صنعت نساجی پاکستان؛ رشد صادرات در سایه چالش‌های ساختاری
صنعت نساجی و پوشاک پاکستان با صادرات ۱۸ میلیارد دلاری در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵، همچنان بزرگ‌ترین بخش صادراتی این کشور را تشکیل می‌دهد و حدود ۶۰ درصد کل صادرات پاکستان را به خود اختصاص داده است
صنعت نساجی و پوشاک همچنان مهم‌ترین بخش صادراتی اقتصاد پاکستان و یکی از اصلی‌ترین منابع تأمین ارز خارجی این کشور محسوب می‌شود. بر اساس نخستین گزارش سالانه عملکرد صادراتی شورای نساجی پاکستان (PTC)، ارزش صادرات محصولات نساجی و پوشاک پاکستان در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ با افزایش ۰.۳ درصدی از ۱۷.۹۵ میلیارد دلار در سال مالی قبل به حدود ۱۸ میلیارد دلار رسید. این رقم بالاترین میزان صادرات این بخش طی چهار سال گذشته محسوب می‌شود. اهمیت این عملکرد زمانی بیشتر نمایان می‌شود که در همین دوره، مجموع صادرات پاکستان با کاهش ۵.۹ درصدی از ۳۲.۰۴ میلیارد دلار به ۳۰.۱۴ میلیارد دلار تنزل یافت. در نتیجه، سهم صنعت نساجی و پوشاک از کل صادرات کشور به حدود ۶۰ درصد افزایش پیدا کرد که نشان‌دهنده وابستگی قابل‌توجه اقتصاد پاکستان به این صنعت برای کسب درآمدهای ارزی است.
گزارش شورای نساجی پاکستان که دوره ژوئیه ۲۰۲۵ تا ژوئن ۲۰۲۶ را پوشش می‌دهد، نشان می‌دهد که ساختار صادرات نساجی پاکستان به‌تدریج در حال حرکت به سمت محصولات نهایی و دارای ارزش افزوده بیشتر است؛ با این حال، بخش تولید مواد اولیه و محصولات واسطه‌ای با مشکلات جدی مواجه شده و عملکرد آن در سال‌های اخیر روندی نزولی داشته است.
تحولات ساختاری و ترکیب صادرات صنعت نساجی
یکی از مهم‌ترین تحولات صنعت نساجی پاکستان، افزایش سهم محصولات نهایی و دارای ارزش افزوده در سبد صادراتی این کشور است. انواع پوشاک و کالاهای نساجی آماده‌مصرف، با رشد ۱.۱ درصدی به ۱۴.۹۸ میلیارد دلار رسید. این محصولات در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ حدود ۸۳.۲ درصد از کل صادرات نساجی پاکستان را تشکیل دادند، در حالی که سهم آن‌ها در سال مالی ۲۰۲۲-۲۰۲۱ حدود ۷۷ درصد بود. این تغییر بیانگر افزایش تمرکز تولیدکنندگان پاکستانی بر محصولات نهایی به‌جای صادرات مواد اولیه و کالاهای نیمه‌ساخته است.
در میان گروه‌های مختلف کالایی، پوشاک بافته‌شده یا تار و پودی بهترین عملکرد را به ثبت رساند و صادرات آن با رشد ۳.۹ درصدی به ۴.۲۹۵ میلیارد دلار رسید که بالاترین رقم ثبت‌شده برای این گروه محسوب می‌شود. صادرات سایر کالاهای نساجی آماده‌مصرف و ساخته‌شده (فصل ۶۳) نیز با افزایش ۰.۶ درصدی به ۵.۷۰۵ میلیارد دلار رسید. در مقابل، صادرات پوشاک بافتنی و تریکو (فصل ۶۱) با کاهش ۰.۷ درصدی به ۴.۹۷۹ میلیارد دلار تنزل یافت.
در نقطه مقابل، بخش مواد اولیه و محصولات واسطه‌ای نساجی با کاهش ۳.۴ درصدی به ۳.۰۳ میلیارد دلار رسید که پایین‌ترین سطح طی پنج سال گذشته محسوب می‌شود. مقایسه این رقم با صادرات ۴.۵۰ میلیارد دلاری این گروه در سال مالی ۲۰۲۲-۲۰۲۱، از افت قابل‌توجه ظرفیت صادراتی بخش بالادستی صنعت نساجی پاکستان حکایت دارد. بنابراین، اگرچه صادرات محصولات نهایی همچنان عملکرد نسبتاً باثباتی دارد، تضعیف بخش تولید مواد اولیه و محصولات واسطه‌ای می‌تواند در بلندمدت پایداری زنجیره تأمین و توان رقابتی صنعت نساجی این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
کاهش تولید پنبه و افزایش وابستگی به واردات
یکی از مهم‌ترین عوامل ساختاری مؤثر بر عملکرد صنعت نساجی پاکستان، کاهش شدید تولید داخلی پنبه است. بر اساس گزارش شورای نساجی پاکستان، تولید پنبه این کشور در فصل گذشته به حدود ۵.۵ میلیون عدل کاهش یافته که پایین‌ترین سطح طی سه دهه اخیر محسوب می‌شود. این در حالی است که تولید پنبه پاکستان در سال مالی ۲۰۱۲-۲۰۱۱ به اوج ۱۴.۸ میلیون عدل رسیده بود. کاهش تولید داخلی پنبه موجب ایجاد شکاف فزاینده میان ظرفیت تأمین مواد اولیه در داخل کشور و نیازهای صنعت نساجی شده و تولیدکنندگان را به استفاده بیشتر از پنبه وارداتی وابسته کرده است.
افزایش وابستگی به واردات مواد اولیه، علاوه بر افزایش هزینه‌های تولید، فشار بیشتری بر زنجیره تأمین صنعت وارد می‌کند و می‌تواند قدرت رقابت محصولات پاکستانی را در بازارهای بین‌المللی کاهش دهد. از سوی دیگر، افت تولید پنبه بر عملکرد بخش بالادستی صنعت نساجی نیز تأثیر مستقیم گذاشته و یکی از عوامل کاهش صادرات مواد اولیه و محصولات واسطه‌ای به شمار می‌رود. به همین دلیل، شورای نساجی پاکستان احیای تولید داخلی پنبه را یکی از اولویت‌های اساسی سیاست صنعتی و صادراتی کشور معرفی کرده است.
وضعیت بازارهای صادراتی و رقابت بین‌المللی
اتحادیه اروپا همچنان بزرگ‌ترین مقصد صادرات محصولات نساجی و پوشاک پاکستان است؛ با این حال، عملکرد صادراتی این کشور در بازار مذکور با کاهش همراه بوده است. ارزش صادرات نساجی پاکستان به اتحادیه اروپا در سال مالی ۲۰۲۶-۲۰۲۵ به ۷.۱۰۳ میلیارد دلار رسید، در حالی که این رقم در سال مالی قبل ۷.۲۴۸ میلیارد دلار بود. همچنین، از میان ده گروه اصلی کالایی صادراتی پاکستان به این منطقه، شش گروه با کاهش صادرات مواجه شدند که نشان‌دهنده دشواری‌های فزاینده تولیدکنندگان پاکستانی در حفظ سهم بازار و رقابت با سایر تأمین‌کنندگان بین‌المللی است.
در بازار ایالات متحده، عملکرد صادراتی پاکستان وضعیت نسبتاً مطلوب‌تری داشت و ارزش صادرات نساجی به این کشور به ۴.۸۵۳ میلیارد دلار رسید. همچنین، هفت مورد از ده گروه اصلی کالایی صادراتی پاکستان به آمریکا رشد را تجربه کردند. این موضوع نشان می‌دهد که بازار آمریکا همچنان یکی از ظرفیت‌های مهم برای توسعه صادرات محصولات نساجی پاکستان محسوب می‌شود.
در بازار بریتانیا نیز صادرات محصولات نساجی پاکستان به ۱.۷۳۰ میلیارد دلار کاهش یافت. یکی از عوامل تشدیدکننده فشار رقابتی در این بازار، دستیابی هند به امتیاز دسترسی بدون تعرفه به بازار بریتانیا در چارچوب توافق تجاری میان دو کشور عنوان شده است؛ موضوعی که می‌تواند موقعیت تولیدکنندگان پاکستانی را در برابر رقبای هندی تضعیف کند.
در همین حال، صادرات محصولات نساجی پاکستان به چین و بنگلادش، که هر دو از بازارهای مهم برای مواد اولیه و محصولات واسطه‌ای نساجی محسوب می‌شوند، به ترتیب به ۶۴۴ میلیون دلار و ۶۲۰ میلیون دلار رسید. این ارقام نشان‌دهنده اهمیت بازارهای منطقه‌ای در کنار بازارهای سنتی اروپا و آمریکای شمالی برای صنعت نساجی پاکستان است.
روند صادرات در آغاز سال مالی ۲۰۲۷-۲۰۲۶
آمارهای منتشرشده درباره عملکرد صادراتی صنعت نساجی پاکستان در ماه‌های نخست سال مالی ۲۰۲۷-۲۰۲۶ نیز از ادامه روند رشد حکایت دارد. بر اساس آمار رسمی، ارزش صادرات محصولات نساجی این کشور در اکتبر ۲۰۲۶ به ۱.۷۲۱ میلیارد دلار رسید که در مقایسه با ۱.۶۲۰ میلیارد دلار در اکتبر سال گذشته، افزایش ۶.۲۳ درصدی را نشان می‌دهد. همچنین، صادرات این بخش در مقایسه با ماه سپتامبر ۲۰۲۶ که ۱.۷۰۹ میلیارد دلار ثبت شده بود، ۰.۷۰ درصد افزایش یافت.
بر این اساس، مجموع صادرات نساجی پاکستان در چهار ماه نخست سال مالی جاری، یعنی از ژوئیه تا اکتبر ۲۰۲۶، به ۶.۷۵ میلیارد دلار رسید؛ در حالی که این رقم در دوره مشابه سال مالی گذشته ۶.۴۰ میلیارد دلار بود. بنابراین، صادرات نساجی پاکستان در چهار ماه نخست سال مالی جاری ۵.۴۷ درصد رشد داشته است. این عملکرد در شرایطی به دست آمده که صنعت نساجی همچنان با مشکلاتی نظیر افزایش هزینه‌های انرژی، فشارهای مالیاتی، کاهش تولید پنبه و تشدید رقابت در بازارهای بین‌المللی مواجه است.
چالش‌های ساختاری و پیشنهادهای شورای نساجی پاکستان
شورای نساجی پاکستان در گزارش خود، مجموعه‌ای از مشکلات مالی، مالیاتی، انرژی، تولیدی و تجاری را به‌عنوان موانع اصلی توسعه صادرات این صنعت شناسایی کرده و از دولت خواسته است برای حفظ رقابت‌پذیری محصولات پاکستانی در بازارهای جهانی، اصلاحات فوری و هدفمندی را در دستور کار قرار دهد.
یکی از مهم‌ترین موضوعات مورد تأکید این شورا، ساختار مالیاتی و نرخ بالای مالیات بر درآمد شرکت‌هاست. نرخ اصلی مالیات بر درآمد شرکت‌ها در پاکستان ۲۹ درصد اعلام شده و شورا پیشنهاد کرده است این نرخ به ۱۵ درصد کاهش یابد تا هزینه فعالیت تولیدکنندگان و صادرکنندگان کاهش پیدا کند. همچنین، نحوه اعمال مالیات فوق‌العاده (Super Tax) برای صادرکنندگانی که نسبت صادرات آن‌ها به کمتر از ۸۰ درصد می‌رسد، از دیگر نگرانی‌های مطرح‌شده است. به اعتقاد شورا، مجموع بار مالیاتی موجود، تولیدکنندگان پاکستانی را در مقایسه با رقبای منطقه‌ای در موقعیت نامساعدی قرار داده است.
موضوع دیگر، تأخیر در بازپرداخت مالیات‌های پرداخت‌شده توسط صادرکنندگان است. شورای نساجی پاکستان معتقد است تأخیر در استرداد مالیات بر فروش و مالیات بر درآمد، موجب کاهش نقدینگی بنگاه‌های تولیدی و محدود شدن توان آن‌ها برای تأمین مواد اولیه، سرمایه در گردش و توسعه فعالیت‌های صادراتی می‌شود. این شورا خواستار تسریع در بازپرداخت مالیات بر فروش و مطالبات معوق، خودکارسازی فرآیند رسیدگی و بازپرداخت مالیات بر درآمد و همچنین یکپارچه‌سازی سازوکارهای بازپرداخت مالیات بر فروش در سطح استان‌ها با هیئت فدرال درآمد (FBR) شده است.
هزینه بالای انرژی و ضرورت تضمین عرضه پایدار و بدون وقفه آن نیز از دیگر چالش‌های مهم صنعت نساجی پاکستان به شمار می‌رود. از آنجا که تولید محصولات نساجی به انرژی مستمر و قابل‌اتکا نیاز دارد، افزایش تعرفه‌های برق و گاز و اختلال در تأمین انرژی می‌تواند هزینه تمام‌شده محصولات را افزایش داده و توان رقابت صادرکنندگان را کاهش دهد. در همین راستا، شورا خواستار تعیین قیمت‌های رقابتی انرژی در مقایسه با سایر کشورهای منطقه و تضمین عرضه بدون وقفه انرژی به واحدهای تولیدی شده است.
در حوزه تأمین مالی نیز کمیته تجارت و بازرگانی پاکستان بر ضرورت افزایش منابع اختصاص‌یافته به طرح‌های تأمین مالی صادرات تأکید کرده است. بر اساس توصیه‌های مطرح‌شده، باید شرایط بهره‌مندی شرکت‌های کوچک و متوسط از این تسهیلات تسهیل شود و دامنه حمایت‌های مالی به صادرکنندگان غیرمستقیم نیز گسترش یابد. این اقدامات می‌تواند به افزایش مشارکت بنگاه‌های کوچک در زنجیره صادراتی و تقویت ظرفیت تولید و عرضه محصولات نساجی کمک کند.
دسترسی به بازارهای خارجی و توسعه زیرساخت‌های صادراتی
در زمینه توسعه بازارهای صادراتی، شورای نساجی پاکستان بر ضرورت حفظ دسترسی ترجیحی محصولات این کشور به بازار اتحادیه اروپا در چارچوب نظام GSP+ تأکید کرده است. از دیدگاه این شورا، تداوم بلندمدت این امتیازات برای حفظ موقعیت پاکستان در یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی آن ضروری است. همچنین، پیگیری توافق‌نامه‌های تجاری جدید، از جمله توافق‌نامه‌های تجارت آزاد با ایالات متحده و بریتانیا، به‌عنوان ابزاری برای ایجاد شرایط رقابتی مشابه با سایر کشورهای صادرکننده مطرح شده است.
هزینه‌های حمل‌ونقل دریایی و زمان تحویل کالا نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار بر رقابت‌پذیری صادرات نساجی پاکستان محسوب می‌شوند. شورا معتقد است تعامل ساختاریافته دولت با شرکت‌های کشتیرانی می‌تواند به کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، بهبود زمان‌بندی ارسال محموله‌ها و افزایش قابلیت اطمینان زنجیره صادرات کمک کند. در همین ارتباط، تقویت ظرفیت عملیاتی شرکت ملی کشتیرانی پاکستان برای پاسخ‌گویی به نیازهای صادرکنندگان در بازارهای اصلی بین‌المللی نیز مورد تأکید قرار گرفته است.
احیای تولید پنبه و بازسازی زنجیره تأمین داخلی
در کنار اصلاحات مالیاتی و تجاری، شورای نساجی پاکستان بر ضرورت تدوین و اجرای یک راهبرد ملی یکپارچه برای احیای تولید پنبه تأکید کرده است. این راهبرد باید بر بهبود کیفیت بذر، ارتقای بهره‌وری کشاورزی، دیجیتالی‌سازی اطلاعات و فعالیت‌های کشاورزان و ایجاد نظام‌های ردیابی در زنجیره تولید پنبه متمرکز باشد. هدف از اجرای چنین برنامه‌ای، افزایش تولید داخلی مواد اولیه، کاهش وابستگی به واردات و بازسازی ارتباط میان بخش کشاورزی و صنایع نساجی است.
از آنجا که پنبه یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید در صنعت نساجی پاکستان محسوب می‌شود، احیای این بخش می‌تواند علاوه بر کاهش هزینه‌های تأمین مواد اولیه، به تقویت صنایع ریسندگی، بافندگی و تولید محصولات واسطه‌ای نیز کمک کند. به این ترتیب، توسعه تولید پنبه داخلی می‌تواند زمینه‌ساز بهبود عملکرد بخش بالادستی صنعت و ایجاد توازن بیشتر در زنجیره ارزش نساجی پاکستان باشد.
منابع: