ظرفیتها و چالشهای استکهلم برای تبدیلشدن به قطب فناوری اروپا
استکهلم مرحله ایجاد شرکتهای نوپا را پشت سر گذاشته و چالش اصلی آن اکنون حفظ شرکتهای موفق و رساندن آنها به مقیاس جهانی است. کمبود سرمایه در مراحل رشد، دشواری جذب نیروی متخصص و چندپارگی مقررات اتحادیه اروپا همچنان شرکتها را به ثبت یا انتقال بخشی از فعالیت خود به آمریکا ترغیب میکند. در مقابل، پیوند دانشگاه، صنعت و سرمایه خصوصی، زمینه مناسبی برای حرکت از شرکتهای دیجیتال به سوی فناوریهای عمیق فراهم کرده است. تداوم جایگاه استکهلم به توان آن در تبدیل ظرفیت علمیبه تولید و ارزش اقتصادی وابسته خواهد بود.
در چارچوب برنامههای «هفته فناوری نوردیک» که در روزهای 7 تا ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ در استکهلم برگزار شد، نشستی با محور جایگاه استکهلم در زیستبوم فناوری اروپا و با عنوان «آیا استکهلم سیلیکونولی اروپا است؟» برگزار شد.
مدیران حوزه توسعه شهری، دانشگاهی، سرمایهگذاری و شرکتهای نوپا در این نشست درباره مزیتهای رقابتی استکهلم، موانع رشد شرکتهای فناور و راهکارهای تقویت جایگاه این شهر در سطح اروپا گفتوگو کردند.
در ابتدای نشست عنوان شد که استکهلم، با وجود جمعیتی حدود ۲.۴ میلیون نفر، تاکنون میزبان شکلگیری ۳۶ شرکت با ارزش بیش از یک میلیارد دلار بوده است. این نسبت، استکهلم را در شمار موفقترین زیستبومهای فناوری اروپا قرار میدهد. با این حال، اعضای پنل تأکید کردند که هدف این شهر نباید صرفاً تقلید از سیلیکونولی باشد. از دید آنان، استکهلم باید با تکیه بر ویژگیهای خاص خود، از جمله کیفیت زندگی، نظام دانشگاهی، نیروی انسانی بینالمللی، فرهنگ همکاری و دسترسی به صنایع پیشرفته، الگوی مستقلی برای توسعه فناوری ایجاد کند.
مدیرعامل منطقه کسبوکار استکهلم با اشاره به ظرفیت بالای این شهر در جذب سرمایهگذاران، کارآفرینان و نیروی متخصص، یکی از مشکلات اصلی را ضعف بازار واحد اروپایی دانست. به گفته وی، شرکتهای نوپای سوئدی در داخل کشور از زیرساخت مناسبی برخوردارند، اما پراکندگی مقررات، تفاوت نظامهای حقوقی و مالیاتی و محدودیتهای فرامرزی در اروپا، مسیر گسترش فعالیت آنها را دشوار میکند. وی افزود استکهلم بهتنهایی قادر به برطرفکردن این موانع نیست و پیشرفت پایدار آن به افزایش یکپارچگی اقتصادی و حقوقی در سطح اتحادیه اروپا وابسته است.
در ادامه، بر ضرورت گسترش حمایت از شرکتهای نوپا در خارج از استکهلم نیز تأکید شد. یکی از سخنرانان خواستار افزایش طرحهای تأمین مالی مشترک دولت و بخش خصوصی برای شرکتهای نوپا و ایجاد قطبهای فناوری در دیگر شهرهای سوئد شد. به گفته وی، ظرفیتهای کارآفرینی و دانشگاهی سوئد به پایتخت محدود نیست، اما دسترسی به سرمایه، شبکههای حرفهای و شتابدهندهها همچنان در استکهلم متمرکز است.
رئیس بخش نوآوری مؤسسه سلطنتی فناوری نیز خاطرنشان کرد که استکهلم بیشتر با شرکتهای دیجیتال و نرمافزاری شناخته میشود، حال آنکه این شهر در حوزه فناوریهای عمیق و شرکتهای مبتنی بر پژوهش نیز ظرفیت قابلتوجهی دارد. دانشگاههای KTH، کارولینسکا و استکهلم در مجموع بیش از ۳۰ درصد و بر اساس برخی محاسبات نزدیک به ۴۰ درصد تحقیقات علمی سوئد را در اختیار دارند. حضور مؤسسات پژوهشی، صنایع بزرگ و نیروهای متخصص نیز میتواند استکهلم را به یکی از مراکز اصلی فناوریهای عمیق در اروپا تبدیل کند. با وجود این، چنین ظرفیتی هنوز به اندازه موفقیتهای استکهلم در حوزه فناوری دیجیتال معرفی نشده است.
بر اساس مطالب مطرحشده، توسعه فناوریهای عمیق تنها با افزایش سرمایهگذاری فنی محقق نمیشود. ارتباط میان دانشگاه، صنعت، سرمایهگذار و بخشهای دیگری مانند علوم انسانی، اخلاق، هنر و فلسفه برای تجاریسازی مسئولانه فناوریهای نو ضروری است. تجربه مراکزی مانند دانشگاه آکسفورد، امپریال کالج لندن و مؤسسه فناوری زوریخ نشان میدهد که زیستبومهای موفق معمولاً محیطی باز دارند و فعالیت خود را به گفتوگوی میان متخصصان فنی محدود نمیکنند.
یکی از بنیانگذاران شرکتهای نوپای سوئدی که شرکت وی در ادامه از سوی یک شرکت آمریکایی خریداری شده است، تفاوت فرهنگ کارآفرینی در سوئد و آمریکا را مورد توجه قرار داد. وی گفت دانشجویان دانشگاههای برتر آمریکا از دوره تحصیل با شرکتهایی مانند OpenAI و Anthropic ارتباط میگیرند و بسیاری از آنان میان تأسیس شرکت شخصی و کسب تجربه در یک شرکت نوپای در حال رشد انتخاب میکنند. در مقابل، دانشگاههای سوئد بهطور سنتی بیشتر تحت تأثیر شرکتهای مشاورهای، صنایع بزرگ و مسیرهای دانشگاهی بودهاند و کار در شرکتهای نوپا هنوز به انتخاب نخست بسیاری از دانشجویان تبدیل نشده است.
نظام اعطای سهام و اختیار خرید سهام به کارکنان نیز از جمله نقاط ضعف محیط کسبوکار سوئد عنوان شد. اگرچه سازوکار «اختیار خرید سهام واجد شرایط برای کارکنان» در سوئد وجود دارد، ابهام در نحوه ارزشگذاری و مالیاتستانی، جذابیت آن را برای کارفرما و نیروی متخصص کاهش داده است. در آمریکا، مشارکت کارکنان در مالکیت شرکت یکی از ابزارهای اصلی جذب نیروی توانمند به شرکتهای نوپاست؛ اما پیچیدگی و پیشبینیناپذیری مقررات سوئد مانع استفاده مؤثر از این ابزار میشود.
کمبود سرمایه در مراحل رشد و کمبود نیروی متخصص، دو عامل دیگر خروج شرکتها یا انتقال بخشی از فعالیت آنها به آمریکا معرفی شد. سخنرانان میان حضور شرکتهای سوئدی در بازار آمریکا و انتقال کامل فعالیتهای آنها تمایز قائل شدند. از نظر آنان، حضور در آمریکا برای دسترسی به مشتریان و بازار بزرگتر اجتنابناپذیر است؛ مشکل زمانی شکل میگیرد که شرکتها به دلیل ناتوانی در جذب سرمایه یا نیروی فنی، دفاتر مهندسی و بخش اصلی عملیات خود را نیز از سوئد خارج کنند. در عین حال، راهاندازی صندوقهای جدید اروپایی برای سرمایهگذاری در شرکتهای بزرگشونده، اقدامی مثبت برای کاهش این شکاف ارزیابی شد.
طرح موسوم به «EU Inc» نیز در این نشست مورد توجه قرار گرفت. این طرح با هدف ایجاد چارچوب حقوقی نسبتاً یکپارچه برای ثبت و فعالیت شرکتهای نوپا در اتحادیه اروپا، الگویی مشابه ساختار ثبت شرکت در ایالت دلاور آمریکا را دنبال میکند. یکی از اعضای پنل هشدار داد که پیشنهاد اولیه در جریان مذاکرات میان دولتهای عضو در معرض تعدیل و پیچیدهتر شدن قرار گرفته و ممکن است در نهایت نتواند برای بنیانگذاران شرکتهای فناور جذابیت کافی ایجاد کند. از نظر وی، موفقیت این طرح میتواند بخشی از موانع رشد فرامرزی شرکتها در اروپا را برطرف سازد، اما نسخهای که با مجموعهای از استثناها و الزامات ملی همراه باشد، تغییری جدی ایجاد نخواهد کرد.
در پایان، اعضای پنل فرهنگ همکاری میان بنیانگذاران، تجربه چند نسل از شرکتهای موفق، کیفیت زندگی، امکان تشکیل خانواده، فضای بینالمللی و دسترسی به دانشگاهها و نیروی متخصص را مهمترین مزیتهای استکهلم برشمردند. به گفته آنان، شکلگیری شرکتهایی از نسلهای مختلف، موجب انتقال تجربه و ایجاد شبکهای شده است که در آن بنیانگذاران باتجربه به نسل بعدی کارآفرینان کمک میکنند.
مباحث این نشست نشان داد که جایگاه استکهلم در زیستبوم فناوری اروپا تثبیت شده، اما تداوم این موقعیت قطعی نیست. مزیت اصلی شهر صرفاً تعداد شرکتهای میلیارددلاری نیست، بلکه پیوند میان دانشگاههای معتبر، سرمایه خصوصی، نیروی انسانی بینالمللی و کیفیت بالای زندگی است. در مقابل، محدودیت سرمایه در مراحل رشد، مقررات نامطمئن سهام کارکنان، کمبود نیروی فنی و پراکندگی بازار اروپا میتواند شرکتهای موفق را به ثبت یا انتقال فعالیت در آمریکا سوق دهد. جهتگیری تازه استکهلم به سوی فناوریهای عمیق نیز فرصتهایی در حوزههایی مانند محیطزیست، آب، انرژی، سلامت و فناوریهای صنعتی ایجاد میکند که از منظر شناسایی شرکتهای کوچک و متوسط سوئدی و توسعه ارتباطات اقتصادی و فناورانه با ایران قابل توجه است.
«هفته فناوری نوردیک» برخلاف عنوان آن، یک نمایشگاه تجاری متمرکز یا همایش واحد نیست، بلکه مجموعهای از رویدادهای مستقل است که طی چند روز در نقاط مختلف استکهلم برگزار میشود. در دوره سال ۲۰۲۶، بیش از ۳۰۰ نشست، کارگاه، برنامه معرفی شرکتهای نوپا، هکاتون و گردهمایی سرمایهگذاران زیر پوشش این عنوان برگزار شد و مجموع مخاطبان آن حدود ۲۵ هزار نفر اعلام گردید. بخش عمومی و شاخص این برنامه با عنوان «Tech Open» در استکهلم برپا شد.