندین پروژه توسعه فرودگاه در قزاقستان را ثبت کرده است که در آن‌ها سرمایه‌گذاران خارجی مشارکت دارند.حجم انباشته سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی در بخش زیرساخت حمل‌ونقل هوایی آسیای مرکزی تا اواسط سال ۲۰۲۶ به ۱٫۴ میلیارد دلار رسیده است.

3. پروژه‌های توسعه فرودگاه‌ها تا سال ۲۰۳۵

بر اساس داده‌های رصدخانه پروژه‌های چارچوب حمل‌ونقل اوراسیایی بانک توسعه اوراسیا، تا سال ۲۰۳۵ تعداد ۱۲ پروژه بزرگ توسعه فرودگاه در آسیای مرکزی در دست اجرا یا برنامه‌ریزی قرار دارند.

مجموع سرمایه‌گذاری پیش‌بینی‌شده برای این پروژه‌ها ۵٫۱ میلیارد دلار است.

4. ساختار شرکت‌های مدیریت فرودگاه‌ها

توسعه زیرساخت‌های فرودگاهی با گسترش فعالیت شرکت‌های مدیریت فرودگاه نیز همراه بوده است. در آسیای مرکزی دو گروه ملی فرودگاهی فعالیت می‌کنند.

شرکت Uzbekistan Airports

Uzbekistan Airports شرکتی است که در ازبکستان با مشارکت غالب دولت تأسیس شده است. ترکیب سهام‌داری اعلام‌شده عبارتند از:

• Uzbekistan Airways: ده درصد؛
• Turkish Airlines: هفت درصد؛
• Maersk Air: شش درصد.

این شرکت مدیریت تمام فرودگاه‌های بین‌المللی ازبکستان را بر عهده دارد و مسئول نوسازی و توسعه زیرساخت‌های آن‌ها است. درآمد سالانه شرکت در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۵۰ میلیون دلار بوده است.

شرکت سهامی عام فرودگاه‌های قرقیزستان

شرکت «فرودگاه‌های قرقیزستان» یک بهره‌بردار دولتی است که درآمد سالانه آن در سال ۲۰۲۴ بیش از ۱۰۰ میلیون دلار بوده است.

شرکت‌های مدیریت فرودگاه در قزاقستان

در قزاقستان چندین شرکت خصوصی و دولتی، از جمله شرکت‌هایی با مشارکت خارجی، مدیریت فرودگاه‌ها را بر عهده دارند:

• فرودگاه آلماتی توسط شرکت ترکیه‌ای TAV Airports Holding مدیریت می‌شود.
• فرودگاه آستانه تحت مدیریت Terminals Holdings از امارات متحده عربی قرار دارد.
• فرودگاه آکتائو توسط شرکت ترکیه‌ای ATM Grup مدیریت می‌شود.
• فرودگاه اورالسک توسط Oral Airport Holding مدیریت می‌شود که هلدینگ روسی «فرودگاه‌های مناطق» در آن سهام دارد.
• فرودگاه‌های شیمکنت و تاراز در اختیار مدیریت امانی شرکت هواپیمایی قزاقستانی SCAT قرار دارند.
• فرودگاه کاراگاندا (ساری‌آرکا) توسط شرکت خصوصی Sky Service مدیریت می‌شود.

چالش‌های پیش‌روی هوانوردی غیرنظامی در آسیای مرکزی

سه چالش اصلی در مسیر توسعه هوانوردی غیرنظامی منطقه وجود دارد.

1.ضعف ارتباطات هوایی درون‌منطقه‌ای

تعداد مسیرهای هوایی میان شهرهای آسیای مرکزی محدود است و تنها شمار اندکی از جفت‌شهرهای منطقه از طریق پروازهای مستقیم به یکدیگر متصل هستند.

2.محدودیت اجرای سیاست «آسمان باز»

سیاست «آسمان باز» تنها در چند کشور آسیای مرکزی به‌صورت محدود اجرا می‌شود. دسترسی شرکت‌های هواپیمایی به بازار همچنان به‌شدت تابع توافق‌نامه‌های دوجانبه بین‌دولتی حمل‌ونقل هوایی است که در دهه ۱۹۹۰ منعقد شده‌اند. همچنین، توافق‌نامه منطقه‌ای مشترکی در این زمینه وجود ندارد.

3.عقب‌ماندگی توسعه زیرساخت‌ها از رشد ترافیک هوایی

سرعت نوسازی زیرساخت‌های حمل‌ونقل هوایی با رشد ترافیک مسافری و باری همگام نیست. این مسئله یکی از چالش‌های مهم توسعه بازار حمل‌ونقل هوایی منطقه به شمار می‌رود.

فرصت‌های توسعه بازار حمل‌ونقل هوایی

 حوزه‌های دارای ظرفیت توسعه و سرمایه‌گذاری عبارت‌اند از:

• انبارداری و توسعه انبارهای مرتبط با حمل‌ونقل هوایی؛
• خرید و توسعه ناوگان جدید هواپیماها؛
• خدمات تعمیر و نگهداری فنی هواپیماها؛
• خدمات سوخت‌رسانی به هواپیماها؛
• توسعه شرکت‌های هواپیمایی کم‌هزینه؛
• گسترش ارتباطات هوایی درون‌منطقه‌ای؛
• توسعه ترانزیت هوایی بار.

در گزارش بانک توسعه اوراسیا همچنین بر لزوم بهبود شرایط دسترسی شرکت‌های هواپیمایی به بازار، گسترش سیاست «آسمان باز»، توسعه ائتلاف‌های منطقه‌ای و دیجیتالی‌سازی به‌عنوان اولویت‌های توسعه این صنعت تأکید دارد.

اولویت‌های پیشنهادی برای توسعه بخش هوانوردی

بر اساس اولویت‌های تصریح‌شده، توسعه بیشتر بازار حمل‌ونقل هوایی آسیای مرکزی به اقدامات زیر نیاز دارد:

۱. گسترش سیاست «آسمان باز»: افزایش دامنه اجرای این سیاست، به‌ویژه در حوزه حمل‌ونقل هوایی بار.

۲. بهبود دسترسی به بازار: اصلاح شرایط ورود شرکت‌های هواپیمایی به بازار، از جمله شرکت‌های کم‌هزینه.

۳. توسعه ارتباطات منطقه‌ای: گسترش پروازها و تقویت ارتباطات هوایی میان کشورهای آسیای مرکزی.

۴. توسعه همکاری‌های منطقه‌ای: ایجاد و گسترش ائتلاف‌های منطقه‌ای در بخش هوانوردی.

۵. دیجیتالی‌سازی: پیشبرد فرایندهای دیجیتالی‌سازی در صنعت حمل‌ونقل هوایی.

۶. هماهنگی میان ذی‌نفعان: تقویت گفت‌وگو میان مراجع هوانوردی کشورهای منطقه، بخش خصوصی، سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ICAO)، انجمن بین‌المللی حمل‌ونقل هوایی (IATA)، سایر سازمان‌های بین‌المللی، بانک‌های توسعه چندجانبه و جامعه کارشناسی

منبع:

https://eabr.org/analytics/analytical-briefs/central-asia-takes-off-air-transport-infrastructure/