پیامدهای اقتصادی تحولات امنیتی عربستان برای بنگلادش؛ از بازار کار و حواله‌ها تا هزینه واردات و تجارت خارجی

تحولات امنیتی روزهای اخیر در عربستان سعودی و محدودیت‌های ایجادشده در بخشی از شبکه حمل‌ونقل هوایی این کشور، توجه محافل اقتصادی بنگلادش را به پیامدهای احتمالی این وضعیت برای بازار کار، جریان حواله‌های ارزی، تأمین انرژی و تجارت خارجی جلب کرده است. اهمیت این تحولات برای بنگلادش از آن جهت است که عربستان، علاوه بر جایگاه خود به‌عنوان یکی از مقاصد اصلی نیروی کار این کشور، سهم قابل توجهی در تأمین نفت خام و بخشی از نیازهای وارداتی آن دارد.

پیامدهای اقتصادی تحولات امنیتی عربستان برای بنگلادش؛ از بازار کار و حواله‌ها تا هزینه واردات و تجارت خارجی

تحولات امنیتی روزهای اخیر در عربستان سعودی و محدودیت‌های ایجادشده در بخشی از شبکه حمل‌ونقل هوایی این کشور، توجه محافل اقتصادی بنگلادش را به پیامدهای احتمالی این وضعیت برای بازار کار، جریان حواله‌های ارزی، تأمین انرژی و تجارت خارجی جلب کرده است. اهمیت این تحولات برای بنگلادش از آن جهت است که عربستان، علاوه بر جایگاه خود به‌عنوان یکی از مقاصد اصلی نیروی کار این کشور، سهم قابل توجهی در تأمین نفت خام و بخشی از نیازهای وارداتی آن دارد.

در کوتاه‌مدت، لغو و تعلیق پروازها و دشواری بازگشت برخی کارگران مهاجر به محل اشتغال، از مهم‌ترین پیامدهای قابل مشاهده بوده است. در میان‌مدت، تداوم ناامنی می‌تواند هزینه حمل‌ونقل دریایی، بیمه محموله‌ها و تأمین کالاهای وارداتی را افزایش دهد و بر روند اعزام نیروی کار و درآمدهای ارزی بنگلادش اثر بگذارد.

با این حال، ارزیابی وضعیت موجود مستلزم تفکیک میان اختلال‌های بالفعل و ریسک‌های احتمالی است. اطلاعات منتشرشده تا زمان تنظیم این گزارش، از مشاهده اختلال گسترده در حواله‌های ارزی دریافتی از عربستان یا توقف تأمین کود شیمیایی از این کشور حکایت ندارد. ازاین‌رو، پیامدهای اقتصادی این تحولات را باید با توجه به روندهای آتی و بر پایه داده‌های رسمی ارزیابی کرد.

۱. بازار کار و حواله‌های ارزی؛ مهم‌ترین محور وابستگی اقتصادی

عربستان سعودی جایگاه محوری در بازار اشتغال خارجی بنگلادش دارد. بر اساس داده‌های منتشرشده درباره اعزام نیروی کار، از مجموع حدود ۹۶۹ هزار کارگری که در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ برای اشتغال به خارج از بنگلادش اعزام شدند، بیش از ۶۰۰ هزار نفر راهی عربستان شدند. این رقم نشان‌دهنده سهمی‌بیش از ۶۰ درصدی از کل اعزام نیروی کار در آن سال مالی است.برآوردها همچنین نشان می‌دهد بیش از ۳٫۵ میلیون شهروند بنگلادشی در عربستان زندگی و کار می‌کنند. درآمد این جمعیت، علاوه بر تأمین معیشت خانوارها، یکی از منابع مهم ورود ارز به اقتصاد بنگلادش به شمار می‌رود.بر اساس داده‌های بانک مرکزی بنگلادش حواله‌های ارسالی از عربستان در سه‌ماهه نخست سال مالی ۲۰۲۷، از ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۶، به حدود ۱٫۶۵ میلیارد دلار رسید. این رقم معادل ۱۹٫۲ درصد از کل حواله‌های دریافتی کشور در دوره یادشده است. در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ نیز حواله‌های دریافتی از عربستان حدود ۵٫۸۵ میلیارد دلار، معادل ۱۶٫۳۳ درصد از کل حواله‌ها، گزارش شده بود.این ارقام نشان می‌دهد هرگونه تغییر پایدار در وضعیت اشتغال مهاجران بنگلادشی در عربستان می‌تواند بر درآمد خانوارها و جریان ورود ارز به کشور اثرگذار باشد. از آنجا که حواله‌ها در تأمین منابع ارزی مورد نیاز برای واردات و پرداخت تعهدات خارجی نقش دارند، کاهش احتمالی آنها ممکن است به یکی از عوامل افزایش فشار بر بخش خارجی اقتصاد بنگلادش تبدیل شود.

با این حال، شواهد موجود در زمان تنظیم گزارش، کاهش مستقیم حواله‌ها در پی حملات اخیر را تأیید نمی‌کند. فعالان حوزه اعزام نیروی کار نیز بر این نکته تأکید کرده‌اند که ارزیابی پیامدهای اقتصادی چنین تحولاتی به زمان بیشتری نیاز دارد. در صورت تداوم ناامنی، احتمال تأخیر در جذب نیروی کار، افزایش هزینه‌های مهاجرت و محدودشدن فرصت‌های شغلی جدید قابل بررسی خواهد بود.بر اساس داده‌های دفتر منابع انسانی و آموزش نیروی کار بنگلادش (BMET) تا ۱۲ اکتبر ۲۰۲۶ تعداد مجوزهای صادرشده برای اشتغال خارجی در مقایسه با مدت مشابه سال قبل حدود ۳۲ درصد کاهش یافته بود. این کاهش در مورد مجوزهای اعزام به عربستان نزدیک به ۴۶ درصد گزارش شده است.با توجه به اینکه روند کاهش اعزام نیروی کار پیش از حملات اخیر نیز آغاز شده بود، انتساب کامل این تغییر به تحولات روزهای گذشته از نظر تحلیلی دقیق نیست. بااین‌حال، محدودیت‌های جدید پروازی می‌تواند بر روند موجود بیفزاید و تحقق اهداف اشتغال خارجی بنگلادش را دشوارتر کند.

۲. حمل‌ونقل هوایی و وضعیت کارگران مهاجر

اختلال در پروازهای مرتبط با عربستان، ملموس‌ترین پیامد کوتاه‌مدت تحولات اخیر برای شهروندان بنگلادشی بوده است.بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی سازمان هوانوردی غیرنظامی‌بنگلادش، ۶۱ پرواز مرتبط با مسیرهای این کشور و عربستان تحت تأثیر محدودیت‌های اخیر قرار گرفته و دست‌کم ۸ هزار و ۳۸۱ مسافر با تغییر برنامه سفر مواجه شده‌اند.

فرودگاه بین‌المللی ملک خالد در ریاض تا دست‌کم ۱۷ اکتبر ۲۰۲۶ تعطیل اعلام شده است. شرکت هواپیمایی ملی بنگلادش، بیمان، نیز پروازهای داکا به ریاض و دمام را تا ۱۷ اکتبر تعلیق کرده است. شرکت یواس‌بنگلا نیز لغو پروازهای مسیر داکا ـ ریاض را تا ۲۱ اکتبر اعلام کرده و تداوم این محدودیت‌ها به تصمیم‌های بعدی مقام‌های هوانوردی و شرکت‌های هواپیمایی بستگی دارد.

برای کارگران مهاجر، پیامدهای لغو پروازها به تأخیر در رفت‌وآمد محدود نمی‌شود. افرادی که پس از پایان مرخصی باید در موعد مقرر به محل کار خود بازگردند، ممکن است با مشکلات مربوط به اعتبار ویزا، هزینه خرید مجدد بلیت و احتمال اختلال در وضعیت شغلی روبه‌رو شوند. در مورد کارگرانی که به‌تازگی مجوز اشتغال دریافت کرده‌اند نیز تأخیر در سفر می‌تواند برنامه آغاز کار و هزینه‌های پیش‌بینی‌شده مهاجرت را تحت تأثیر قرار دهد.در حادثه حمله به فرودگاه ریاض در ۱۰ اکتبر، دو شهروند بنگلادشی جان باختند و ۲۷ نفر دیگر مجروح شدند.

۳. انرژی و نفت خام؛ افزایش هزینه تأمین، مهم‌تر از فرض توقف عرضه

عربستان سعودی یکی از تأمین‌کنندگان اصلی نفت خام مورد نیاز بنگلادش است. حدود ۳۵ درصد از واردات نفت خام بنگلادش از این کشور تأمین می‌شود.این وابستگی، اقتصاد بنگلادش را در برابر تغییرات هزینه حمل‌ونقل، بیمه دریایی و دسترسی به مسیرهای مطمئن انتقال نفت آسیب‌پذیر می‌کند. بااین‌حال، افزایش هزینه واردات لزوماً به معنای توقف عرضه نیست و باید این دو وضعیت را از یکدیگر تفکیک کرد.

نمونه‌ای از فشارهای لجستیکی پیش از تحولات اخیر، در گزارش ۱۴ سپتامبر ۲۰۲۶ درباره نفت‌کش «ام‌تی نیمینیا» متعلق به شرکت کشتیرانی بنگلادش منعکس شده است. این نفت‌کش با حمل حدود ۱۰۰ هزار تن نفت خام، برای اجتناب از تنگه باب‌المندب مسیر جایگزینی را از طریق کانال سوئز، دریای مدیترانه، تنگه جبل‌الطارق و دماغه امید نیک طی کرد. بر اساس گزارش منتشرشده، زمان سفر به حدود ۵۰ روز رسید؛ درحالی‌که طی مسیر متعارف از بندر ینبع به چاتوگرام حدود ۱۳ تا ۱۵ روز زمان نیاز داشت. هزینه اضافی این سفر نیز ۶۶٫۶۳ کرور تاکا ( حدود 4.5 میلیون دلار ) اعلام شد.

این نمونه به یک محموله مشخص مربوط است و نباید هزینه آن به‌عنوان رقم ثابت برای تمام محموله‌های نفتی در نظر گرفته شود. بااین‌حال، تجربه یادشده نشان می‌دهد که تغییر مسیر کشتی‌ها می‌تواند سرمایه در گردش مورد نیاز برای تأمین انرژی را افزایش دهد و زمان دسترسی به محموله‌ها را طولانی‌تر کند.افزایش زمان حمل به معنای درگیرشدن منابع مالی برای دوره طولانی‌تر و دشوارترشدن برنامه‌ریزی تحویل محموله‌هاست. اگر این وضعیت استمرار یابد، هزینه‌های اضافی می‌تواند بر شرکت‌های واردکننده، بودجه عمومی و در نهایت هزینه تولید و حمل‌ونقل داخلی اثر بگذارد.در این میان، تنوع‌بخشی به منابع تأمین نفت خام، بررسی مسیرهای جایگزین و حفظ هماهنگی میان نهادهای مسئول واردات و پالایش، از جمله گزینه‌هایی است که می‌تواند میزان آسیب‌پذیری بنگلادش را در برابر اختلال‌های احتمالی کاهش دهد.

۴. کود شیمیایی

تأمین کود شیمیایی یکی دیگر از حوزه‌هایی است که تحولات منطقه‌ای می‌تواند از مسیر حمل‌ونقل و هزینه واردات بر آن اثر بگذارد. عربستان از جمله منابع تأمین برخی نهاده‌های شیمیایی مورد نیاز بنگلادش است و تغییر مسیر کشتی‌ها ممکن است زمان تحویل یا هزینه انتقال محموله‌ها را افزایش دهد.بااین‌حال، بر اساس اظهارات منتشرشده از سوی مقام‌های بخش کشاورزی و فعالان صنعت کود، تا زمان تنظیم این گزارش اختلال مستقیمی در تحویل محموله‌های مورد اشاره گزارش نشده است. یک مقام ارشد شرکت توسعه کشاورزی بنگلادش (BADC) اعلام کرده بود که چهار محموله دریافت شده و در آن زمان نشانه‌ای از توقف محموله پنجم وجود نداشته است.

به گفته این مقام، تأمین‌کننده سعودی امکان استفاده از بندر دقم عمان را در صورت بروز اختلال در مسیر اصلی مطرح کرده بود. همچنین، نماینده انجمن کود بنگلادش تأکید کرده است که سفارش‌های ثبت‌شده تا آن زمان با اختلال مستقیم مواجه نشده‌اند.بر این اساس، در شرایط فعلی، تأخیر احتمالی در حمل و افزایش هزینه تأمین، موضوعاتی قابل رصد هستند؛ اما شواهد منتشرشده برای نتیجه‌گیری درباره توقف گسترده عرضه یا بروز کمبود کود شیمیایی کافی نیستند.

۵. تجارت خارجی و صادرات؛ فشار بر هزینه حمل و حاشیه سود

عربستان برای برخی محصولات بنگلادشی، از جمله پوشاک و مواد غذایی فرآوری‌شده، بازاری قابل توجه به شمار می‌رود. بر اساس داده‌های اداره ترویج صادرات بنگلادش، ارزش کالاهای صادراتی بنگلادش به عربستان در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ حدود ۳۴۰ میلیون دلار بوده است.با این حال، پیامدهای اقتصادی تحولات اخیر می‌تواند فراتر از تجارت مستقیم با عربستان باشد. افزایش هزینه حمل‌ونقل و تغییر مسیرهای دریایی، در صورت تداوم، بر صادرکنندگانی که به بازارهای خاورمیانه وابسته‌اند نیز اثر خواهد گذاشت.

آحسان خان چودری، رئیس گروه «پران ـ آر‌اف‌ال»، اعلام کرده است که هزینه حمل هر کانتینر برای این شرکت از حدود ۱٬۵۰۰ دلار به ۵ هزار دلار افزایش یافته است. به گفته او، این افزایش هزینه حاشیه سود شرکت را نزدیک به دو واحد درصد کاهش داده و سفارش‌های دریافتی از بازارهای خاورمیانه نسبت به دوره پیش از شروع درگیری‌ها حدود ۴۰ درصد کمتر شده است. او همچنین از انتقال بخشی از تأمین مواد اولیه پلاستیکی شرکت از منابع منطقه‌ای به چین خبر داده است.این ارقام به تجربه اعلام‌شده یک شرکت مربوط است و نمی‌توان آنها را بدون بررسی بیشتر به تمام صادرکنندگان بنگلادشی تعمیم داد. بااین‌حال، این نمونه نشان می‌دهد افزایش هزینه حمل و تغییر شرایط تأمین مواد اولیه می‌تواند بر حاشیه سود و تصمیم‌های لجستیکی بنگاه‌ها اثر بگذارد.

منابع :

1. https://www.thedailystar.net/business/economy/news/what-attacks-
2. saudi-arabia-mean-bangladeshs-economy-4298046
3. https://www.thedailystar.net/business/economy/news/red-sea-tensions-drive-import-costs-4272136
4. https://bdnews24.com/economy/treq0p6pu3
5. https://en.prothomalo.com/bangladesh/6bzg82cr5g
6. https://www.bb.org.bd/en/index.php/econdata/bop_remittance/1
7. https://www.tbsnews.net/bangladesh/riyadh-airport-attack-27-bangladeshis-injured-one-critical-condition-1570936
8. https://www.bssnews.net/news/433628
9. https://www.tbsnews.net/bangladesh/riyadh-airport-attack-two-killed-24-injured-bangladeshis-identified-1569941