ماداگاسکار و قانون رشد و فرصت آفریقا ( AGOA))

قانون رشد و فرصت آفریقا (African Growth and Opportunity Act) یا AGOA یکی از مهم‌ترین ابزارهای اقتصادی و ژئوپلیتیکی آمریکا در آفریقا در طی ۲۵ سال گذشته بوده است. AGOA یک قانون تجاری آمریکا است که در سال ۲۰۰۰ در دوره ریاست‌جمهوری بیل کلینتون تصویب و امضا شد. هدف اصلی آن این بود که کشورهای واجد شرایط آفریقای زیرصحرا بتوانند برای هزاران قلم کالا، بدون پرداخت تعرفه یا با تعرفه ترجیحی وارد بازار آمریکا شوند.

 شرایط برخورداری

باید دانست که AGOA با توافقنامه آزاد تجاری تفاوت دارد. موافقتنامه تجارت آزاد یک موافقتنامه دوجانبه یا چندجانبه پس از مذاکرات فراوان می‌باشد اما AGOA یک قانون ویژه و یکطرفه آمریکا با موضوع تجارت با کشورهای آفریقایی همراه با شرایطی است. کشورهای آفریقایی برای برخورداری از مزایای این قانون باید در زمینه‌هایی زیر دارای استانداردهای موردنظر آمریکا باشند:

• برقراری حاکمیت قانون
• حاکمیت دموکراسی و تکثر سیاسی
• ارتقای حقوق بشر
• بروز بودن حقوق کار
• مبارزه جدی با فساد
• ایجاد فضای مناسب برای سرمایه‌گذاری

آمریکا هر سال کشورهای طرف قرارداد را برای دارا بودن این شرایط بررسی می‌کند و در صورت دارا نبودن شرایط، این اختیار را برای خود محفوظ کرده است که AGOA را تعلیق نماید. به طور مثال، ماداگاسکار در سال ۲۰۰۰ وارد نظام AGOA شد و یکی از استفاده‌کنندگان مهم آن بود. اما بعد از بحران سیاسی و کودتای سال ۲۰۰۹، آمریکا مزایای AGOA را برای ماداگاسکار لغو کرد. دولت آمریکا صراحتاً اعلام کرد که انتقال غیرقانونی قدرت در سال ۲۰۰۹ با معیارهای AGOA سازگار نیست. ماداگاسکار از ۱ ژانویه ۲۰۱۰ از AGOA اخراج و سپس بعد از انتخابات سال ۲۰۱۳ و بازگشت نظام سیاسی منتخب، دولت اوباما در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۴ اعلام کرد که ماداگاسکار دوباره واجد شرایط AGOA می‌باشد.

انتقادات به قانون AGOA

با وجود ۲۵ سال سابقه و فعالیت این قانون، برخی انتقاداتی را مطرح می‌کنند و اعتقاد دارند که AGOA نتوانسته است به اهداف خود برسد. به نظر آنها صادرات آفریقا به آمریکا در حد انتظار رشد نکرده و بسیاری از کشورها نتوانسته‌اند از مزایای AGOA استفاده کنند. علت این موضوع به خاطر ضعیف بودن زیرساخت‌های آفریقا می‌باشد زیرا هزینه حمل‌ونقل در بسیاری از کشورهای این قاره بالا بوده و از سویی دیگر ظرفیت صنعتی آنها پایین می‌باشد.

شورای روابط خارجی آمریکا نیز براین نظر است که تجارت آمریکا و آفریقای زیرصحرا در سال‌های اخیر عملاً دچار رکود شده و دستآوردهای AGOA به اندازه کافی مطلوب نبوده است. اما تعلیق یا حذف AGOA برای آمریکا دشوار است زیرا موجب خواهد شد آمریکا بازار آفریقا را ازدست بدهد و آن را به چین واگذار کند و در نتیجه آمریکا از نظر تجاری و سیاسی از آفریقا دور شود. همین مسئله باعث شده است که برخی تحلیلگران آمریکایی نسبت به پایان AGOA به‌ویژه در شرایط رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی با رقیب بسیار قوی و نیرومندی مثل چین هشدار دهند.

متغیر چین در AGOA

AGOA اکنون مهمترین بعد از رقابت آمریکا و چین در قاره آفریقا می‌باشد. در ۲۵ سال گذشته چین به بزرگ‌ترین شریک تجاری بسیاری از کشورهای آفریقایی تبدیل شده است. چین در سال‌های اخیر پیشنهادهای تجاری و تعرفه‌ای بسیاری به کشورهای آفریقایی داده است. در سال ۲۰۲۵ چین اعلام کرد تعرفه واردات تقریباً تمام کشورهای آفریقایی را کاهش داده و یا حذف خواهد کرد؛ اقدامی‌ که عملاً فشار زیادی بر آمریکا وارد کرد تا سیاست تجاری خود در آفریقا را بازنگری کند.

وضعیت AGOA درسال های اخیر

AGOA طبق قانون قبلی در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵ منقضی شد و از اول اکتبر ۲۰۲۵ صادرکنندگان کشورهای آفریقایی با یک خلأ جدی مواجه شدند. رویترز گزارش داد که در سال ۲۰۲۳ حدود ۹.۷ میلیارد دلار کالا تحت AGOA از آفریقا به آمریکا صادر شده بود و صدها هزار شغل به این نظام تجاری وابسته بودند.

برای ماداگاسکار و موریس این مسئله موجب بحران جدی شد زیرا در صورت نبود AGOA، کالاهای آنها مشمول تعرفه‌های آمریکا می‌شدند و رقابت‌پذیری صادراتی‌شان کاهش می‌یافت. مجددا در ۳ فوریه ۲۰۲۶، ترامپ قانون تمدید AGOA را تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۶ با عطف‌ به ‌ماسبق از ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۵ امضا کرد.

در 8 آگوست 2026 سنای ایالات متحده با اکثریت قاطع قطعنامه ۶۵۰۰ سنا را تصویب کرد که قانون رشد و فرصت آفریقا (AGOA) را تا ۳۱ دسامبر ۲۰۲۸ تمدید می‌کند، بدون اینکه شرایط فعلی آن را تغییر دهد. مجلس نمایندگان آمریکا باید نسخه سنا را بررسی کند. انتظار می‌رود که این کار در اوایل سپتامبر از سر گرفته شود. تنها پس از تکمیل فرآیند قانونگذاری، متن می‌تواند برای امضای رئیس جمهور به کاخ سفید ارسال شود.

AGOA و ماداگاسکار

قانون AGOA برای ماداگاسکار، منافع قابل توجهی دارد. ماداگاسکار در میان کشورهای آفریقایی در زمینه نساجی و پوشاک جایگاه مهمی دارد. ماداگاسکار نیروی کار نسبتاً ارزان و ماهر در صنعت پوشاک دارد. همچنین برخی شرکت‌های بین‌المللی بخشی از تولید خود را از آسیا به ماداگاسکار منتقل کرده‌اند تا از مزایای تجاری و قواعد مبدأ استفاده کنند. بر اساس گزارش وزارت بازرگانی آمریکا، در سال ۲۰۲۳ ماداگاسکار دومین صادرکننده بزرگ نساجی و پوشاک در آفریقای زیرصحرا به آمریکا تحت AGOA بوده است.

بخش نساجی، ذینفع اصلی این طرح، مستقیماً بیش از ۱۰۰۰۰۰ کارگر، عمدتاً زنان، را در مناطق آزاد تجاری استخدام می‌کند. با در نظر گرفتن مشاغل غیرمستقیم (حمل و نقل، پیمانکاری فرعی، خدمات و تجارت)، بیش از ۵۰۰۰۰۰ نفر به این فعالیت وابسته هستند. برخی تخمین‌ها از گروه مناطق آزاد تجاری و شرکت‌های همکار (GEFP) نیز نشان می‌دهد که حدود ۹۰۰۰۰ شغل مستقیماً با صادرات تحت AGOA مرتبط هستند، در حالی که کل بخش نساجی و پوشاک در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۸۰۰۰۰ شغل و طبق منابع دیگر تا بیش از ۴۰۰۰۰۰ شغل مستقیم و غیرمستقیم را نشان می‌دهد.

تأثیر اقتصادی نیز به همان اندازه قابل توجه است. صادرات منسوجات ماداگاسکار به ایالات متحده سالانه تقریباً ۷۰۰ میلیون دلار درآمد ارزی ایجاد می‌کند. در سال ۲۰۲۴، کل صادرات ماداگاسکار به بازار ایالات متحده تقریباً ۷۳۳ میلیون دلار بود که بخش قابل توجهی از آن تحت رژیم AGOA قرار داشت. بدون این ترجیحات تعرفه‌ای و ادامه وجود ماده پارچه کشورهای ثالث (TCF) که امکان استفاده از پارچه‌های کشورهای ثالث را در عین بهره‌مندی از معافیت‌های گمرکی فراهم می‌کند، این کشور در معرض خطر از دست دادن بخش قابل توجهی از رقابت‌پذیری خود در برابر تولیدکنندگان آسیایی قرار دارد. تولیدکنندگان ماداگاسکار تأکید می‌کنند که از دست دادن AGOA می‌تواند منجر به از بین رفتن ده‌ها هزار شغل مستقیم و یک تحول اجتماعی بزرگ شود.

عدم قطعیت ماه‌های گذشته، پس از انقضای آن در سپتامبر 2025 و تمدید یک ساله تا پایان 2026، منجر به اخراج‌های موقت (که چندین هزار شغل را تحت تأثیر قرار داد) و کاهش سفارشات شده بود. ذینفعان اقتصادی مالاگاسی، به‌ویژه GEFP (گروه کارفرمایان مالاگاسی)، در ماه‌های اخیر تلاش‌های حمایتی خود را در واشنگتن برای دفاع از ادامه این رژیم تجارت ترجیحی تشدید کرده‌اند.