گذار انرژی در ترکیه: میان جاهطلبیهای سبز و تداوم وابستگی به سوختهای فسیلی
ترکیه طی دو دهه گذشته یکی از سریعترین نرخهای رشد تقاضای انرژی را در میان اقتصادهای نوظهور تجربه کرده است. رشد جمعیت، توسعه صنعتی، شهرنشینی و افزایش مصرف برق باعث شده تأمین پایدار انرژی به یکی از مهمترین اولویتهای راهبردی این کشور تبدیل شود. از سوی دیگر، وابستگی شدید ترکیه به واردات نفت، گاز طبیعی و بخشی از زغالسنگ، سالانه دهها میلیارد دلار (در سالهای اخیر بهطور میانگین ۶۵ تا ۷۰ میلیارد دلار) هزینه بر اقتصاد این کشور تحمیل میکند.
در چنین شرایطی، دولت ترکیه تلاش میکند ضمن توسعه گسترده انرژیهای تجدیدپذیر، امنیت عرضه انرژی را نیز حفظ کند. اما پرسش اساسی این است که آیا توسعه سریع انرژیهای پاک به معنای گذار واقعی از سوختهای فسیلی است، یا صرفاً به افزایش ظرفیت تولید برق در کنار حفظ ساختار سنتی انرژی منجر خواهد شد؟
راهبرد جدید انرژی ترکیه؛ سرمایهگذاری ۱۰۰ میلیارد دلاری برای آینده
بر اساس راهبرد «انرژی ملی ۲۰۴۰» که توسط آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، معرفی شد، ظرفیت انرژی بادی و خورشیدی این کشور از حدود ۴۴ تا ۴۵ گیگاوات کنونی به ۱۷۵ گیگاوات تا سال ۲۰۴۰ افزایش خواهد یافت. این طرح مستلزم حدود ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم در بخش انرژیهای تجدیدپذیر است.
همچنین دولت ترکیه پیشبینی میکند ظرفیت کل تولید برق کشور از حدود ۱۲۳ گیگاوات در سال ۲۰۲۵ به ۲۸۱ گیگاوات در سال ۲۰۴۰ برسد و سهم انرژیهای تجدیدپذیر در ظرفیت نصبشده از ۶۳ درصد به ۷۷ درصد افزایش یابد.
این برنامه بخشی از یک راهبرد کلانتر حدود ۵۰۰ میلیارد دلاری در حوزه انرژی است که توسعه زیرساختها، تولید برق، ذخیرهسازی انرژی و ظرفیتهای جدید هستهای را در بر میگیرد.
موفقیت چشمگیر انرژیهای تجدیدپذیر
شواهد موجود نشان میدهد ترکیه در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر به موفقیتهای قابل توجهی دست یافته است.
نماد این تحول را میتوان در مزرعه بادی چاتالجا در شمالغرب استانبول مشاهده کرد؛ نیروگاهی با ظرفیت ۹۳ مگاوات که از سال ۲۰۰۸ برق تولید میکند و سالانه برق مورد نیاز حدود ۱۱۵ هزار خانوار را تأمین میکند. این نیروگاه بهتنهایی مانع انتشار حدود ۱۸۶ هزار تن دیاکسید کربن در سال میشود.
امروزه ترکیه نزدیک به ۳۰۰ مزرعه بادی دارد و براساس دادههای اندیشکده «امبر»، در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۳ درصد برق کشور از منابع پاک تأمین شده است. انرژی بادی و خورشیدی نیز در مجموع حدود ۲۲ درصد از برق تولیدی ترکیه را تشکیل میدهند.
این ارقام نشان میدهد ترکیه در مقایسه با بسیاری از اقتصادهای در حال توسعه، پایهای نسبتاً قدرتمند برای گسترش بیشتر انرژیهای پاک ایجاد کرده است.
تناقض بزرگ: رشد تجدیدپذیرها در کنار تداوم زغالسنگ
با وجود موفقیتهای یادشده، مهمترین چالش سیاست انرژی ترکیه به زغالسنگ مربوط میشود.
در حالی که انرژیهای تجدیدپذیر با سرعت در حال توسعهاند، زغالسنگ هنوز حدود ۳۳٫۵ درصد برق کشور را تولید میکند و همچنان بزرگترین منبع تولید برق ترکیه محسوب میشود. افزون بر این، بخش مهمی از زغالسنگ مصرفی کشور وارداتی است و طبق برآوردها حدود دو سوم آن از خارج تأمین میشود.
منتقدان معتقدند توسعه ظرفیت انرژیهای تجدیدپذیر زمانی به گذار واقعی انرژی منجر میشود که همزمان تولید برق از سوختهای فسیلی کاهش یابد. در غیر این صورت، انرژیهای پاک صرفاً پاسخگوی رشد مصرف خواهند بود، نه جایگزین سوختهای آلاینده. این موضوع یکی از مهمترین تناقضهای راهبرد انرژی ترکیه را آشکار میسازد: از یک سو دولت اهداف بلندپروازانه اقلیمی را مطرح میکند و از سوی دیگر هیچ جدول زمانی مشخصی برای خروج از زغالسنگ ارائه نشده است.
چرا ترکیه نمیتواند به سرعت از سوختهای فسیلی فاصله بگیرد؟
پاسخ این پرسش را باید در ساختار اقتصادی و امنیت انرژی ترکیه جستجو کرد.
برق تولیدی از منابع بادی و خورشیدی ذاتاً متناوب است و به شرایط آبوهوایی وابسته است. بنابراین برای تضمین پایداری شبکه برق، وجود منابع پایه (Base Load) همچون نیروگاههای زغالسنگی، گازسوز یا هستهای ضروری تلقی میشود. کارشناسان انرژی تأکید میکنند که ترکیه برای کاهش محسوس وابستگی به زغالسنگ باید در سه حوزه سرمایهگذاری سنگین انجام دهد:
۱. توسعه سامانههای ذخیرهسازی انرژی؛
۲. تقویت شبکه انتقال برق؛
۳. گسترش انرژی هستهای.
در همین چارچوب، دولت برنامه دارد تا سال ۲۰۴۰ حدود ۱۰ گیگاوات ظرفیت تولید برق هستهای ایجاد کند. نخستین واحد نیروگاه آککویو نیز در آستانه بهرهبرداری قرار دارد. همچنین پروژههای جدید هستهای در سینوپ و منطقه تراکیه در دست بررسی هستند.
امنیت انرژی؛ مهمترین محرک سیاست انرژی ترکیه
در نگاه اول ممکن است اهداف جدید دولت ترکیه ناشی از دغدغههای اقلیمیبه نظر برسد، اما بررسی دقیقتر نشان میدهد انگیزه اصلی، امنیت انرژی است. ترکیه سالانه بین ۶۵ تا ۷۰ میلیارد دلار برای واردات انرژی هزینه میکند. بخش مهمی از نفت، گاز طبیعی و سایر سوختهای مورد نیاز این کشور از روسیه، ایران و جمهوری آذربایجان وارد میشود.
در چنین شرایطی، توسعه انرژی بادی و خورشیدی بیش از آنکه صرفاً یک سیاست زیستمحیطی باشد، ابزاری برای کاهش وابستگی خارجی و بهبود تراز پرداختهای کشور محسوب میشود. به عبارت دیگر، امنیت انرژی و استقلال اقتصادی احتمالاً محرک قویتری از اهداف اقلیمی در سیاستگذاری انرژی ترکیه هستند.
چشمانداز ۲۰۴۰؛ فرصتها و چالشها
بر اساس پیشبینیهای دولت، مصرف برق ترکیه تا سال ۲۰۴۰ از ۳۶۵ تراواتساعت به حدود ۶۸۰ تراواتساعت خواهد رسید. توسعه خودروهای برقی، مراکز داده، هیدروژن سبز و سامانههای گرمایشی الکتریکی از جمله عوامل اصلی این رشد خواهند بود. این رشد سریع مصرف، فرصت بزرگی برای توسعه فناوریهای پاک ایجاد میکند؛ اما همزمان چالش بزرگی نیز به شمار میرود. اگر سرعت افزایش مصرف برق از سرعت حذف سوختهای فسیلی بیشتر باشد، حتی رشد چشمگیر انرژیهای تجدیدپذیر نیز ممکن است به کاهش معنادار انتشار کربن منجر نشود.
دو گزارش منتشرشده در تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۲۶ در پایگاه خبری Turkish Minute تصویری واقعبینانه از گذار انرژی در ترکیه ارائه میکنند. از یک سو، این کشور با برنامهریزی برای جذب ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه و افزایش ظرفیت انرژی بادی و خورشیدی به ۱۷۵ گیگاوات، خود را به عنوان یکی از مهمترین بازیگران انرژی پاک در منطقه معرفی کرده است. از سوی دیگر، تداوم نقش زغالسنگ، ادامه سرمایهگذاری در نفت و گاز و نبود برنامه مشخص برای خروج از سوختهای فسیلی نشان میدهد که گذار انرژی در ترکیه بیشتر ماهیتی تدریجی و عملگرایانه دارد تا انقلابی و شتابزده.
در مجموع، آینده انرژی ترکیه احتمالاً نه بر پایه حذف کامل سوختهای فسیلی، بلکه بر ترکیبی از انرژیهای تجدیدپذیر، انرژی هستهای و سوختهای متعارف استوار خواهد بود. موفقیت این راهبرد به میزان توانایی دولت در توسعه زیرساختهای ذخیرهسازی، شبکه برق، فناوری هستهای و مدیریت رشد تقاضای انرژی بستگی خواهد داشت. از این دیدگاه، ترکیه نمونهای قابل توجه از تلاش کشورهای در حال توسعه برای برقراری تعادل میان «رشد اقتصادی»، «امنیت انرژی» و «تعهدات اقلیمی» به شمار میرود.
منابع
۱. Turkey sets $100 bln wind and solar expansion target for 2040، منتشرشده در Turkish Minute، ۵ نوامبر ۲۰۲۶.
۲. Renewables surge in Turkey leaves coal’s role intact، منتشرشده در Turkish Minute، ۵ نوامبر ۲۰۲۶.