بررسی وضعیت اقتصادی ساحل عاج

ساحل عاج با مساحت 332.462 کیلومتر مربع و با جمعیتی حدود 25 میلیون و 70 هزار نفر (حدود 6 میلیون خارجی) در غرب قاره آفریقا و مجاورت خلیج گینه واقع شده و دارای 31 استان می‌باشد. این کشور با تولید ناخالص داخلی به میزان 43.01 میلیارد دلار در سال 2017، از قدرت های اقتصادی منطقه غرب آفریقا محسوب می‌گردد. ساحل عاج عضو اتحادیه آفریقا و عضو جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (اکواس) می‌باشد. این کشور عضو اتحادیه اقتصادی و پولی غرب آفریقا و 35% تولید ناخالص داخلی و 60% صادرات محصولات کشاورزی این اتحادیه را به خود اختصاص داده است. همچنین40% سرمایه بانک مرکزی کشورهای غرب آفریقا متعلق به ساحل عاج است.

با پایان بحران انتخاباتی در سال 2011، ساحل عاج وارد دوره جدیدی از رشد و شکوفایی اقتصادی شده به طوری که طی سالهای اخیر یکی از بالاترین نرخ رشد اقتصادی را در میان کشورهای آفریقای جنوب صحرا به خود اختصاص داده است. بر اساس گزارش بانک جهانی، ساحل عاج دومین کشور در آفریقای جنوب صحرا و چهارمین کشور جهان از نظر سرعت نرخ رشد اقتصادی محسوب می‌گردد. متوسط نرخ رشد اقتصادی ساحل عاج در طی سالهای 2012 تا 2018، 8،6% بوده است. نرخ رشد اقتصادی این کشور از 2% در سال 2010 به 10.7% در سال 2012 و 9.2% در سال 2015 و این رقم در سال های 2017 و 2018 به ترتیب معادل 7.6% و 7.4% بوده و پیش بینی می‌شود در سال 2019 نرخ رشد 7.2% را تجربه نماید[1]. همچنین ساحل عاج از نظر شاخص توسعه انسانی برنامه سازمان ملل برای توسعه در رده 170 جهانی و 35 آفریقا قرار دارد[2]. بنا به گزارش بانک جهانی، سهم تجارت خارجی در تولید ناخالص داخلی بیش از 76% بوده، همچنین نرخ تورم در سال 2016 حدود 1%  و سال 2015 معادل1.2% برآورد شده و نرخ فقر در سال 2018، حدود 46% بوده است.

 

بودجه کشور در سال 2019

بودجه ساحل عاج در سال 2019 بالغ بر 3347 میلیارد فرانک سیفا (معادل8،11 میلیارد یورو) که نسبت به بودجه سال 2018 (723 6 میلیارد فرانک سیفا) 8.6% رشد نشان می دهد. به گزارش صندوق بین المللی پول، کسری بودجه در سال 2019، حدود 3% تولید ناخالص داخلی برآورد شده است. (معمولا کسری بودجه در کشورهای حوزه اتحادیه اقتصادی و پولی غرب آفریقا حدود 3% تولید ناخالص داخلی می‌باشد).

جذب سرمایه گذاری‌های خارجی

ساحل عاج بعنوان اولین اقتصاد اتحادیه اقتصادی و پولی غرب آفریقا، مقصد بسیار ممتازی برای سرمایه گذاران خارجی محسوب می‌شود به نحوی که در راستای برنامه ملی توسعه (2020ـ 2016)، تنها در سال 2018 توانسته است 973 میلیون دلار[3] سرمایه خارجی را جذب نماید. میزان سرمایه گذاری خارجی بین سالهای 2010 تا 2018 معادل 171% رشد داشته که بیشترین سرمایه گذاری‌ها به ترتیب در بخشهای صنایع کشاورزی (27%)، حمل و نقل (24%)،  ساخت و ساز و عمران (9%)، فناوری‌های جدید اطلاعات و ارتباطات (6%)، صنعت پلاستیک (4%)، صنعت هتلداری (3%) و بخش خدمات (2%) انجام شده؛ سهم سرمایه گذاری‌ها در بخش های نفت و انرژی، صنایع استخراج، صنایع آرایشی و سلامت و بهداشت در مجموع 25% بوده و فرانسه با 9% رتبه نخست سرمایه گذاری در بین کشورها را بخود اختصاص داده است. پس از آن به ترتیب کشورهای مغرب (7%)، لبنان (5%)، توگو (3%)، نیجریه (2%)، انگلیس (1%) و جزیره موریس (1%) بالاترین میزان سرمایه گذاری خارجی در این کشور را به خود اخصاص داده اند. سهم سایر کشورها در مجموع 24% میزان سرمایه گذاری‌ها و سهم ساحل عاج نیز 48% بوده است.[4]

تجارت خارجی

• صادرات

بر اساس گزارش ها میزان صادرات ساحل عاج در سال 2018 حدود 12.9 میلیارد دلار یعنی30% تولید ناخالص داخلی است. صادرات کالا در سال 2017 نسبت به 2016، 14% رشد داشته و از 6.404 میلیارد فرانک سیفا در 2016 به 7.302 میلیارد فرانک در سال 2017 رسیده است. میزان صادرات ساحل عاج به اروپا 46.5٪، به آسیا 16.1٪، به آفریقا 23.1٪ و امریکا 12.7٪ می‌باشد.

• واردات

سهم واردات این کشور درسال 2018 حدود 12.4 میلیارد دلار یعنی 29% تولید ناخالص داخلی بوده است. نفت خام، ماشین آلات مکانیکی و برقی، برنج، ماهی، محصولات دارویی و ... عمده محصولات وارداتی ساحل عاج را تشکیل می دهند. میزان واردات ساحل عاج به ترتیب از کشورهای چین (13.5٪)، فرانسه (11٪)، نیجریه (9.2٪) ،اسپانیا (9.1٪) وهند (4.7٪) می‌باشد.

• عواید مالیاتی

عواید مالیاتی در سال 2018 حدود 6.9 میلیارد دلار معادل 16.2% تولید ناخالص داخلی بوده است[5].  

• عواید گمرکی

عواید گمرکی در سال 2018 حدود 1747 میلیارد فرانک سیفا (حدود 3 میلیارد دلار) بوده است[6].

 

سهم بخشهای مختلف در  اقتصاد ساحل عاج

الف . کشاورزی

کشاورزی به عنوان مهمترین رکن اقتصادی کشور محسوب می‌گردد و دو سوم جمعیت شاغل در بخش کشاورزی فعال هستند. 19.8%[7] از تولید ناخالص داخلی و 60% صادرات کل کشور به این بخش تعلق دارد.

محصولات کشاورزی

• کاکائو

ساحل عاج اولین تولیدکننده کاکائوی جهان و تامین کننده 35% از بازار مصرف جهانی است. این کشور با تولید 1.8 میلیون تن، اولین تولیدکننده کاکائو در جهان به شمار می رود. کاکائو و مشتقات آن به تنهایی 40% ارزش کل صادرات این کشور را به خود اختصاص داده است. متاسفانه به دلیل تغییرات آب و هوایی، میزان تولید این محصول از 1 میلیون و 997 هزار و 770 تُن در سال زراعی 2017-2016 به 1 میلیون و 938 هزار و 436  تُن در سال زراعی 2018 ـ 2017 کاهش یافته که در مجموع حدود 1.99% افت تولید را نشان می دهد. میزان صادرات آن با کاهش 0.21% در مجموع یک میلیون و 858 هزار و 101 بوده است. به گفته وزیر کشاورزی، در حال حاضر حدود 33% از این محصول در کشور فرآوری می‌شود اما مقامات کشور در نظر دارند میزان فرآوری را تا سال 2020 به 50% افزایش دهند. درآمد حاصل از کاکائو، معادل 22% از تولید ناخالص داخلی کشور است.  

• بادام هندی

ساحل عاج با تولید 711  هزار و 206 تن بادام هندی در سال 2017، اولین تولیدکننده بادام هندی در جهان بوده و دولت در نظر دارد میزان تولید این محصول را تا سال 2020 به 1 میلیون تن برساند. درسال 2017، حدود 44 هزار و 628 تن بادام هندی یعنی حدود 6.62% از تولید کشور توسط 29 کارخانه فرآوری شد.90% از بادام هندی به هند، برزیل و ویتنام صادر می‌شود. شرکت سنگاپوری OLAM، مهمترین شرکت فرآوری بادام هندی در ساحل عاج است.

• قهوه

حجم تولید قهوه در فصل زراعی 2018-2017 حدود 924،123 تُن بوده و میزان صادرات این محصول در سال 2018 به 76 هزار و 539 تن می رسد، این رقم در مقایسه با سال 2017، حدود 92% افزایش داشته است. میزان صادرات قهوه در سال 2017، حدود 40 هزار تن بوده که حدود 20 تا 25% این محصول در کشور فرآوری می‌شود.

• پنبه

میزان تولید این محصول در فصل زراعی 2019ـ 2018 حدود 458 هزار و 762 تن بوده که در مقایسه با فصل زراعی 2018ـ 2017، 11.2% رشد داشته است. همچنین میزان تولید این محصول در فصل زراعی 2018ـ 2017، 412 هزار و 646 تن بوده است. ساحل عاج پس از کشورهای مالی و بنین سومین تولیدکننده پنبه در آفریقا محسوب می‌گردد. 

• روغن پالم

ساحل عاج با تولید 550  هزار تن روغن پالم در سال زراعی 2018-2017، سومین تولیدکننده این محصول در آفریقا می‌باشد. 75% محصول در کشور مصرف می‌شود و بقیه به کشورهای همسایه صادر می‌گردد.

• کائوچوی طبیعی

با تولید حدود750 هزار تن کائوچوی طبیعی در سال زراعی 2018-2017، ساحل عاج اولین تولیدکننده در آفریقا و هفتمین در جهان می‌باشد. میزان تولید این محصول در سال 2017، 603 هزار تن بوده است. این کشور در نظر دارد میزان تولید خود را تا سال 2023 به 2 میلیون تن برساند. حدود 165 هزار نفر بطور مستقیم و غیر مستقیم در این بخش فعالند. گردش مالی صنعت کائوچو در سال 2017، 495 میلیارد فرانک سیفا بوده است.

• سایر محصولات

صادرات موز، انبه و آناناس 3 تا 4% تولید ناخالص داخلی کشور را تشکیل می دهد.

• منابع حیوانی، شیلات و آبزیان

بخش منابع حیوانی و شیلات 4.5 % از تولید ناخالص داخلی بخش کشاورزی را به خود اختصاص داده است و در ایجاد اشتغال مستقیم و غیرمستقیم (360 هزار در بخش دامپروری، 70 هزار شغل مستقیم و 400 هزار شغل غیرمستقیم در بخش شیلات)، تقویت امنیت غذایی با 60% سهم پروتئین حیوانی و تنوع بخشی و افزایش درآمدهای بخش دامپروری، شیلات و آبزی پروری و حفظ محیط زیست از طریق توسعه انجمن کشاورزی و دامپروری نقش داشته است.

برنامه راهبردی توسعه دامپروری، شیلات و آبزیان (2020ـ 2014) به ابتکار وزارت منابع حیوانی و شیلات به منظور مبارزه با ناامنی غذایی تهیه شده است و در چارچوب طرح ملی توسعه کشاورزی و طرح ملی توسعه (2015ـ2012) گنجانده شده است. هدف برنامه راهبردی توسعه دامپروری، شیلات و آبزیان (2020ـ 2014) مشارکت در بهبود امنیت غذایی، مبارزه با فقر و گرسنگی و ایجاد اشتغال می‌باشد. اجرای برنامه راهبردی توسعه دامپروری، شیلات و آبزیان (2020ـ 2014) مطابق با سه استراتژی تعریف شده یعنی استراتژی توسعه دامپروری، استراتژی توسعه شیلات و استراتژی توسعه آبزیان انجام خواهد شد. ارزش کل برنامه راهبردی توسعه دامپروری، شیلات و آبزیان (2020ـ 2014) 331 میلیارد و 198 میلیون فرانک سیفا برآورد شده است.

ب .بخش معادن و انرژی

در حدود 25% از تولید ناخالص داخلی ساحل عاج مربوط به بخش صنایع و معادن می‌باشد که شامل طلا، الماس، نفت و گازو ... می‌باشد. پس از سال 2011 و با هدف جذب سرمایه خارجی، اصلاحاتی در قانون معدن این کشور صورت گرفت که نتیجه آن حضور بیشتر شرکت های خارجی بود. درآمدهای مالیاتی بخش معدن در سال 2018 بالغ بر 65 میلیارد فرانک بوده که نسبت به سال 2017، 16.5% رشد داشته است. 

• طلا

میزان استخراج طلا در سال 2018، 24.5 تُن بوده که نسبت به سال 2017، 3.57% کاهش نشان می دهد. گردش مالی بخش معدن در سال 2018، 582 میلیارد فرانک سیفا بوده و نسبت به سال 2017، 8.02% رشد داشته است. شرکتهای RandgoldResources (انگلیس)، NewcrestMining(استرالیا)، Endeavourmining (کانادا) مهمترین شرکت های فعال در استخراج معادن طلای ساحل عاج هستند. میزان ذخایر طلای ساحل عاج 600 تُن برآورد شده است.

• الماس

میزان استخراج الماس از 2 معدن بزرگ این کشور به نامهای Torti و Segulea حدود  15000قیراط در سال عنوان شده است. ظرفیت ذخایر الماس ساحل عاج 11 میلیون قیراط برآورد می‌گردد. تولید الماس طی سه ماهه اول سال 2019 بالغ بر 5 هزار و 628 و 4 دهم قیراط بوده است. این میزان در مقایسه با تولید مدت مشابه سال 2018 که رقم 973 قیراط بوده افزایش قابل توجهی را نشان می دهد. به گفته این منبع علت افزایش تولید اضافه شدن بهره برداری از معادن جدید در منطقه تورسیا واقع در شمال کشور می‌باشد.

• نفت

تولید و استخراج نفت در ساحل عاج از سال 1980 آغاز گردید و میزان تولید روزانه نفت در این کشور در سال 2017 حدود 34 هزار بشکه در روز گزارش شده است. ساحل عاج در نظر دارد تا سال 2020 میزان تولید خود را به 200 هزار بشکه در روز برساند. کیفیت نفت این کشور نزدیک به نفت برنت دریای شمال است. در حال حاضر نفت و فرآورده‌های نفتی 4% تولید ناخالص داخلی را به خود اختصاص داده اند. تولید نفت خام ساحل عاج تا پایان ماه مارس 2019 به رقم 3 میلیون و 346 هزارو 150 بشکه رسید. باتوجه به تولید روزانه به  37 هزارو 179 بشکه در روز این میزان در مقایسه با سال گذشته 16% افزایش نشان می دهد. ارزش مالی تولید نفت این کشور طی 3 ماهه اول 2019 بالغ بر 204 میلیون و 494 هزاردلار (معادل 118 میلیارد و 70 میلیون فرانک سیفا) گزارش شده است. از این مبلغ 15 میلیون و 765 هزاردلار (معادل 9 میلیارد و 95 میلیون فرانک سیفا) سهم دولت می‌باشد.

• گاز

ذخایر گاز ساحل عاج 1.5 میلیارد متر مکعب برآورد شده است که به مصرف داخلی می رسد.

• برق رسانی

دولت در ماه آوریل 2017 قراردادی را برای تامین مالی پروژه توزیع، انتقال و برق رسانی به ارزش 162 میلیارد فرانک (325 میلیون دلار) با بانک جهانی امضاء نمود. در حال حاضر میزان کل تولید برق در ساحل عاج حدود 2 هزار مگاوات است که 72.5% توسط چهار نیروگاه حرارتی و 27.5% توسط شش نیروگاه برق ـ آبی تولید می‌شود. ساحل عاج در نظر دارد میزان تولید برق خود را تا سال 2020 به 4 هزار مگاوات و تا سال 2030 به 6 هزار مگاوات برساند و در این راستا، چندین موافقتنامه به ارزش 809 میلیون دلار با چین امضا کرده است. سد سوبره بعنوان بزرگترین سد برق ـ آبی ساحل عاج و منطقه جنوب صحرا که توسط شرکتهای چینی ساخته می‌شود قرار است در اوایل سال 2018 تحویل مقامات این کشور شود. ساخت این سد موجب افزایش 275 مگاواتی تولید برق خواهد شد. ساحل عاج در حال حاضر به کشورهای غنا، توگو، بنین، بورکینافاسو و مالی برق صادر می‌کند و در نظر دارد در سالهای آتی بتواند بخشی از نیاز کشورهای گینه، لیبریا و سیرالئون را تامین کند.

ج: بخش خدمات:

بخش خدمات 47% از تولید ناخالص داخلی کشور را به خود اختصاص داده است.

• مسکن

با توجه به نرخ رشد 2.6% جمعیت، تامین مسکن یکی از برنامه‌های اصلی دولت است. در حال حاضر نیاز 400 تا 600 هزار واحد کمبود مسکن با ساخت حدود 40 تا 50 هزار واحد مسکونی در سال تامین خواهد شد. میزان تقاضای ساحل عاج در بخش مسکن بیش از عرضه آن می‌باشد و براین اساس دولت در نظر دارد تا تلاش خود را در زمینه ساخت مسکن مضاعف نماید. به همین خاطر، در سال 2012 طرحی را برای مسکن اجتماعی با هدف ساخت 60 هزار اقامتگاه برای خانواده‌های کم درآمد با بودجه ای به ارزش 652 میلیون یورو آغاز نمود. از ابتدای سال 2016 وزیر مسکن از تعهد دولت برای ساخت 150 هزار واحد مسکونی تا سال 2020 خبر داده است. در مجموع 46 شرکت مسئول اجرای طرح مرکب از 42 شرکت ساحل عاجی و 4 شرکت خارجی تعهد کرده اند که مراحل ساخت 72 پروژه مسکن را با جدیت پیگیری نمایند. از بین پروژه‌های اصلی می‌توان به پروژه20 هزار واحد مسکونی به ارزش 510 میلیون یورویی شرکت ساخت و ساز ساحل عاج اشاره نمود که قرار است با همکاری شرکای چینی، بنینی، آفریقای جنوبی و هلندی ساخته شود. همچنین دو گروه بزرگ مراکشی بنامهای الدوحه و آلیانس تمام تلاش خود را برای ساخت 19 هزار واحد مسکونی بکار می‌برند. بر اساس گزارش بانک جهانی 46،3% مردم ساحل عاج زیر خط فقر زندگی می‌کنند و درآمد ماهیانه آنها کمتر از 60 هزار فرانک سیفا (در حدود 100 دلار) می‌باشد.

 

[1]  نهمین گزارش بانک جهانی در ژوئیه 2019.

[2]  گزارش برنامه سازمان ملل برای توسعه در سپتامبر 2018.

[3]  گزارش بانک جهانی.

[4] گزارش رئیس مرکز جذب سرمایه گذاری‌های خارجی ساحل عاج در تاریخ 21 فوریه 2019.

[5]  گزارش بانک جهانی.

[6]  سایت گمرک ساحل عاج 

[7] مصاحبه وزیر اقتصاد و دارایی، روزنامه صبح برادری مورخ 8 آوریل 2019.