گذار شتابان به انرژی‌های تجدیدپذیر در سایه بحران جهانی انرژی

بر اساس گزارش‌ سال 2024-2025 آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر (IRENA)، جهان با ثبت رکوردی معادل ۴۷۳ گیگاوات (رشد ۱۴ درصدی)، به ظرفیت نصب‌شده ۳۸۷۰ گیگاواتی در منابع پاک دست یافته است؛ به‌طوری‌که اکنون ۸۶ درصد از ظرفیت‌های نیروگاهی جدید جهان از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌شود. در این میان، نامیبیا با وجود سهم اندک فعلی آفریقا از این جهش جهانی، به دلیل پتانسیل تابش خورشیدی بالا و بهره‌برداری از نیروگاه برق‌آبی Ruacana، استراتژی عبور از وابستگی ۶۰ درصدی به واردات برق را کلید زده است. این کشور با توسعه ۱۷۰ مگاوات نیروگاه خورشیدی و تدوین برنامه راهبردی هیدروژن سبز برای تولید ۱۰ میلیون تن تا سال ۲۰۵۰، در تلاش است که از یک مصرف‌کننده وابسته به واردات برق، به یک قطب صادرکننده انرژی پاک و بازیگر کلیدی در امنیت انرژی جنوب آفریقا تبدیل شود.

روند گذار انرژی در سال‌های اخیر شتابی بی‌سابقه به خود گرفته است؛ به‌طوری‌که بر اساس تازه‌ترین گزارش‌های عملیاتی «آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر» (IRENA)، تا پایان سال ۲۰۲۵، سهم منابع تجدیدپذیر از کل ظرفیت نصب‌شده نیروگاهی جهان به مرز استراتژیک ۵۰ درصد نزدیک شده است. این جهش آماری، نشان‌دهنده تغییر پارادایم قطعی از نیروگاه‌های مبتنی بر سوخت فسیلی به سمت زیرساخت‌های انرژی پاک و پایدار است.

سال ۲۰۲۵ با ثبت یک رکورد تاریخی در توسعه زیرساخت‌های سبز، نقطه عطفی در تقویم انرژی جهان محسوب می‌شود. در این بازه زمانی، ظرفیت تجدیدپذیر جهانی با رشد خیره‌کننده ۱۵.۵ درصدی، افزایشی معادل ۶۹۲ گیگاوات را تجربه کرد. بررسی فناوری‌های نوین نشان می‌دهد که انرژی خورشیدی با در اختیار داشتن حدود ۷۵ درصد از ظرفیت‌های جدید، مهم‌ترین عامل رشد انرژی‌های تجدیدپذیر در جهان بوده است. پس از آن، انرژی بادی در رتبه دوم قرار دارد و سهم قابل توجهی در توسعه ظرفیت‌های جدید تولید برق داشته است.

مدیرکل IRENA با تأکید بر استمرار این روند صعودی، خاطرنشان کرده است که بازارهای جهانی هر ساله شاهد جابه‌جایی مرزهای رکورد در نصب نیروگاه‌های پاک هستند. محرک‌های اصلی این شتاب‌گیری، کاهش قابل‌توجه هزینه تمام‌شده برق (LCOE)، افزایش جذابیت‌های اقتصادی برای سرمایه‌گذاران و تاب‌آوری بالای این منابع در مواجهه با نوسانات و بحران‌های ژئوپلیتیک عنوان شده است.

در حال حاضر با وجود اینکه حدود ۴۹ درصد از ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های برق در جهان مربوط به انرژی‌های تجدیدپذیر است و بیش از ۸۵ درصد از ظرفیت‌های جدید در سال ۲۰۲۵ نیز از این منابع تأمین شده، اما سهم واقعی تولید برق از این انرژی‌ها حدود ۳۲ درصد است. این تفاوت به این دلیل است که تولید انرژی‌های تجدیدپذیر مانند خورشیدی و بادی همیشه ثابت نیست و به شرایط آب‌وهوایی وابسته است. به همین دلیل، برای استفاده بهتر از این منابع، نیاز به توسعه سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی و مدیریت هوشمند شبکه برق بیش از پیش احساس می‌شود.

پیشرفت انرژی‌های تجدیدپذیر در قطب‌های اقتصادی جهان

در حال حاضر، نقشه انرژی جهان توسط سه قدرت اصلی یعنی چین، اتحادیه اروپا و ایالات متحده در حال بازترسیم است، اما هر یک مسیر و استراتژی متفاوتی را دنبال می‌کنند. چین به عنوان غول بلامنازع این عرصه، اکنون پیشتاز مطلق در مقیاس نصب و تولید سخت‌افزار است. این کشور در سال گذشته میلادی به تنهایی بیش از نیمی از کل ظرفیت انرژی تجدیدپذیر جدید جهان را به شبکه خود متصل کرد و موفق شد هدف‌گذاری سال ۲۰۳۰ خود در زمینه انرژی خورشیدی و بادی را ۶ سال زودتر از موعد محقق کند. در حال حاضر، چین نه تنها بزرگترین تولیدکننده برق پاک است، بلکه کنترل ۸۰ درصد زنجیره تأمین پنل‌های خورشیدی و باتری‌های لیتیومی جهان را در دست دارد و سهم ظرفیت تجدیدپذیر آن برای اولین بار از زغال‌سنگ پیشی گرفته است.

در مقابل، اتحادیه اروپا استاندارد طلایی جهان در زمینه سهم مصرف و سیاست‌گذاری‌های سبز محسوب می‌شود. تحت برنامه «REPowerEU»، اروپا موفق شد در سال ۲۰۲۳ برای نخستین بار برق بیشتری از باد نسبت به گاز طبیعی تولید کند. امروزه حدود ۴۴ درصد از سبد برق این اتحادیه از منابع تجدیدپذیر تأمین می‌شود. تمرکز اروپا بر بهره‌وری انرژی و حذف کامل سوخت‌های فسیلی از شبکه است، هرچند که در زمینه تولید قطعات به شدت به واردات از چین وابسته است و اکنون در تلاش برای احیای صنایع داخلی خود می‌باشد.

ایالات متحده نیز پس از یک دوره کندی، با تصویب «قانون کاهش تورم» (IRA)، بزرگترین جهش سرمایه‌گذاری تاریخ خود را در حوزه اقلیم آغاز کرده است. این کشور با تخصیص بودجه‌های کلان و مشوق‌های مالیاتی، تمرکز خود را بر بومی‌سازی زنجیره تولید باتری و توسعه فناوری‌های نوین نظیر هیدروژن پاک و جذب کربن معطوف کرده است. در حال حاضر ایالات متحده رتبه دوم جهانی در ظرفیت نصب شده را داراست و ایالت‌هایی مانند تگزاس و کالیفرنیا پیشران این حرکت هستند. در مجموع، رقابت این سه قدرت از یک رقابت محیط‌زیستی به یک رقابت ژئوپلیتیک و صنعتی تبدیل شده که سرعت گذار جهانی به انرژی‌های پاک را به شدت افزایش داده است.

در مقابل، سهم قاره آفریقا از این رشد بسیار محدود بوده و تنها ۱.۶ درصد از ظرفیت جدید جهانی را شامل می‌شود؛ هرچند که این قاره نیز رشد قابل توجه ۱۵.۹ درصدی را تجربه کرده که عمدتاً ناشی از توسعه پروژه‌ها در کشورهای اتیوپی، آفریقای جنوبی و مصر بوده است.

وضعیت و چشم‌انداز انرژی نامیبیا

در این میان، نامیبیا در حال حاضر در یک مقطع حساس از گذار انرژی قرار دارد؛ کشوری که با وجود داشتن پتانسیل‌های طبیعی فوق‌العاده، همچنان برای تأمین نیازهای پایه خود به همسایگان وابسته است. در حال حاضر، کل تقاضای برق این کشور حدود ۶۰۰ مگاوات برآورد می‌شود که بخش اعظم آن (بیش از ۶۵ درصد) توسط شرکت‌های توزیع محلی و حدود ۲۵ درصد توسط صنایع استخراج معادن مصرف می‌گردد. با توجه به توسعه اقتصادی، انتظار می‌رود این تقاضا سالانه با نرخ ۵ درصد رشد کند.

در حوزه تولید داخلی، نامیبیا دارای ظرفیت نصب‌شده‌ای در حدود ۶۶۳ مگاوات است، اما به دلیل ماهیت فصلی منابع، توان عملیاتی پایدار آن کمتر از این مقدار است. ستون اصلی تولید ملی، نیروگاه برق‌آبی Ruacana با ظرفیت ۳۴۷ مگاوات است که عملکرد آن کاملاً به میزان بارش‌ها بستگی دارد. در کنار آن، حدود ۱۷۰ مگاوات از طریق مزارع خورشیدی توسط تولیدکنندگان بخش خصوصی تأمین می‌شود و نیروگاه‌های زغال‌سنگی و دیزلی قدیمی نیز تنها در مواقع اضطراری وارد مدار می‌شوند. این محدودیت در تولید داخلی باعث شده نامیبیا به طور میانگین ۶۰ تا ۷۰ درصد از برق مورد نیاز خود را از خارج وارد کند. تأمین‌کنندگان اصلی این کشور شرکت «ESKOM» آفریقای جنوبی (با سهم حدود ۵۰ درصد)، زامبیا و زیمبابوه هستند.

با این حال، نقشه راه آینده نامیبیا بسیار بلندپروازانه ترسیم شده است. این کشور با بهره‌گیری از یکی از بالاترین نرخ‌های تابش خورشید و پتانسیل بادی در جهان، قصد دارد تا سال ۲۰۳۰ سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در سبد ملی خود را به ۷۰ درصد برساند و وابستگی به واردات را به زیر ۳۰ درصد کاهش دهد. استراتژی اصلی دولت بر تبدیل شدن به قطب جهانی «هیدروژن سبز» استوار است که هدف آن تولید ۱۰ تا ۱۵ میلیون تن هیدروژن تا سال ۲۰۵۰ است. در همین راستا، پروژه‌های بزرگی نظیر نیروگاه ۴۰ مگاواتی زیست‌توده (Biomass) برای سال ۲۰۲۷ و توسعه گسترده مزارع خورشیدی و بادی در سواحل اقیانوس اطلس در دستور کار قرار دارد تا نامیبیا از یک واردکننده صرف به یک صادرکننده انرژی پاک در جنوب آفریقا تبدیل شود.

https://www.namibian.com.na/renewable-power-now-close-to-50-worldwide/