توسعه خط لوله نفتی تازاما در سایه رقابت کریدورهای منطقه (جایگاه تانزانیا و چالش کریدور لوبیتو)
همکاری‌های منطقه‌ای در حوزه انتقال و تامین سوخت در شرق و جنوب آفریقا، از ارکان امنیت انرژی و همگرایی اقتصادی میان کشورهای ساحلی و دولت‌های محصور در خشکی است. وابستگی فزاینده اقتصادهای معدنی و در حال توسعه منطقه به‌ویژه زامبیا و جمهوری دموکراتیک کنگو به واردات فرآورده‌های نفتی، ضرورت توسعه و نوسازی زیرساخت‌های ترانزیتی فرامرزی را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این چارچوب، خطوط لوله انتقال انرژی مانند "خط لوله تانزانیا-زامبیا-مافوتا (تازاما) " بعنوان زیرساخت کاهش هزینه‌های لجستیکی و تضمین پایداری عرضه عمل می‌کنند و در سال‌های اخیر با ظهور کریدورهای ترانزیتی رقیب نظیر کریدور لوبیتو، در کانون تحولات اقتصادی و راهبردهای سرمایه‌گذاری انرژی قرار گرفته‌اند.
جایگاه تانزانیا در کریدورهای منطقه
تانزانیا به واسطه موقعیت ممتاز خود در سواحل شرقی قاره آفریقا و دسترسی به اقیانوس هند، جایگاهی محوری در معماری ترانزیتی و کریدورهای تجاری شرق و جنوب آفریقا ایفا می‌کند. این کشور با دارا بودن بنادر دارالسلام، تانگا و متوارا، به‌عنوان دروازه اتصال کشورهای محصور در خشکی به بازارهای بین‌المللی عمل می‌نماید. مزیت نسبی تانزانیا در شبکه کریدورهای منطقه‌ای به‌ویژه در چارچوب کریدور مرکزی و کریدور دارالسلام، ریشه در همجواری با جامعه شرق آفریقا (EAC) و جامعه توسعه جنوب آفریقا (SADC) دارد که به این کشور امکان می‌دهد نقش پل ارتباطی میان شرق و مرکز قاره را ایفا کند. افزون بر این، ثبات نسبی سیاسی و امنیتی تانزانیا در مقایسه با مسیرهای جایگزین، همراه با زیرساخت‌های قدیمی و موجود نظیر خط آهن تانزانیا-زامبیا (تازارا) و خط لوله نفتی تازاما، این کشور را به یکی از مطمئن‌ترین کانون‌های ترانزیت کالا، مواد معدنی و فرآورده‌های انرژی تبدیل کرده است.
با این حال، حفظ و ارتقای جایگاه تانزانیا در برابر رقابت فزاینده کریدورهای رقیب در سواحل اقیانوس اطلس و جنوب آفریقا، مستلزم غلبه بر چالش‌ها و بهره‌برداری از ظرفیت‌هاست. تانزانیا در سال‌های اخیر با درک این ضرورت، سرمایه‌گذاری‌های کلانی را در نوسازی بنادر، احداث راه‌آهن برقی و تسهیل تشریفات گمرکی به اجرا گذاشته است تا موانع و مشکلات پیشین را برطرف کرده و زمان و هزینه حمل‌ونقل را به حداقل برساند. در حوزه انرژی نیز رویکرد تانزانیا بر تبدیل شدن به هاب ذخیره و انتقال سوخت است به‌طوری که با توسعه ظرفیت‌های بندری در کنار طرح‌های نوسازی و گسترش فعالیت شرکت‌هایی مانند تازاما، به دنبال تثبیت سهم خود در تامین انرژی آفریقاست.
خط لوله تانزانیا-زامبیا مافوتا
خط لوله تانزانیا-زامبیا مافوتا، که با نام اختصاری تازاما (TAZAMA) شناخته می‌شود، یکی از قدیمی‌ترین و راهبردی‌ترین زیرساخت‌های انتقال انرژی در شرق و جنوب قاره آفریقاست که در سال 1968 با هدف کاهش وابستگی زامبیا به مسیرهای ترانزیتی جنوب آفریقا احداث و راه‌اندازی شد. این خط لوله به طول 1710 کیلومتر از پایانه‌های بندر دارالسلام آغاز شده و با عبور از مناطق مرکزی و جنوب‌غربی تانزانیا، به شهر صنعتی اندولا در منطقه معدنی مس‌خیز زامبیا می‌رسد.
مالکیت شرکت خط لوله تازاما نمونه‌ای از همکاری‌های دوجانبه منطقه‌ای است به طوری که دولت زامبیا با در اختیار داشتن 66.7 درصد از سهام و دولت تانزانیا با مالکیت 33.3 درصدی، مدیریت و راهبری مشترک این شریان حیاتی را بر عهده دارند. ظرفیت اسمی طراحی‌شده برای این خط لوله، انتقال 1.1 میلیون تن فرآورده نفتی در سال است که به واسطه هفت ایستگاه پمپاژ مستقر در طول مسیر (پنج ایستگاه در خاک تانزانیا و دو ایستگاه در خاک زامبیا)، جریان پیوسته سوخت را هدایت می‌کند. بدین ترتیب، موقعیت جغرافیایی و زیرساختی تازاما در خاک تانزانیا، مزیت رقابتی خوبی برای دسترسی به بازارهای مصرف شرق و مرکز آفریقا فراهم آورده و آن را به ستون فقرات زنجیره تامین انرژی زامبیا و حتی بخش‌هایی از جمهوری دموکراتیک کنگو تبدیل کرده است.
خط لوله تازاما طی دهه‌های اخیر دستخوش تغییراتی شده تا پاسخگوی نیازهای روزافزون بازار انرژی و استانداردهای زیست‌محیطی منطقه باشد. این خط لوله که در ابتدا برای انتقال نفت به زامبیا طراحی شده بود، در مارس 2023 پس از انجام اصلاحات فنی، تغییر کاربری داده و به ابزار انتقال فرآورده‌های پالایش‌شده به‌ویژه گازوئیل تبدیل شد که علاوه بر کاهش هزینه‌ها، نقش مهمی در تثبیت قیمت سوخت و تضمین امنیت انرژی بخش معدن و صنعت زامبیا ایفا کرده است.
در واکنش به تحولات منطقه و ظهور مسیرهای ترانزیتی رقیب همچون کریدور لوبیتو، شرکت خطوط لوله تازاما با حمایت دولت‌های سهام‌دار، مجموعه برنامه‌هایی را برای توسعه، نوسازی و تنوع‌بخشی به فعالیت‌های خود در دستور کار قرار داده است. در این چارچوب، راهبرد اصلی این شرکت بر بهره‌گیری از زیرساخت‌های مستقر و شبکه ارتباطات تجاری تثبیت‌شده در خاک تانزانیا استوار است تا بدون نیاز به ایجاد ساختارهای اولیه از صفر، دامنه عملیات و خدمات انرژی خود را در بازار داخلی و منطقه‌ای گسترش دهد. این دو کشور، طرح‌های زیرساختی را نیز دنبال می‌کنند که شامل جذب سرمایه 400 میلیون دلاری برای ارتقا و افزایش ظرفیت خط لوله کنونی و همچنین بررسی امکان‌سنجی احداث یک خط لوله موازی جدید به ارزش 2.5 میلیارد دلار است. این اقدامات در کنار تغییر کاربری پیشین خط لوله به انتقال مستقیم گازوئیل، بیانگر رویکردی جامع برای تبدیل تازاما از یک مسیر ترانزیتی سنتی به یک بازیگر پویا، مدرن و رقابتی در زنجیره تامین سوخت شرق و جنوب آفریقاست.
رقابت میان کریدورهای ترانزیتی شرق و جنوب آفریقا به یکی از تعیین‌کننده‌ترین مولفه‌های منطقه تبدیل شده است که ابعاد گسترده‌ای از حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای گرفته تا فعالیت‌های معدنی و انتقال فرآورده‌های انرژی را در بر می‌گیرد. کشورهای محصور در خشکی مانند زامبیا و جمهوری دموکراتیک کنگو برای دسترسی به بازارهای جهانی و واردات انرژی، به کارایی، سرعت و هزینه تمام‌شده این شریان‌های ارتباطی وابسته هستند و همین امر موجب شکل‌گیری رقابتی فشرده میان بنادر و مسیرهای شرق آفریقا در حاشیه اقیانوس هند با مسیرهای جنوبی و غربی در سواحل اقیانوس اطلس شده است. در بخش انرژی و سوخت، این رقابت به ظرفیت فیزیکی خطوط لوله محدود نمی‌شود و عواملی همچون تعرفه‌های ترانزیتی و گمرکی، امنیت مسیر، سرعت تخلیه و بارگیری در بنادر و یکپارچگی زیرساخت‌ها (ترکیب خط لوله، ریل و جاده) نقش سرنوشت‌سازی در جذب سهم بازار ایفا می‌کنند. در سال‌های اخیر، کریدورهای شرق آفریقا که پیش‌تر برتری نسبی در جابه‌جایی سوخت و مواد معدنی داشتند، با چالش‌های ناشی از ارتقای شبکه ریلی و جاده‌ای مسیرهای جایگزین (توسط رقبا) مواجه شده‌اند. در راس این تحولات، توسعه و سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی در کریدور لوبیتو قرار دارد که با اتصال مستقیم مناطق معدنی زامبیا و کنگو به بندر لوبیتو در آنگولا و سواحل اقیانوس اطلس، زمان و هزینه ترانزیت کالا و سوخت را کاهش داده و توازن رقابتی دیرینه در منطقه را به چالش کشیده است.
منابع:
- tanzaniainvest.com/energy/tazama-oil-pipeline-expansion-lobito-corridor-otr
- tazama.co.zm/