سفر رئیس‌جمهور غنا به مسکو جهت شرکت در سومین اجلاس روسیه و آفریقا و دستاوردهای این سفر برای غنا
سفر جان درامانی ماهاما، رئیس‌جمهور غنا، به مسکو در اواخر اکتبر ۲۰۲۶ برای شرکت در سومین نشست روسیه و آفریقا، نشان‌دهنده گذار سیاست خارجی سنتی آکرا از عدم تعهد به چندجانبه‌گرایی عمل‌گرایانه و نتیجه‌محور است. ماهاما در دیدار مستقیم ۳۰ اکتبر با ولادیمیر پوتین، شش تعهد مشخص شامل همکاری برای احداث نیروگاه هسته‌ای ۲٬۰۰۰ مگاواتی، تدوین پیمان دفاعی جدید، گسترش همکاری‌های کشاورزی و تامین نهاده‌های کشاورزی، افزایش بورسیه‌های تحصیلی، احیای کمیسیون مشترک همکاری‌های دائمی و توقف کامل جذب اتباع غنا در جنگ اوکراین را دریافت کرد. هم‌زمان، حمایت مسکو از درخواست غنا برای پیوستن به بریکس به‌عنوان کشور شریک، تفاهم‌نامه بوکسیت و آلومینای شرکت Rusal و توافق اعزام نیروی کار به منطقه ویژه اقتصادی آلابوگا، ابعاد اقتصادی این سفر را از سطح تشریفاتی فراتر برد. با وجود این، تبدیل این توافقات به طرح‌های صنعتی، نیازمند عبور از موانع جدی تامین مالی و تحریم‌های غرب در افق ۲۰۲۷ تا ۲۰۳۰ است.
روابط آکرا و مسکو ریشه‌ای دیرینه دارد که به سال ۱۹۵۸ و دوران جنبش‌های ضداستعماری در قاره آفریقا بازمی‌گردد. در حافظه سیاسی غنا، سفر کوامه انکروماه، نخستین رئیس‌جمهور و پایه‌گذار استقلال این کشور، به اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۶۱ و دیدار با نیکیتا خروشچف، رهبر وقت شوروی، نقطه عطفی در برنامه‌های صنعتی و علمی آکرا شناخته می‌شود؛ مسیری که در سال ۱۹۶۴ منجربه احداث نخستین راکتور تحقیقاتی دو مگاواتی غنا توسط شوروی شد، اما با وقوع کودتای ۲۸ فوریه ۱۹۶۶ علیه دولت انکروماه این پروژه متوقف گردید. افزون بر این پیشینه روابط تاریخی، شخص جان ماهاما نیز شناختی بی‌واسطه از جامعه روسیه دارد. او که میان سال‌های ۱۹۸۶ تا ۱۹۸۸ با بورسیه کامل در رشته روان‌شناسی اجتماعی در مسکو تحصیل کرده و از نزدیک شاهد اصلاحات دوره میخائیل گورباچف بوده است، در جریان این سفر نیز از سوی دانشگاه دوستی ملل روسیه (پاتریس لومومبا) و دانشگاه حمل‌ونقل روسیه دو دکترای افتخاری دریافت کرد.
با این حال، در ورای پیوندهای تاریخی و دانشگاهی، واقعیت‌های اقتصادی سال ۲۰۲۶ محرک اصلی دستورکار ماهاما در کرملین بود. غنا اکنون با تولید ناخالص داخلی اسمی حدود ۱۲۰ میلیارد دلاری، هشتمین اقتصاد بزرگ آفریقا به شمار می‌رود و صندوق بین‌المللی پول (IMF) در تازه‌ترین گزارش اکتبر ۲۰۲۶ خود پیش‌بینی رشد اقتصادی این کشور را برای انتهای سال جاری میلادی، از 4.6 به ۵.۷ درصد ارتقا داده است. میزبانی دبیرخانه منطقه آزاد تجاری قاره آفریقا (AfCFTA) در آکرا و موقعیت راهبردی بنادر تما و تاکورادی در خلیج گینه، به غنا وزنی فراتر از ابعاد جغرافیایی‌اش بخشیده است. با این وجود، اقتصاد این کشور همچنان با چالش خام‌فروشی مواد معدنی و کشاورزی، بیکاری جوانان و بدهی‌های انباشته بخش انرژی (شامل بدهی به تولیدکنندگان برق و تأمین‌کنندگان سوخت و کسری شرکت برق غنا) دست‌به‌گریبان است.
این سفر همچنین در میانه کشمکش دیپلماتیک غرب و روسیه در آکرا انجام شد. در چنین فضایی، حضور ماهاما در نشستی با شرکت هیئت‌هایی از ۴۸ کشور آفریقایی و ۲۱ تن از سران این قاره، تلاشی برای سنجش ظرفیت واقعی مسکو در تبدیل تفاهمات سیاسی به طرح‌های اقتصادی ملموس در غرب آفریقا خواهد بود.
مذاکرات کرملین و شش تعهد راهبردی پوتین به آکرا
کانون اصلی سفر رئیس‌جمهور غنا به مسکو، دیدار دوجانبه در 30 اکتبر ۲۰۲۶ با ولادیمیر پوتین بود که به گفته ساموئل اوکودزتو آبلاکوا، وزیر امور خارجه غنا، به اخذ شش تعهد مشخص از سوی کرملین منتهی شد. ترکیب هیئت روسی حاضر در این نشست به‌خوبی اولویت‌های مسکو را نشان می‌داد؛ حضور الکساندر نواک (معاون نخست‌وزیر)، ماکسیم اورشکین و ماکسیم رشتنیکوف (اعضای تیم اقتصادی کرملین)، اوکسانا لوت (وزیر کشاورزی)، اولگ کازانوف (رئیس آژانس فدرال منابع زیرزمینی و رئیس طرف روسی کمیسیون مشترک)، در کنار ایگور کوستیوکوف و آندری اوریانوف (رئیس و معاون اداره کل ستاد کل ارتش روسیه) و صاحبان صنایع بزرگی چون اولگ دریپاسکا، مالک شرکت Rusal و دیمیتری پومپیانسکی، سرمایه‌دار معروف و مالک شرکت TMK، بزرگترین تولیدکننده لوله‌های فولادی در روسیه و تأمین‌کننده اصلی شرکت گازپروم، نشان‌دهنده آن بود که مسکو پرونده روابط دوجانبه با آکرا را هم‌زمان از دریچه انرژی، معادن، غلات و همکاری‌های امنیتی دنبال می‌کند. شش تعهد برآمده از این گفت‌وگو شامل همکاری برای ساخت نیروگاه هسته‌ای ۲٬۰۰۰ مگاواتی، تدوین پیمان دفاعی جدید برای تجهیز نیروهای مسلح غنا، گسترش همکاری‌های کشاورزی و تامین نهاده‌های کشاورزی، افزایش سهمیه بورسیه دانشجویان غنایی، ممنوعیت کامل به‌کارگیری اتباع غنایی در جنگ با اوکراین و احیای کمیسیون مشترک همکاری‌های دائمی دو کشور بود.
در صدر این محورها، طرح نیروگاه هسته‌ای ۲٬۰۰۰ مگاواتی با مشارکت شرکت دولتی روس‌اتم قرار دارد که مقامات غنایی آن را احیای برنامه ناتمام کوامه انکروماه پس از شش دهه توصیف کردند. هدف آکرا تامین برق پایدار برای صنایع پرمصرف از جمله ذوب آلومینیوم، فرآوری طلا و منگنز و تولید کود شیمیایی است. با این حال، ارزیابی‌ها نشان می‌دهد که این تفاهم هنوز در مرحله مقدماتی قرار دارد و هیچ قرارداد الزام‌آور، جدول زمانی یا مدل تامین مالی نهایی برای آن امضا نشده است. گزارش بیستم اکتبر ۲۰۲۶ انجمن جهانی هسته‌ای، سطح آمادگی زیرساختی و سیاستی غنا را «پایین تا متوسط» ارزیابی کرده و یادآور شده است که کمبود بودجه در اوایل سال ۲۰۲۶ حتی مطالعات مکان‌یابی شرکت برق هسته‌ای غنا را برای یافتن محل مناسب احداث نیروگاه به تأخیر انداخته و تحقق فاز اولیه ۱٬۰۰۰ مگاوات برق هسته‌ای تا سال ۲۰۳۴ را بعید ساخته است. افزون بر این، غنا پیش‌تر در آوریل ۲۰۲۴ توافق‌نامه‌ای را با شرکت ملی هسته‌ای چین (CNNC) برای راکتور ۱,۲۰۰ مگاواتی هوالونگ-۱ و توافق دیگری را با شرکت آمریکایی NuScale برای راکتورهای مدولار کوچک (SMR) ۱,۰۰۰ مگاواتی امضا کرده بود. با کنار هم قرار دادن این توافقات و گزارش اوت ۲۰۲۶ صندوق بین‌المللی پول (IMF) که کسری مالی بخش انرژی غنا در سال ۲۰۲۵ را حدود ۱.۴ میلیارد دلار (معادل ۱.۲ درصد تولید ناخالص داخلی) و حمایت مالی دولت از این بخش در سال ۲۰۲۴ را حدود ۱.۵ میلیارد دلار برآورد کرده است، نشان می‌دهد که تا زمانی که ساختار تعرفه‌ها اصلاح نشود و تلفات شبکه توزیع برق کاهش نیابد، تأمین مالی پروژه روس‌اتم با مانع جدی روبه‌رو خواهد بود؛ زیرا تداوم کسری مالی و وابستگی بخش انرژی به حمایت دولت، ظرفیت مالی و اعتبار لازم برای تضمین پروژه‌های بزرگ هسته‌ای را تضعیف می‌کند.
معادلات انرژی، معادن و ناترازی تجاری
برای درک دیپلماسی اقتصادی غنا، بررسی تعاملات تجاری دوجانبه میان آکرا و مسکو ضروری است. بر اساس گزارش روزنامه Ghanaian Times به تاریخ ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶، حجم تجارت دوجانبه از ۲۴۷ میلیون دلار در سال ۲۰۲۲ به بیش از ۸۰۰ میلیون دلار در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته و به گفته ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، در هشت‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ نیز ۶ درصد رشد کرده است. با این حال، داده‌های پایگاه تجارت جهانی سازمان ملل (UN Comtrade) برای سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که صادرات روسیه به غنا ۴۶۱.۶۵ میلیون دلار و صادرات غنا به روسیه تنها ۴۴.۹ میلیون دلار بوده است.
بخش اصلی این واردات را سوخت تشکیل می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که در سال ۲۰۲۵ حدود ۷۳ درصد از واردات غنا از روسیه (معادل ۳۳۷.۰۶ میلیون دلار، شامل ۳۰۴.۵۸ میلیون دلار فرآورده‌های نفتی و ۳۲.۴۹ میلیون دلار نفت خام) به هیدروکربن‌ها اختصاص داشته است. در این میان، پالایشگاه نفت تِما (TOR)، تنها پالایشگاه ملی غنا که به‌تازگی پس از یک دهه زیان‌دهی به سودآوری رسیده است، به تنهایی ۷۴.۷۹ درصد از ارزش ۴۷۷ میلیون دلاری محموله‌های ثبت‌شده در بازه فوریه ۲۰۲۵ تا ژانویه ۲۰۲۶ و نیز محموله ۳۲۰ هزار بشکه‌ای نفتکش Hellas Fighter در آوریل ۲۰۲۶ را جذب کرده است. رویکرد ماهاما در مسکو این بود که به جای محدود کردن واردات سوخت و کود کشاورزی روسی، شرکت‌های روسی را به سرمایه‌گذاری در فرآوری داخلی مواد خام غنا ترغیب کند تا آکرا به دروازه صادراتی روسیه در بازار منطقه آزاد تجاری قاره آفریقا تبدیل شود. بر اساس اعلام دیمیتری مازپین، بنیان‌گذار و سهامدار عمده شرکت Uralchem، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان کود کشاورزی معدنی در جهان، صادرات کود این شرکت به غنا در سال ۲۰۲۴ بالغ بر ۱۰۰ هزار تن به ارزش ۲۷.۸ میلیون دلار بوده است.
مهم‌ترین دستاورد صنعتی این رویکرد در حاشیه نشست مسکو، امضای تفاهم‌نامه میان شرکت آلومینیوم روسیه (Rusal) و شرکت توسعه صنایع یکپارچه آلومینیوم غنا (GIADEC) بود. بر اساس مفاد این تفاهم‌نامه، شرکت Rusal متعهد به بهره‌برداری از ذخایر عظیم معدن «نیناهین»، با هدف استخراج سالانه ۵ میلیون تن بوکسیت و همچنین احداث یک پالایشگاه آلومینا با ظرفیت فرآوری سالانه ۱.۲ میلیون تن در غنا شده است. از آنجا که غنا بیش از هشتاد سال بوکسیت خام صادر کرده و برای خوراک کارخانه ذوب آلومینیوم والکو ناگزیر به واردات آلومینا بوده است، اجرای این طرح می‌تواند یک زنجیره ارزش کامل «از بوکسیت تا آلومینیوم» در داخل کشور ایجاد نماید. ماهاما همچنین در گفت‌وگو با شبکه تلویزیونی راشاتودی با اشاره به اینکه دریافت وام برای ساخت راه‌آهن از روسیه و چین محتمل‌تر از اروپا یا آمریکاست، خواستار جذب سرمایه در خط آهن غربی و کریدور آکرا-کوماسی شد و پیشنهاد تسویه تجاری با ارزهای محلی، سامانه‌های پرداخت دیجیتال و راه‌اندازی «برنامه نوآوری دیجیتال و هوش مصنوعی روسیه و آفریقا» را در هم‌راستایی با برنامه اقدام ۲۰۲۷ تا ۲۰۲۹ نشست مسکو مطرح کرد. حمایت رسمی سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، در ۲۸ اکتبر از درخواست غنا برای پیوستن به بریکس به‌عنوان «کشور شریک» و همچنین برنامه‌ریزی برای برگزاری نشست کمیسیون مشترک همکاری‌های اقتصادی در مسکو، چارچوب سیاسی لازم را برای پیگیری این طرح‌ها تا حد زیادی فراهم کرد.
امنیت ساحل و قرارداد آلابوگا
همچنین امانوئل کوادوو آجکوم، وزیر کار غنا، تفاهم‌نامه‌ای را با مدیر منطقه ویژه اقتصادی آلابوگا در تاتارستان روسیه (قطبی صنعتی شامل ۴۸ شرکت که نیازمند بیش از ۷۵ هزار کارگر است) برای اعزام نیروی کار غنایی به مشاغل صنعتی امضا کرد. در عرصه دیپلماسی فرهنگی نیز ماهاما کوشید پیوندهای علمی و فرهنگی دو کشور را تقویت کند. او در حاشیه نشست مسکو در نمایشگاه پارچه سنتی «کِنتِه» که به ابتکار مجمع پارلمانی روسیه و غنا برپا شده بود حضور یافت و از پیشنهاد دانشگاه دوستی ملل روسیه برای راه‌اندازی رشته مطالعات روسیه و آفریقا استقبال کرد. رئیس‌جمهور غنا همچنین پیش از بازگشت به آکرا در سی و یکم اکتبر، در دیدار با جامعه غنایی‌های مقیم مسکو، ضمن تشریح ثبات شبکه برق و پایان خاموشی‌های مکرر که در زبان محلی غنا به «دامسور» معروف است، به پرسش‌های آنان پاسخ داد.
منابع:
- https://ghanaiantimes.com.gh/at-russia-africa-summit-pres-mahama-calls-for-end-to-global-wars-urges-putin-to-pursue-lasting-peace-in-ukraine/
- https://english.news.cn/europe/20261030/27a1a4a65fb940c58398f10a5c88dd06/c.html
- https://www.modernghana.com/news/1540991/ghana-russia-summit-what-mahama-secured-from-puti.html
- https://www.graphic.com.gh/news/general-news/president-mahama-back-home-after-pivotal-russia-africa-summit.html
- https://energynewsafrica.com/ghana-russia-agrees-to-cooperate-on-2000-mw-nuclear-power-plant/
- https://www.graphic.com.gh/news/general-news/ghana-news-president-mahama-receives-2-honorary-doctorates-in-moscow-urges-stronger-ghana-russia-ties-in-education-transport-and-energy.html
- https://yen.com.gh/world/314846-president-mahama-secures-6-commitments-putin-russia-africa-summit-moscow/
- https://www.ghanaweb.com/GhanaHomePage/business/Rusal-GIADEC-sign-deal-to-develop-Ghana-s-bauxite-and-alumina-industry-2059161
- https://www.modernghana.com/news/1541085/ghanas-nuclear-energy-dream-is-long-overdue-pres.html