سیر ضریب جینی در ایتالیا سیاست‌ها و اقدامات دولت

در سال ۲۰۲۵، دولت ایتالیا در چارچوب سیاست های مالی خود نابرابری درآمد خانوار را حدود یک‌سوم کاهش داده است. شاخص ضریب جینی درآمد اولیه، یعنی درآمد پیش از دخالت دولت، در سطح ملی ۴۷٫۳ است و پس از پرداخت های نقدی و مالیات و حق بیمه به ۳۱٫۲ می‌رسد. این به معنای کاهش مطلق ۱۶٫۱ واحدی ضریب جینی است که نزدیک ۱۱٫۵ واحد از این کاهش مربوط به پرداخت‌های عمومی و حدود ۴٫۷ واحد مربوط به مالیات و حق بیمه است.

          تاثیر سیاست های دولت در منطقه جنوب ایتالیا قوی تر بوده است. چراکه در مناطق جنوبی ضریب جینی اولیه قبل از دخالت دولت وضعیت بدتری داشته و شکاف آن با مناطق شمالی ایتالیا بیشتر است.  ضریب جینی درآمد اولیه در جنوب ۴۹٫۷ و در مناطق شمالی ایتالیا ۴۳٫۳ است. پس از دخالت دولت ایتالیا این دو رقم به ۳۲٫۵ و ۲۷٫۵ می‌رسند. اولی عامل بهبود دهنده ضریب جینی سمت درآمد، مالیات بر درآمد اشخاص است که از حدود ۴ درصد درآمد ناخالص فقیرترین پنجک به حدود ۱۸ درصد در ثروتمندترین پنجک می‌رسد. حق بیمه تقریباً برای همه  دارد.  سمت پرداخت را بازنشستگی پوشش می دهد و حدود یک‌پنجم درآمد ناخالص خانوار تا 70 درصد آخرین پنجک است.

در بلندمدت نابرابری درآمد اولیه در ایتالیا از حدود ۳۹ در میانه دهه ۱۹۸۰ به حدود 50 رسیده، اما نابرابری درآمد قابل تصرف فقط از حدود ۲۹ به حدود ۳۲ آمده و پس از بحران ۱۹۹۲–۹۳ تقریباً ثابت مانده است. دولت این شکاف را عمدتاً با مالیات بر درآمد پر کرده؛ توان بازتوزیعی این مالیات از ۱۹۹۰ بیش از دو برابر شده است. با این حال درآمد واقعی متوسط خانوار در ۲۰۲۴ هنوز ۴٫۹ درصد زیر سطح ۲۰۰۷ است. دولت ایتالیا برای کم کردن نابرابری اقدامات زیادی انجام می دهد، اما توان بازتوزیعش حد دارد. اقتصاد ایتالیا سی سال است رشد سرانه محسوس نداشته است.  بدون رشد، درآمد خانوار فقیرتر بالا نمی‌رود و امکان بهتر کردن وضع هم بیشتر نمی‌شود. مالیات و انتقال می‌توانند کیک را بهتر تقسیم کنند، اما نمی‌توانند آن را بزرگ‌تر کنند.

  

1. سال ۲۰۲۵

بر اساس گزارش منتشر شده از سوی ایستات در سال ۲۰۲۵ دولت ایتالیا در چارچوب سیاست های مالی خود نابرابری درآمد خانوار را حدود یک‌سوم کاهش داده است. شاخص جینی درآمد اولیه، یعنی درآمد پیش از دخالت دولت، ۴۷٫۳ است و پس از پرداخت های  نقدی و مالیات و حق بیمه به ۳۱٫۲ می‌رسد. این اثر از میانگین کشورهای OECD قوی‌تر است و در سی سال گذشته بیشتر شده است. . این به معنای کاهش مطلق ۱۶٫۱ واحدی ضریب جینی است که نزدیک ۱۱٫۵ واحد از این کاهش مربوط به پرداخت‌های عمومی و حدود ۴٫۷ واحد مربوط به مالیات و حق بیمه است.

شایان ذکر است بر اساس اطلاعات منتشر شده در ایستات مصوبات جدید دولت ایتالیا در سال ۲۰۲۵ اثر حاشیه‌ای کوچکی داشته‌اند. ضریب جینی درآمد قابل تصرف بدون این اصلاحات ۳۱٫۴۱ برآورد شده و با اجرای آن‌ها به ۳۱٫۱۷ رسیده است.  یعنی سیاست های بازتوزیع درامد دولت از قبل بزرگ بوده و مصوبات تازه فقط آن را اندکی بهبود داده است.

2. ضریب جینی در مناطق مختلف ایتالیا

          نابرابری درآمد اولیه  در مناطق جنوبی ایتالیا از شمال و مرکز این کشور بالاتر است و دخالت دولت این فاصله را کم می‌کند اما از بین نمی‌برد. ایستات کاهش را در جنوب بیش از ۱۷ واحد اعلام کرده، در برابر حدود ۱۶ واحد در سطح ملی رخ داده است.

منطقه	درآمد اولیه	پس از پرداخت بازنشستگی و سایر	پس کسورات مالیات بر درآمد و حق بیمه
ایتالیا	۴۷٫۳	۳۵٫۸	۳۱٫۲
شمال	۴۳٫۳	۳۲٫۱	۲۷٫۵
مرکز	۴۵٫۵	۳۴٫۸	۳۰٫۲
جنوب	۴۹٫۷	۳۷٫۰	۳۲٫۵

 حتی پس از دخالت دولت، جنوب (۳۲٫۵) از شمال (۲۷٫۵) نابرابرتر می‌ماند. علت این موضوع را می‌تواند در ساختار اقتصادی شمال و جنوب ایتالیا جستجو کرد. جایی که در جنوب اشتغال رسمی‌کمتر، دستمزد پایین‌تر و وزن بیشتر خانوارهایی که درآمد بازاری نزدیک صفر دارند بیشتر است. سیاست مالی دولت می‌تواند این ساختار را تا حدودی جبران ‌کند، آما نمی‌تواند آن را عوض کند.

 

3. ابزار سمت درآمد: مالیات و حق بیمه

          سیاست مالی کمک کننده به ضریب جینی در سمت درآمد را عمدتاً مالیات بر درآمد اشخاص انجام می‌دهد. مالیات بر درآمد برای ۲۰ درصد فقیرخانوارها حدود ۴ درصد درآمد ناخالص است و برای ۲۰ درصد ثروتمند خانوارها حدود ۱۸ درصد است. حق بیمه اجتماعی تقریباً برای همه سطوح درآمدی یکنواخت حدود ۱۹ درصد است و در درآمد های بالا به‌خاطر سقف‌ها کمی‌پایین می‌آید. مجموع مالیات و حق بیمه از حدود ۲۵ درصد در در اولین سطوح درآمدی  به حدود ۳۹ درصد در بالاترین سطوح درآمدی می رسد.

  

4. ابزار سمت پرداخت: وزن بازنشستگی

          در ایتالیا بزرگ‌ترین بخش بازتوزیعی بازنشستگی است. ایستات سهم بازنشستگی‌های سالمندی، ازکارافتادگی و بازماندگان را ۱۹٫۶ درصد درآمد ناخالص خانوار اعلام کرده و سایر مستمری‌ها و مزایای اجتماعی را روی هم حدود ۶٫۵ درصد است. بر این اساس بازنشستگی یک‌پنجم درآمد ناخالص است و برای خانوارهای دارای کمترین درآمد اولیه نزدیک ۷۰ درصد است. کمک‌هزینه فرزند، مقرری بیکاری و مساعدت روی هم کمتر از ۷ درصد وزن دارند.

          بسیاری از بازنشستگان درآمد اولیه برابر صفر دارند، پس هر یورویی که می‌گیرند در حساب «کاهش نابرابری» می‌نشیند. اگر بازنشستگی از محاسبه بیرون گذاشته شود، انتقال‌های نقدی ایتالیا نابرابری را کمی‌کمتر از میانگین اروپا کم می‌کنند.

5. سیر بلندمدت ضریب جینی در ایتالیا

در ایتالیا نابرابری درآمد اولیه در بلندمدت زیاد شده است. طبق گزارشات OECD، ضریب جینی ایتالیا پیش از مالیات و انتقال از ۳۹ در میانه دهه ۱۹۸۰ به ۵۱ امروز رسیده است. ضریب جینی درآمد قابل تصرف خیلی کمتر جابه‌جا شده است و  از ۲۹ به ۳۲ رسیده است. تقریباً همه این افزایش با بحران ۱۹۹۲–۹۳  شروع شده است. از آن پس، با وجود دو رکود و همه‌گیری، تقریباً ثابت مانده است. 

دو دلیل برای بالا رفتن نابرابری درآمد اولیه ذکر شده است. اول سالمندی، چون شمار بازنشسته‌ای که درآمد اولیه اش صفر است مدام بیشتر می‌شود. دوم تغییر ساختار بازار کار به سمت کار پاره‌وقت بیشتر، قرارداد موقت بیشتر و دستمزدهایی که تکان نخورده‌اند. حتی اگر فقط گروه ۱۸ تا ۶۵ سال دیده شود، ضریب جینی درآمد اولیه در ایتالیا از ۳۶ به ۴۲ رسیده است. پس موضوع فقط هرم سنی نیست.

 

6. سیاست‌های جبرانی دولت

دولت این شکاف را عمدتاً با مالیات بر درآمد پر کرده است. دفتر بودجه پارلمان ایتالیا می‌گوید توان این مالیات در کم کردن نابرابری از ۱۹۹۰ بیش از دو برابر شده و شاخص بازتوزیع از ۰٫۰۲۸ به ۰٫۰۶۵ رسیده است. حدود ۸۰ درصد این افزایش، از اصلاحاتی مثل پاداش ۸۰ یورویی و کاهش گوه مالیاتی بدست آمده است. امروز کارمند زیر ۳۵ هزار یورو مالیات بر درآمد کمتری از سال ۱۹۹۰ می‌دهد و کسی که درآمد بالاتری دارد مالیات بیشتر پرداخت می‌کند.

          اقدامات ۲۰۲۵ دولت ایتالیا، طبق ایستات، این تصویر را عوض نکرده‌اند و فقط اندکی عادلانه‌ترش کرده‌اند. عبور از معافیت جزئی حق بیمه به پاداش مالیاتی و کسر اضافه، برای ۱۳٫۴ میلیون خانوار به طور متوسط ۹۵ یورو در سال است: ۶٫۳ میلیون خانوار ۳۶۵ یورو سود می‌برند و ۷٫۱ میلیون خانوار ۱۴۵ یورو از دست می‌دهند. بازتنظیم حمایت مادران شاغل برای حدود نیمی از ۹۰۰ هزار خانوار ۴۱۵ یورو مثبت و برای نیمی دیگر بیش از هزار یورو منفی است. تعدیل کمک‌هزینه یکتای فرزند و پاداش نوزاد برای بیش از ۶ میلیون خانوار به طور متوسط ۱۲۰ یورو افزایش درآمد داشته است. تغییر مقرری شمول و حمایت آموزش و کار برای حدود یک میلیون خانوار، که ۹۲٫۵ درصدشان در فقیرترین پنجک‌اند، به طور متوسط ۱۳۰۰ یورو است. به‌روزرسانی پاداش انرژی و کمک ۲۰۰ یورویی برای ۳۰ درصد خانوارها به طور متوسط ۱۶۸ یورو است و ۹۰ درصدشان در سه پنجک پایین قرار دارند.

          جمع این مصوبات جینی را از ۳۱٫۴۱ به ۳۱٫۱۷ رسانده. مقیاس اثر در برابر سیاست های پرداخت بازنشستگی و ساختار مالیات بر درآمد کوچک است.

 

7. سال‌های اخیر و حد بازتوزیع درآمد در ایتالیا:

          در سال‌های اخیر نابرابری نهایی کمی هم کمتر شده است. ایستات ضریب جینی درآمد قابل تصرف را ۳۱ گذاشته، یک واحد کمتر از سال قبل، اما هنوز بالاتر از میانگین اروپایی با ضریب حدود  ۲۹  است. سیاست های بازتوزیعی  فقط نیمی از این موضوع در ایتالیا است.. درآمد خالص متوسط خانوار ایتالیایی در ۲۰۲۴ به ۳۹۵۰۱ یورو رسیده و ۴٫۱ درصد واقعی نسبت به سال قبل رشد کرده است، اما نسبت به ۲۰۰۷ هنوز ۴٫۹ درصد پایین‌تر است. ریسک محرومیت اجتماعی ۲۲٫۶ درصد، ریسک فقر ۱۸٫۶ درصد، و فقر شاغلان ۱۰٫۲ درصد است؛ که فقر شاغلان در میان خارجیان حاضر در ایتالیا به ۲۵٫۹ درصد می رسد.