همکاری قزاقستان و چین در مسیر معماری جدید انرژی

نظام انرژی قزاقستان در آستانه یک تغییر مهم قرار گرفته است. رشد مصرف برق، فرسودگی بخشی از زیرساخت‌های موجود، محدودیت ظرفیت تولید در برخی مناطق و ضرورت کاهش وابستگی به نیروگاه‌های فسیلی، دولت قزاقستان را ناگزیر کرده است که توسعه ظرفیت‌های جدید تولید برق را در اولویت قرار دهد. این مسئله برای این کشور صرفاً یک موضوع زیست‌محیطی نیست؛ بلکه مستقیماً با امنیت اقتصادی، استمرار فعالیت صنایع و ثبات شبکه برق کشور ارتباط دارد. در همین شرایط، انرژی‌های تجدیدپذیر به‌ویژه انرژی خورشیدی و بادی، به یکی از ارکان سیاست انرژی قزاقستان تبدیل شده‌اند. این کشور در سال ۲۰۲۵ حدود ۷ درصد برق خود را از منابع تجدیدپذیر تولید کرده و وزارت انرژی، توسعه ظرفیت‌های جدید را در سال‌های آینده با سرعت بیشتری دنبال می‌کند.

در این میان، چین به دلیل برخورداری از زنجیره کامل تولید تجهیزات انرژی پاک، توان مالی، فناوری پیشرفته و قیمت رقابتی، به یکی از مهم‌ترین شرکای قزاقستان تبدیل شده است. اهمیت این همکاری صرفاً در واردات پنل‌های خورشیدی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه پروژه‌های جدید نشان می‌دهند که رابطه دو کشور به سمت سرمایه‌گذاری مشترک در نیروگاه‌های بزرگ، ذخیره‌سازی انرژی، شبکه‌های هوشمند و زیرساخت‌های دیجیتال در حال حرکت است.

به همین دلیل، همکاری قزاقستان و چین در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر را باید بخشی از یک تغییر بزرگ‌تر در ساختار انرژی آسیای مرکزی دانست؛ تغییری که می‌تواند بر امنیت انرژی، تجارت برق و جایگاه ژئوپلیتیکی منطقه نیز اثر بگذارد.

چالش‌های قزاقستان در حوزه انرژی و نیاز روزافزون به برق

قزاقستان با وجود برخورداری از منابع فراوان زغال‌سنگ، نفت و گاز، با یک تناقض مهم مواجه است: داشتن منابع انرژی الزاماً به معنای برخورداری از یک شبکه برق مدرن، انعطاف‌پذیر و کافی نیست. آژانس بین‌المللی انرژی در ارزیابی بخش انرژی قزاقستان هشدار داده است که وابستگی کشور به زغال‌سنگ ارزان، فرسودگی زیرساخت‌ها و کمبود ظرفیت تولید انعطاف‌پذیر، از چالش‌های اصلی نظام انرژی قزاقستان هستند. این مشکل با افزایش سهم انرژی‌های متناوب مانند خورشیدی و بادی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا شبکه برای مدیریت نوسان تولید به ظرفیت ذخیره‌سازی و نیروگاه‌های انعطاف‌پذیر نیاز دارد.

پیش‌بینی‌های رسمی نیز نشان می‌دهد که تقاضای برق در قزاقستان طی سال‌های آینده افزایش خواهد یافت. دولت برای سال ۲۰۳۵ به حدود ۲۶.۵ گیگاوات ظرفیت تولید جدید نیاز دارد؛ ظرفیتی که قرار است از ترکیبی از نیروگاه‌های گاز، زغال‌سنگ، برق‌آبی، هسته‌ای و انرژی‌های تجدیدپذیر تأمین شود.

بنابراین، توسعه انرژی خورشیدی و بادی را نباید جایگزین فوری تمام نیروگاه‌های سنتی دانست. مسئله اصلی، ایجاد یک سبد انرژی متنوع‌تر و انعطاف‌پذیرتر است که بتواند هم‌زمان امنیت عرضه و اهداف زیست‌محیطی کشور را تأمین کند.

سرزمین گسترده، آفتاب و باد یه عنوان مزیت‌های طبیعی قزاقستان

قزاقستان از نظر جغرافیایی ظرفیت قابل توجهی برای توسعه انرژی خورشیدی و بادی دارد. گستردگی سرزمین، مناطق کم‌تراکم و شرایط اقلیمی مناسب، امکان احداث نیروگاه‌های بزرگ تجدیدپذیر را در مناطق مختلف کشور فراهم می‌کند.

از سوی دیگر، توسعه خورشیدی تنها به نیروگاه‌های عظیم محدود نیست. نصب پنل‌های خورشیدی روی سقف کارخانه‌ها، مراکز تجاری، انبارها و ساختمان‌های مسکونی می‌تواند بخشی از تقاضای برق را در همان محل مصرف تأمین کند و فشار بر شبکه را کاهش دهد.

این موضوع از منظر امنیت انرژی اهمیت ویژه‌ای دارد. تولید پراکنده برق به این معناست که همه ظرفیت تولید در چند نیروگاه بزرگ متمرکز نباشد و بخشی از برق در نزدیکی محل مصرف تولید شود.

چین به عنوان شریک مهم قزاقستان در انرژی خورشیدی

یکی از دلایل اصلی گسترش همکاری قزاقستان با چین، جایگاه استثنایی چین در زنجیره جهانی فناوری خورشیدی است. آژانس بین‌المللی انرژی گزارش داده است که چین در بخش‌های مختلف زنجیره تولید فتوولتائیک (فناوری تبدیل مستقیم نور خورشید به برق)، سهمی‌بیش از ۸۰ درصد دارد. سرمایه‌گذاری گسترده چین در این صنعت و ایجاد ظرفیت تولید انبوه باعث کاهش قابل توجه هزینه فناوری خورشیدی در جهان شده است.

گزارش‌های جدیدتر آژانس بین‌المللی انرژی نیز نشان می‌دهد که چین همچنان ارزان‌ترین محل تولید بسیاری از فناوری‌های انرژی پاک است و مزیت آن ناشی از مقیاس تولید، زنجیره تأمین یکپارچه، بازار داخلی بزرگ و تجربه صنعتی گسترده است. در نتیجه، برای کشوری مانند قزاقستان که قصد دارد در مدت نسبتاً کوتاهی ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر خود را افزایش دهد، استفاده از تجهیزات و سرمایه‌گذاری چینی می‌تواند سرعت اجرای پروژه‌ها را افزایش دهد و هزینه اولیه آنها را کاهش دهد.

از واردات پنل تا شکل‌گیری زنجیره داخلی

همکاری با چین به معنای آن نیست که تمام زنجیره ارزش پروژه‌های خورشیدی در خارج از قزاقستان قرار دارد.

نمونه قابل توجه، شرکت قزاقستانی «Solarway-A/Elcomtel» است که از سال ۲۰۱۸ در بازار انرژی خورشیدی فعالیت می‌کند و در طراحی، تأمین تجهیزات، نصب و اجرای نیروگاه‌های خورشیدی مشارکت دارد. این شرکت اعلام کرده است که بیش از هزار پروژه در سراسر قزاقستان اجرا کرده است. تجربه این شرکت نشان می‌دهد که بخشی از زنجیره ارزش می‌تواند در داخل قزاقستان شکل بگیرد؛ از طراحی و مهندسی گرفته تا نصب، خدمات و تولید برخی سازه‌های فلزی.

در مقابل، تجهیزات فناورانه‌تر همچنان عمدتاً از خارج وارد می‌شوند. در بازار فتوولتائیک قزاقستان، شرکت‌های چینی نقش غالبی در تأمین تجهیزات و اجرای پروژه‌ها دارند و برندهای چینی مانند «LONGi»، «Jinko Solar»  و «Risen Energy» حضور گسترده‌ای دارند. این الگو می‌تواند برای قزاقستان یک فرصت صنعتی ایجاد کند: کشور ابتدا تجهیزات مورد نیاز را وارد کند، اما در مرحله بعد بخشی از تولید، مونتاژ، خدمات مهندسی، نرم‌افزار، تعمیر و نگهداری و حتی ساخت برخی قطعات را در داخل توسعه دهد.

نیروگاه خورشیدی روی سقف یک مجموعه تجاری در آلماتی 

یکی از نمونه‌های عملی توسعه سامانه‌های خورشیدی پشت‌بامی در آلماتی، نیروگاه خورشیدی ۱۲۳ کیلوواتی نصب‌شده بر سقف سوپرمارکت «Insan» است. این سامانه که توسط «SolarWay-A» اجرا شده و به شبکه متصل است، بر اساس اطلاعات منتشرشده ظرفیت تولید سالانه حدود ۱۷۲ هزار کیلووات‌ساعت برق را دارد. طبق اطلاعات منتشرشده، این پروژه از اینورتر چینی «Sungrow» استفاده می‌کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره این پروژه، نیروگاه می‌تواند در ساعات روز بخش قابل توجهی از نیاز مجموعه را تأمین کند و مصرف برق از شبکه عمومی را کاهش دهد. شرکت «SolarWay» نیز در پروژه‌های خود از راهکارهایی استفاده می‌کند که امکان انتقال برق مازاد به شبکه را فراهم می‌کنند.

این نمونه از یک جهت اهمیت زیادی دارد؛ آینده انرژی خورشیدی الزاماً فقط در ساخت نیروگاه‌های چندصد مگاواتی نیست. هزاران نیروگاه کوچک روی سقف خانه‌ها، مراکز تجاری، کارخانه‌ها و انبارها نیز می‌توانند در مجموع ظرفیت قابل توجهی ایجاد کنند. چنین الگویی علاوه بر کاهش هزینه برق مصرف‌کننده، می‌تواند فشار بر شبکه را در ساعات اوج مصرف کاهش دهد و تاب‌آوری سیستم برق را افزایش دهد.

 ورود همکاری چین و قزاقستان به مرحله پروژه‌های بزرگ

همکاری دو کشور اکنون از پروژه‌های کوچک و تجاری فراتر رفته و وارد مرحله نیروگاه‌های بزرگ مقیاس شده است. یکی از مهم‌ترین نمونه‌ها، پروژه شرکت «China Energy Engineering Group» در قزاقستان است. بر اساس اعلام وزارت انرژی قزاقستان، این شرکت بیش از یک میلیارد دلار در دو پروژه انرژی تجدیدپذیر سرمایه‌گذاری می‌کند: یک نیروگاه خورشیدی ۳۰۰ مگاواتی در استان ترکستان و یک نیروگاه بادی ۵۰۰ مگاواتی در استان کاراگاندای.

نیروگاه خورشیدی ترکستان در منطقه ساوران در حال ساخت است و سرمایه‌گذاری آن حدود ۳۰۷ تا ۳۲۰ میلیون دلار اعلام شده است. این پروژه همچنین به سیستم ذخیره‌سازی انرژی مجهز خواهد شد و انتظار می‌رود پس از بهره‌برداری سالانه حدود ۶۷۴ میلیون کیلووات‌ساعت برق پاک تولید کند. برنامه فعلی، بهره‌برداری از این نیروگاه در سال ۲۰۲۷ است.

اهمیت این پروژه فراتر از ظرفیت ۳۰۰ مگاواتی آن است. احداث نیروگاه در جنوب قزاقستان، یعنی منطقه‌ای که با فشار بیشتری بر شبکه برق مواجه است، می‌تواند به کاهش عدم تعادل منطقه‌ای در عرضه و تقاضای برق کمک کند.

همکاری قزاقستان با آذربایجان و ازبکستان در انرژی سبز

قزاقستان در کنار همکاری با چین، نگاهی به همکاری با دیگر کشورها هم داشته است. برای نمونه قزاقستان با آذربایجان و ازبکستان یک توافق‌نامه مشارکت راهبردی امضا کرده که چارچوب تازه‌ای برای همکاری در زمینه توسعه، انتقال و تجارت انرژی سبز ایجاد می‌کند. این توافق در حاشیه بیست‌ونهمین کنفرانس اعضای کنوانسیون چارچوب سازمان ملل متحد درباره تغییرات اقلیمی (COP29) در نوامبر 2024 در باکو امضا شد و هدف اصلی آن تقویت امنیت انرژی، کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و استفاده بیشتر از ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر منطقه است.

سه کشور در چارچوب این توافق، علاوه بر تولید و انتقال برق تجدیدپذیر، توسعه فناوری‌های هیدروژن سبز و آمونیاک سبز را نیز دنبال خواهند کرد. همچنین تقویت اتصال شبکه‌های انرژی آسیای مرکزی و قفقاز جنوبی می‌تواند زمینه صادرات برق سبز به اروپا و سایر بازارها را فراهم کند و به توسعه کریدور میانی کمک نماید.

برای اجرای این طرح، شرکت مشترک «Green Corridor Union» با مشارکت شرکت‌های شبکه برق سه کشور ایجاد شده است تا مطالعات امکان‌سنجی و اجرای پروژه را مدیریت کند. یکی از مهم‌ترین بخش‌های طرح، بررسی احداث کابل انتقال برق در زیر دریای خزر و گسترش شبکه‌های انتقال انرژی به سمت قفقاز و اروپا است.

این همکاری علاوه بر منافع انرژی و اقتصادی، می‌تواند پیوندهای راهبردی میان سه کشور را تقویت کند. ترکیب ظرفیت‌های انرژی قزاقستان، موقعیت جغرافیایی ازبکستان و زیرساخت‌های انتقال انرژی آذربایجان، زمینه ایجاد یک کریدور منطقه‌ای انرژی سبز را فراهم کرده و می‌تواند جایگاه این کشورها را در بازارهای انرژی اروپا و آسیا تقویت کند.

انرژی خورشیدی بدون ذخیره‌سازی کافی نیست

یکی از مهم‌ترین درس‌های توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر این است که افزایش ظرفیت نیروگاه‌های خورشیدی و بادی به‌تنهایی کافی نیست. خورشید در شب نمی‌تابد و تولید برق نیروگاه‌های خورشیدی در طول روز نیز ثابت نیست. باد نیز دائماً با یک سرعت نمی‌وزد. بنابراین هرچه سهم این منابع در شبکه افزایش پیدا کند، نیاز به ذخیره‌سازی انرژی و مدیریت هوشمند شبکه بیشتر می‌شود. این مسئله در مورد قزاقستان اهمیت مضاعفی دارد. 

به همین دلیل، پروژه‌های جدید به‌تدریج از مدل نیروگاه خورشیدی یا بادی به سمت مدل «نیروگاه تجدیدپذیر و ذخیره‌سازی» حرکت می‌کنند. برای مثال، در پروژه خورشیدی ۳۰۰ مگاواتی ترکستان، یک سیستم باتری با توان ۹۰ مگاوات و ظرفیت ذخیره‌سازی ۳۶۰ مگاوات‌ساعت در نظر گرفته شده است.

در پروژه دیگری در استان پاولودار نیز شرکت چینی «State Power Investment Corporation» (SPIC)  در حال اجرای نیروگاه بادی یک گیگاواتی همراه با سیستم ذخیره‌سازی ۳۰۰ مگاواتی و ظرفیت ۶۰۰ مگاوات‌ساعت است. این پروژه‌ها نشان می‌دهند که همکاری انرژی میان چین و قزاقستان در حال عبور از مرحله «تولید برق پاک» و ورود به مرحله «مدیریت هوشمند برق» است.

 شبکه هوشمند به عنوان حلقه گمشده تحول انرژی

توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و بادی بدون توسعه شبکه انتقال و توزیع می‌تواند خود به یک مشکل تبدیل شود. اگر برق در مناطقی تولید شود که شبکه انتقال ظرفیت انتقال آن را ندارد، بخشی از ظرفیت نیروگاه عملاً بلااستفاده خواهد ماند. به همین دلیل، توسعه خطوط انتقال، سیستم‌های کنترل دیجیتال، کنتورهای هوشمند، پیش‌بینی تولید و مدیریت تقاضا باید هم‌زمان با افزایش ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر پیش برود.

بانک جهانی نیز در سال ۲۰۲۶ تأکید کرده است که افزایش سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در کشورهای اروپای شرقی و آسیای مرکزی بدون شبکه‌های مدرن‌تر، سیستم‌های دیجیتال، ظرفیت ذخیره‌سازی و اتصال بهتر میان کشورها دشوار خواهد بود. از همین منظر، تأکید وزارت انرژی قزاقستان بر توسعه ذخیره‌سازی و شبکه‌های هوشمند در همکاری با چین اهمیت زیادی دارد.

حرکت قزاقستان از یک پروژه ملی به یک بازیگر منطقه‌ای

توسعه انرژی تجدیدپذیر قزاقستان می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای این کشور داشته باشد. آسیای مرکزی با افزایش تقاضای برق، فرسودگی زیرساخت‌ها و عدم توازن میان منابع تولید و مصرف روبه‌رو است. از سوی دیگر، کشورهای منطقه به‌شدت به یکدیگر وابسته‌اند و تجارت برق میان آنها می‌تواند در مدیریت کمبودهای فضلی نقش مهمی داشته باشد.

بانک جهانی در سال ۲۰۲۶ برنامه‌ای را برای ایجاد نخستین بازار منطقه‌ای برق آسیای مرکزی تصویب کرد که هدف آن افزایش اتصال شبکه‌ها، تجارت برق و فراهم کردن زیرساخت لازم برای ادغام گسترده‌تر انرژی‌های تجدیدپذیر است .

در چنین شرایطی، قزاقستان به دلیل وسعت سرزمینی، ظرفیت بالای تولید انرژی خورشیدی و بادی و جایگاه اقتصادی خود می‌تواند در آینده به یکی از قطب‌های تولید برق پاک در منطقه تبدیل شود.

اگر این روند با توسعه خطوط انتقال و بازار منطقه‌ای برق همراه شود، انرژی تجدیدپذیر می‌تواند از یک ابزار صرفاً داخلی برای تأمین برق قزاقستان به یک مؤلفه مهم در همکاری اقتصادی و انرژی آسیای مرکزی تبدیل شود.

همکاری با چین مزایای آشکاری دارد که می‌توان به دسترسی به تجهیزات رقابتی، سرمایه‌گذاری، فناوری، تجربه ساخت پروژه‌های بزرگ و امکان اجرای سریع پروژه‌ها اشاره کرد. 

قزاقستان می‌تواند از سرمایه و فناوری چین برای سرعت بخشیدن به توسعه انرژی پاک استفاده کند، اما هم‌زمان انتقال دانش، آموزش نیروی انسانی، تولید تجهیزات جانبی در داخل، ایجاد مراکز خدمات فنی و توسعه ظرفیت مهندسی داخلی را نیز در قراردادهای بزرگ دنبال کند. به بیان دیگر، هدف نباید صرفاً خرید پنل چینی باشد، بلکه هدف باید تبدیل سرمایه‌گذاری خارجی به ظرفیت صنعتی داخلی باشد.

 چشم‌انداز ۲۰۳۰ و ۲۰۳۵ (مسیر به سمت یک سبد انرژی متنوع‌تر)

قزاقستان هدف‌گذاری کرده است که سهم انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق را تا سال ۲۰۳۰ به ۱۵ درصد برساند. این هدف از سال‌ها قبل در سیاست انرژی کشور مطرح بوده و روند رشد تولید برق تجدیدپذیر در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که این بخش در حال گسترش است.

بر اساس آمار وزارت انرژی، تولید برق از منابع تجدیدپذیر در سال ۲۰۲۵ به حدود ۸.۶ میلیارد کیلووات‌ساعت رسید که معادل ۷ درصد کل تولید برق کشور بود. همچنین در همان سال ۹ پروژه جدید انرژی تجدیدپذیر با ظرفیت مجموع ۵۰۳.۵ مگاوات وارد مدار شد.

در حال حاضر نیز مجموعه‌ای از پروژه‌های بزرگ با مشارکت سرمایه‌گذاران بین‌المللی در حال بررسی یا اجراست. وزارت انرژی قزاقستان ظرفیت مجموع پروژه‌های بزرگ در دست بررسی با مشارکت شرکت‌هایی مانند «Masdar»، «TotalEnergies»، «China Power International Holding» و «China Energy» را حدود ۴.۸ گیگاوات اعلام کرده است.

این ارقام نشان می‌دهد که انرژی تجدیدپذیر دیگر یک بخش فرعی در سیاست انرژی قزاقستان نیست، بلکه به یکی از اجزای اصلی برنامه توسعه ظرفیت تولید برق کشور تبدیل شده است.

منابع:

https://www.gov.kz/memleket/entities/energo/activities/4910

https://www.azernews.az/analysis/237273.html

https://www.iea.org/reports/solar-pv-global-supply-chains?stream=top

https://www.worldbank.org/en/brief/2026/06/09/creating-integrated-systems-to-scale-up-renewable-energy

https://steppenews.kz/kk/ekologiya-kz/qazaqstannyng-kuen-qalqany-qytajmen

-seriktestik-oengirdi-energiya-tapshylyghynan-qutqaryp-zhasyl-bolashaq-qura-ala-ma/

https://solarway.kz/o-nas

https://www.iea.org/reports/kazakhstan-2022