بررسی روند افزایش فقر در پاکستان بر اساس گزارش اکتبر ۲۰۲۶ بانک جهانی

بر اساس گزارش اکتبر ۲۰۲۶ بانک جهانی، نرخ فقر در پاکستان طی سال‌های اخیر افزایش قابل‌توجهی داشته است. مطابق مقاله منتشرشده در روزنامه The News International در تاریخ ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶، پاکستان حدود ۴۸ درصد از جمعیت فقیر مطلق منطقه خاورمیانه، شمال آفریقا، افغانستان و پاکستان (MENAAP) را در بر می‌گیرد. این برآورد بر مبنای خط فقر بین‌المللی روزانه ۳ دلار با استفاده از برابری قدرت خرید سال ۲۰۲۱ محاسبه شده است. همچنین، بر اساس گزارش رسمی‌بانک جهانی، نرخ فقر ملی پاکستان از ۲۲ درصد در سال مالی ۲۰۱۸–۲۰۱۹ به حدود ۲۹ درصد در سال مالی ۲۰۲۴–۲۰۲۵ افزایش یافته است. این روند نشان‌دهنده معکوس شدن مسیر کاهشی فقر در سال‌های گذشته و افزایش آسیب‌پذیری اقتصادی خانوارها است

عوامل اصلی افزایش فقر

الف) تورم و کاهش قدرت خرید خانوارها

یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش فقر در پاکستان، تورم بالا در سال‌های اخیر بوده است. افزایش قیمت مواد غذایی، برق، سوخت و سایر کالاهای ضروری، به‌ویژه بر خانوارهای کم‌درآمد تأثیر گذاشته است. در شرایطی که رشد دستمزدها متناسب با افزایش هزینه‌های زندگی نبوده، قدرت خرید بخش قابل‌توجهی از جمعیت کاهش یافته است.

ب) کاهش ارزش روپیه و افزایش هزینه واردات

کاهش ارزش روپیه پاکستان در برابر ارزهای معتبر بین‌المللی، هزینه واردات کالاهای اساسی، از جمله سوخت، روغن خوراکی و دارو را افزایش داده است. با توجه به وابستگی اقتصاد پاکستان به واردات برخی کالاهای اساسی و نهاده‌های تولید، نوسانات ارزی از طریق افزایش هزینه‌های مصرف و تولید به تشدید فشارهای معیشتی منجر شده است.

ج) ضعف رشد اشتغال و درآمد

بر اساس تحلیل‌های بانک جهانی، رشد اقتصادی به‌تنهایی نتوانسته است فرصت‌های شغلی کافی و پایدار برای جمعیت در سن کار ایجاد کند. بخش قابل‌توجهی از فرصت‌های شغلی جدید نیز در مشاغل کم‌درآمد و با بهره‌وری پایین متمرکز است. در نتیجه، رشد اقتصادی لزوماً به بهبود متناسب سطح رفاه خانوارها منجر نشده است.

د) نابرابری منطقه‌ای و کمبود خدمات عمومی

فقر در مناطق مختلف پاکستان توزیع یکسانی ندارد. مناطق روستایی و برخی نواحی محروم، به‌ویژه در ایالت بلوچستان و مناطق روستایی سند، با محدودیت بیشتری در دسترسی به آب آشامیدنی سالم، خدمات بهداشتی، آموزش و زیرساخت‌های اساسی مواجه هستند.

بر اساس آمار رسمی دولت پاکستان، نرخ فقر ملی در سال ۲۰۲۴–۲۰۲۵ به ۲۸٫۹ درصد رسیده است. در همین دوره، نرخ فقر در مناطق روستایی ۳۶٫۲ درصد و در مناطق شهری ۱۷٫۴ درصد برآورد شده است. در سطح ایالتی نیز بلوچستان با نرخ فقر ۴۷ درصد، بالاترین میزان را در میان چهار ایالت اصلی کشور داشته است.

چالش‌های ساختاری و محدودیت‌های سیاست‌گذاری

مقاله مذکور علاوه بر عوامل کوتاه‌مدت اقتصادی، به مشکلات ساختاری در نظام مالیاتی، بخش انرژی و نحوه تخصیص منابع عمومی اشاره می‌کند.

از جمله چالش‌های مطرح‌شده، محدود بودن پایه مالیاتی، عدم بهره‌مندی کافی بخش‌های مختلف اقتصادی از نظام مالیاتی متناسب با ظرفیت درآمدی آنها، هزینه‌های بالای بخش انرژی و انتقال بخشی از این هزینه‌ها به مصرف‌کنندگان است.

همچنین، محدودیت منابع مالی دولت برای سرمایه‌گذاری در آموزش، بهداشت و زیرساخت‌های اجتماعی، توانایی سیاست‌گذاران برای مقابله پایدار با فقر را کاهش داده است.

در این چارچوب، گسترش برنامه‌های حمایتی نقدی، از جمله برنامه حمایت از درآمد خانوار موسوم به «برنامه حمایت از درآمد بی‌نظیر» (BISP)، توانسته است بخشی از فشارهای معیشتی را کاهش دهد؛ با این حال، این برنامه‌ها به‌تنهایی برای خروج پایدار خانوارها از فقر کافی نیستند و نیازمند پیوند مؤثرتر با اشتغال، مهارت‌آموزی و فعالیت‌های مولد اقتصادی هستند.

تأثیر تغییرات اقلیمی‌بر فقر

آسیب‌پذیری پاکستان در برابر بلایای طبیعی و تغییرات اقلیمی نیز یکی از عوامل مهم تشدید فقر محسوب می‌شود. سیل‌های سال ۲۰۲۲، بر اساس برآوردهای مورد اشاره در مقاله، حدود ۹ میلیون نفر را مجدداً به زیر خط فقر سوق دادند.

تداوم خطر سیل، خشکسالی و موج‌های گرما می‌تواند معیشت کشاورزان، امنیت غذایی و درآمد خانوارهای روستایی را تهدید کند. از این رو، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مقاوم در برابر تغییرات اقلیمی، مدیریت منابع آب و حمایت از کشاورزان خرد، از الزامات کاهش پایدار فقر در پاکستان به شمار می‌رود.

 پیشنهادهای مطرح‌شده برای کاهش فقر

بر اساس تحلیل مقاله و جهت‌گیری‌های سیاستی مورد تأکید در گزارش‌های بانک جهانی، اقدامات زیر می‌تواند در کاهش فقر پاکستان مؤثر باشد:

۱. اصلاح نظام مالیاتی: گسترش پایه مالیاتی و افزایش عدالت در توزیع بار مالیاتی میان بخش‌های مختلف اقتصادی.

۲. اصلاح بخش انرژی: کاهش هزینه‌های ناکارآمد و بهبود ساختار مالی بخش برق، با هدف محدود کردن فشار هزینه‌های انرژی بر خانوارها و بنگاه‌های اقتصادی.

۳. تقویت رشد اشتغال‌محور: تمرکز بر توسعه صادرات، افزایش بهره‌وری و ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار، به‌جای اتکای صرف به رشد مصرف و واردات.

۴. سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی: افزایش دسترسی به آموزش باکیفیت، خدمات بهداشتی و برنامه‌های تغذیه، به‌ویژه در مناطق محروم.

۵. هدفمند کردن حمایت‌های اجتماعی: پیوند دادن کمک‌های نقدی با مهارت‌آموزی، اشتغال و توسعه ظرفیت‌های درآمدزایی خانوارها.

۶. تقویت تاب‌آوری اقلیمی: توسعه زیرساخت‌های مقاوم در برابر بلایای طبیعی و حمایت از بخش کشاورزی در برابر مخاطرات اقلیمی.

منابع:

• روزنامه The News International، مقاله «The Truth About Rising Poverty»، مورخ ۳۰ اکتبر ۲۰۲۶.
• بانک جهانی، گزارش Pakistan Poverty and Equity Brief: October 2026.
• وزارت دارایی پاکستان، گزارش Pakistan Economic Survey 2025–26، فصل حمایت اجتماعی.