صادرات رو به رشد دارو در برابر واردات سه‌برابری صربستان

صنعت داروسازی صربستان در سال ۲۰۲۵ با وجود رشد ۳۹ درصدی صادرات و توسعه ظرفیت تولید شرکت‌هایی مانند هموفارم و گالنیکا، همچنان با وابستگی قابل‌توجه به واردات مواجه بوده است؛ به‌گونه‌ای که صادرات ۹۲۵ میلیون یورویی در برابر واردات حدود ۲٫۶ میلیارد یورویی، کسری تجاری حدود ۱٫۷ میلیارد یورویی را رقم زده است.

تمرکز تولید داخلی بر تولید داروهای ژنریک و وابستگی به واردات مواد مؤثره دارویی که عمدتا از چین و هند تامین می‌شود، در کنار سهم محدود تحقیق و توسعه و سرمایه‌گذاری در مالکیت فکری، از چالش‌های اصلی این صنعت به شمار می‌روند. در مقابل، ظرفیت تولیدی موجود، دسترسی به بازارهای خارجی، انتقال فناوری و مشارکت در کارآزمایی‌های بالینی، فرصت‌هایی برای ارتقای توانمندی‌های این بخش فراهم کرده‌اند. تمرکز بر توسعه تحقیق و توسعه، تولید مواد مؤثره دارویی در داخل کشور، انتقال فناوری و سرمایه‌گذاری در محصولات با ارزش افزوده بالا می‌تواند ضمن کاهش وابستگی خارجی، رقابت‌پذیری این صنعت را تقویت کند.

صادرات بخش داروسازی صربستان در سال ۲۰۲۵ به ۹۲۵ میلیون یورو رسید، اما ارزش واردات این بخش تقریباً سه برابر صادرات بود. صنعت داروسازی صربستان با وجود رشد صادرات و تولید دارو برای بازارهای خارجی، همچنان به واردات مواد مؤثره دارویی و داروهای نهایی، به‌ویژه داروهای پیچیده‌تر و نوآورانه، وابسته است. تولید داخلی عمدتاً بر تولید داروهای ژنریک و تولید دارو بر پایه مواد مؤثره وارداتی متکی است و توسعه داروهای نوآورانه بومی همچنان محدود باقی مانده است.

در سال ۲۰۲۵، ارزش صادرات بخش داروسازی و پزشکی صربستان به ۹۲۵٫۱ میلیون یورو رسید، در حالی که واردات این بخش حدود ۲٫۶ میلیارد یورو بود. بر این اساس، کسری تجاری به حدود ۱٫۷ میلیارد یورو رسید و صادرات تنها ۳۵٫۹ درصد از ارزش واردات را پوشش داد. این آمار بر اساس داده‌های اتاق بازرگانی صربستان (PKS) منتشر شده است.

صادرات این بخش رشد قابل‌توجهی داشته است. انجمن داروسازی و فعالیت‌های پزشکی اتاق بازرگانی صربستان در پاسخ کتبی به بلومبرگ آدریا اعلام کرد:  ارزش صادرات محصولات دارویی در سال ۲۰۲۵، ۳۹ درصد افزایش یافت؛ همچنین میانگین نرخ رشد سالانه صادرات این بخش طی پنج سال گذشته حدود ۱۹ درصد بوده است.

با این حال، بر اساس تحلیلی که بلومبرگ آدریا در ژوئیه سال جاری منتشر کرد، تولید محصولات و فرآورده‌های پایه دارویی در سال ۲۰۲۵ نسبت به سال قبل ۳٫۱ درصد کاهش یافت.

بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی شبکه رادیو و تلویزیون صربستان (RTS)، ارزش فروش داروها و تجهیزات پزشکی در بازار داخلی صربستان در سال ۲۰۲۵ از ۲٫۲ میلیارد یورو فراتر رفت؛ رقمی معادل بیش از ۳۰۰ یورو به ازای هر نفر. بیشترین رشد، معادل ۱۵ درصد، در بازار داروهای تجویزی ثبت شد.

صنعت داروسازی و واردات دارو از جمله بخش‌های مهم تجارت خارجی صربستان به شمار می‌روند. شرکت‌های بزرگی مانند هموفارم و گالنیکا همچنان در حال سرمایه‌گذاری برای افزایش ظرفیت تولید خود هستند و صدها کارآزمایی بالینی نیز در این کشور انجام می‌شود. با وجود این، صربستان همچنان وابستگی زیادی به واردات داروهای نوآورانه و مواد مؤثره دارویی دارد.

بر اساس داده‌های آژانس داروها و تجهیزات پزشکی صربستان (ALIMS)، در حال حاضر ۵۱۴۶ دارو در این کشور ثبت شده است که در میان آن‌ها داروهای مدرنی نیز وجود دارد که جزو گران‌ترین داروهای بازار محسوب می‌شوند. با این حال، بخش عمده این داروها در داخل صربستان تولید نمی‌شوند و کشور همچنان به واردات، به‌ویژه در زمینه داروهای نوآورانه و مواد مؤثره دارویی، وابسته است.

تولید دارو در صربستان عمدتاً بر داروهای ژنریک متمرکز است

بر اساس داده‌های اتاق بازرگانی صربستان، ۲۴ تولیدکننده دارو در این کشور ثبت شده‌اند. از این تعداد، هفت شرکت تمامی مراحل تولید را انجام می‌دهند و سایر شرکت‌ها تنها در بخش‌هایی از فرایند تولید فعالیت دارند که عمدتاً شامل بسته‌بندی اولیه و ثانویه داروها، به‌ویژه اشکال دارویی جامد، است.

اتاق بازرگانی صربستان در پاسخ کتبی خود توضیح می‌دهد: «شرکت‌هایی که از فرایند تولید کامل برخوردارند، می‌توانند داروهای موردنیاز سبد محصولات خود را تولید کنند و هم‌زمان به سایر تولیدکنندگان نیز خدمات ارائه دهند.» این موضوع درباره برخی داروهای گروه پنی‌سیلین نیز صدق می‌کند که برای شرکت‌های فعال در صربستان و خارج از آن تولید می‌شوند.

از جمله بزرگ‌ترین تولیدکنندگان داخلی می‌توان به شرکت هموفارم (Hemofarm)، از زیرمجموعه‌های گروه آلمانی اشتادا (STADA)، و شرکت گالنیکا (Galenika) اشاره کرد که از اواخر سال ۲۰۱۷ به گروه برزیلی اِن‌سی (NC) تعلق دارد.

اهمیت این شرکت‌ها تنها به حجم تولید آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه دسترسی به بازارهای خارجی، دانش فنی و امکان ادغام تأسیسات تولیدی در زنجیره‌های تأمین بین‌المللی نیز در جایگاه آن‌ها نقش دارد.

بر اساس اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت رسمی هموفارم، این شرکت در سال ۲۰۲۵ تعداد ۳۰۳ میلیون بسته محصول نهایی تولید کرد. کارخانه‌های این شرکت در صربستان انواع اشکال دارویی جامد، محصولات استریل، محلول‌های تزریقی و انفوزیون، فرآورده‌های تزریقی و آنتی‌بیوتیک‌ها را تولید می‌کنند. بخشی از تولیدات به بازارهای اتحادیه اروپا، که الزامات و استانداردهای سخت‌گیرانه‌ای دارند، اختصاص می‌یابد. این شرکت تأکید می‌کند که صربستان یکی از پایگاه‌های مهم تولیدی گروه اشتادا است.

گالنیکا نیز در هفت ماه نخست سال ۲۰۲۴، تعداد ۹۰ محصول جدید را در بازار داخلی و بازارهای منطقه‌ای عرضه یا ثبت کرد و در همین دوره، تولید کلی خود را در مقایسه با مدت مشابه سال قبل ۱۸ درصد افزایش داد.

این شرکت همچنین اعلام کرد که در چارچوب همکاری با شرکت برزیلی EMS، انتقال فناوری مربوط به شش محصول دیگر را انجام داده است. این موضوع نشان می‌دهد که گسترش سبد محصولات و انتقال فناوری ابزارهایی عملی برای توسعه شرکت‌ها هستند؛ هرچند به‌خودی‌خود به معنای کشف مواد مؤثره جدید یا توسعه داروهای نوآورانه نیستند.

صربستان علاوه بر تولید دارو، در انجام کارآزمایی‌های بالینی نیز مشارکت دارد. بر اساس داده‌های آژانس داروها و تجهیزات پزشکی، در حال حاضر ۳۴۹ کارآزمایی بالینی مربوط به داروهای مصرف انسانی در این کشور در جریان است.

طبق آمار اتاق بازرگانی صربستان، حدود ۸۰ درصد سرمایه‌گذاری شرکت‌های داروسازی به خرید ماشین‌آلات و تجهیزات اختصاص می‌یابد و نزدیک به ۹۰ درصد این شرکت‌ها منابع مالی موردنیاز خود را از محل منابع داخلی تأمین می‌کنند.

صادرات رو به افزایش است، اما واردات همچنان بیشتر است

بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دارو در صربستان بخشی از ظرفیت تولید خود را به بازارهای خارجی اختصاص می‌دهند. بر اساس داده‌های منتشرشده از سوی دولت صربستان در مارس سال جاری، هموفارم محصولات خود را به ۳۸ کشور صادر می‌کرد. صادرات این شرکت تنها در سال ۲۰۲۵ بیش از ۶۰ درصد افزایش یافت.

در همین دوره، هموفارم حدود ۴۰۰۰ نفر را در صربستان به کار گرفته بود و بزرگ‌ترین سهم از ظرفیت تولید دارویی کشور را در اختیار داشت.

با وجود رشد صادرات، واردات دارو همچنان بر صادرات غلبه دارد. بر اساس آمار اتاق بازرگانی صربستان، محصولات دارویی در سال ۲۰۲۵ با کسری تجاری حدود ۱٫۳ میلیارد یورویی مواجه بودند و نسبت پوشش واردات از محل صادرات به ۳۱٫۸ درصد رسید. با احتساب کل بخش داروسازی و پزشکی، کسری تجاری به حدود ۱٫۷ میلیارد یورو افزایش یافت.

داروهای نهایی عمدتاً از اتحادیه اروپا و سوئیس وارد می‌شوند. بر اساس داده‌های اتاق بازرگانی صربستان، در شش ماه نخست سال جاری، بیشترین ارزش واردات دارویی مربوط به آلمان، با حدود ۲۱۵ میلیون یورو، و سوئیس، با حدود ۱۷۰ میلیون یورو، بود. این دو کشور در مجموع حدود یک‌چهارم کل واردات در دوره مورد بررسی را به خود اختصاص دادند.

اتاق بازرگانی صربستان تأکید می‌کند که در بررسی ساختار واردات، باید میان داروهای نهایی و مواد مؤثره دارویی تمایز قائل شد. مواد مؤثره همان ترکیباتی هستند که اثر دارویی موردنظر را ایجاد می‌کنند.

در حالی که داروهای نهایی عمدتاً از مراکز تولیدی اروپا وارد می‌شوند، مواد مؤثره مورد استفاده در تولید داخلی بیشتر از چین و هند تأمین می‌شوند.

اتاق بازرگانی صربستان در این باره می‌گوید:  «بحران‌های ژئوپلیتیکی سال‌های اخیر موجب طولانی‌تر شدن زمان تحویل کالا و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل شده‌اند.»

آمارهای عمومی نیز واردات مواد مؤثره دارویی را با دقت کافی از واردات محصولات نهایی تفکیک نمی‌کنند. ازاین‌رو، تعیین دقیق سهم مواد اولیه مورد استفاده در تولید داخلی از کل واردات دارویی امکان‌پذیر نیست.

سرمایه‌گذاری محدود در تحقیق و توسعه

اتاق بازرگانی صربستان معتقد است فعالیت‌های سرمایه‌گذاری در این بخش همچنان محدود است. این نهاد اعلام کرده است: «در سال ۲۰۲۵، بخش تولید دارو با خروج خالص سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به ارزش ۵٫۶ میلیون یورو مواجه شد؛ در حالی که در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، ورود خالص سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به ۲٫۸ میلیون یورو رسید.»

سرمایه‌گذاری‌ها عمدتاً به افزایش ظرفیت تولید اختصاص می‌یابند، نه توسعه داروهای جدید. بر اساس داده‌های اتاق بازرگانی صربستان، حدود ۸۰ درصد سرمایه‌گذاری در تولید دارویی داخلی صرف ماشین‌آلات و تجهیزات می‌شود و تنها حدود ۲ درصد به مالکیت فکری اختصاص دارد.

گروه اشتادا به‌تنهایی در سال ۲۰۲۵ مبلغ ۵۰ میلیون یورو در شرکت هموفارم سرمایه‌گذاری کرد. بخشی از این سرمایه‌گذاری به خرید تجهیزات و مجوزهای جدید اختصاص یافت.

بر اساس اطلاعات منتشرشده، از زمان خرید هموفارم توسط اشتادا در سال ۲۰۰۶ تا پایان سال ۲۰۲۵، در مجموع نزدیک به ۵۳۰ میلیون یورو در این شرکت سرمایه‌گذاری شده است.

منابع اختصاص‌یافته به تحقیق و توسعه در صربستان نیز همچنان نسبتاً محدود است. بر اساس داده‌های اداره آمار جمهوری صربستان، هزینه‌های بودجه دولتی برای تحقیق و توسعه در سال ۲۰۲۵ به ۹۴٫۴ میلیارد دینار (حدود 804 میلیون یورو) رسید که معادل تنها ۰٫۹۷ درصد تولید ناخالص داخلی کشور بود. البته این آمار به سرمایه‌گذاری در تمام حوزه‌های پژوهش علمی در صربستان مربوط می‌شود و صرفاً بخش داروسازی را در بر نمی‌گیرد.

اتاق بازرگانی صربستان در جمع‌بندی خود تأکید می‌کند: «یکی از فرصت‌های مهم رشد، سرمایه‌گذاری در پژوهش، توسعه و زیست‌فناوری است؛ حوزه‌هایی که می‌توانند زمینه گذار از داروهای ژنریک ارزان‌قیمت به محصولات با ارزش افزوده بیشتر، مانند داروهای ژنریک تازه‌وارد به بازار و داروهای زیست‌مشابه، را فراهم کنند.»

منبع: بلومبرگ آدریا، ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶

https://rs.bloombergadria.com/ekonomija/srbija/115324/srbija-

pojacava-izvoz-lekova-ali-uvozi-triput-vise/news