تلاش آمریکا برای نفوذ در آفریقا با توسل به حربه کمک‌های بهداشتی و دارویی

راهبرد دولت آمریکا در قبال کشورهای آفریقایی تغییر رهیافت به سمت نوعی سیاست استعمار این کشورها با توجه به ضرورت دسترسی به منابع آنها است. یکی از روش‌های ایالات متحده برای تحقق این راهبرد در دو سال گذشته استفاده از ابزار کمک‌های بشردوستانه و بهداشتی-دارویی بوده‌است. آمریکا در خلال مذاکرات محرمانه در میانه سال 2025 درخواست‌های خود برای دستیابی به منابع معدنی در قبال دریافت کمک‌های بهداشتی-دارویی را مطرح نمود. علاوه بر دستیابی به برخی داده‌های بیولوژیک، ایالات متحده درخواست دسترسی به معادن کشورهای آفریقایی را نیز مطرح کرده بود. رد صریـح درخواست های آمریکا توسط زامبیا و زیمبابوه ابعاد استثماری درخواست‌های واشنگتن را بیش از پیش آشکار نمود.

دولت آمریکا آشکارا رویکردی استعماری را در آفریقا اتخاذ کرده است. رویکردی که مبنای آن استثمار حداکثری منابع کشورهای آفریقایی بدون پرداخت ما‌به‌ازای برابر است. عمده این کشورها منابع معدنی ارزشمندی دارند که آمریکا در طی چند دهه گذشته سهم مطلوب خود را از آن استخراج نکرده است. دولت ترامپ از اواخر سال گذشته میلادی به روشنی تمایل خود به این منابع را اعلام نموده و از مهم‌ترین حربه خود در این راستا یعنی ابزار کمک‌های بشردوستانه و بهداشتی-دارویی استفاده کرده است. آمریکا با راهبردی هدفمند از ابتدای سال 2025 برای رسیدن به منابع کشورهای آفریقایی برنامه‌ریزی نموده‌است که در برخی از این کشورها به اهداف تعریف شده خود دست یافته و در برخی خیر.

توقف کمک‌های بهداشتی

با روی کار آمدن دولت ترامپ، ارائه کمک‌های بهداشتی به برخی کشورهای آفریقایی متوقف شد. دولت جدید آمریکا استناد می‌کرد که ارتباطی میان منافع ملی آمریکا و کمک‌های بشردوستانه وجود ندارد. به همین دلیل 5341 برنامه به ارزش 75 میلیارد دلار خاتمه پیدا کرد. قطع کمک‌های آمریکا در سومالی، کنگو، آفریقای جنوبی، اوگاندا، زیمبابوه، سودان جنوبی، اتیوپی، نیجریه، سنگال، مالی، کنیا، زامبیا و بوتسوانا به ویژه در حوزه‌هایی مانند بیماری ایدز و کمک‌های دارویی، این کشورها را دچار چالش‌های عدیده‌ای نمود، به طوری که در تشخیص اولیه بیماری مشکل ایجاد شده، آسیب‌پذیری در مقابل بیماری‌ها افزایش یافته و روند درمان نیز به واسطه فقدان دارو مختل شده است.

از آنجا که توقف این برنامه‌ها بدون اعلام قبلی بود، اغلب این کشورها در برنامه‌ریزی، تبیین راهبرد و متعاقب آن اختصاص بودجه مورد نیاز، با چالشی بی سابقه روبرو شدند. بدیهی است راهکارهایی مانند تولید داخلی، اختصاص بودجه، تقویت بخش بهداشت و ایجاد کمیته‌های برنامه‌ریزی، راهکارهایی نیستند که در کوتاه مدت جواب دهند. انتظار نمی‌رود این ایده‌ها در برهه زمانی یک یا حتی دو ساله پاسخ‌گوی نیازهای کشورهای آفریقایی باشند.

برای کشورهای آفریقایی این امر در ابتدا تنها یک تصمیم موردی توسط دولتی بی‌ثبات و غیرقابل پیش‌بینی تلقی می‌شد. مقامات آفریقایی مانند بولا تینوبو، رییس‌جمهور نیجریه یا هایکانده هیکیلما در زامبیا و برخی دیگر این را فرصتی برای تقویت خود می دانستند اما به زودی معلوم شد که دولت جدید ایالات متحده آمریکا در قبال کمک‌های بهداشتی-دارویی درخواست‌های مشخصی هم دارد. پیشنهادات جدید در اواسط سال 2025 به دست مقامات آفریقایی رسید. در دسامبر 2025 آمریکا با ماداگاسکار، سیرالئون، بوتسوانا و اتیوپی یادداشت‌های تفاهم همکاری بهداشتی امضا کرد. ارزش این یادداشت‌های تفاهم به مراتب پایین‌تر از کمک‌های بهداشتی بود که پیش از این به این کشورها ارائه می‌شد.

پیشنهاد امضای یادداشت‌های تفاهم بهداشتی

چند ماه بعد وقتی نوبت به امضای یادداشت‌های تفاهم بهداشتی با زیمبابوه و زامبیا رسید، مشخص شد آمریکا در ازای کمک‌های بهداشتی درخواست‌های قابل ملاحظه‌ای را مطرح نموده است. زامبیا به دلیل نگرانی‌هایی در مورد خطرات مربوط به حریم خصوصی و شرایط کمک‌های مشروط، تفاهم‌نامه پیشنهادی سلامت با ایالات متحده را رد کرد. مولامبو هایمبه، وزیر امور خارجه، اظهار داشت که بسته پیشنهادی حمایت از سلامت که ارزش آن تا 2 میلیارد دلار در طول پنج سال است، شامل مفادی است که نگرانی‌هایی را در مورد نحوه مدیریت داده‌های شخصی و حفاظت از حریم خصوصی شهروندان زامبیایی ایجاد می‌کند.

دولت زامبیا اصرار داشت که توافق‌نامه تأمین مالی سلامت و معامله مواد معدنی حیاتی باید جداگانه بررسی و بر اساس شایستگی‌های خود ارزیابی شوند و نسبت به پیوند دادن بودجه بهداشت عمومی‌ به دسترسی به منابع تجاری هشدار داد. موضع زامبیا بر حفظ اقتدار نظارتی بر دارایی‌های راهبردی و در عین حال اطمینان از همسویی سرمایه‌گذاری خارجی با اولویت‌های توسعه داخلی و چارچوب‌های قانونی حاکم بر استخراج منابع مبتنی است.

زیمبابوه هم به دلیل مشابهی یادداشت تفاهم پیشنهادی را رد کرد. زیمبابوه به دلیل درخواست واشنگتن برای اطلاعات حساس، توافق بهداشتی ایالات متحده را که قرار بود طی پنج سال مبلغ ۳۶۷ میلیون دلار (۲۷۲ میلیون پوند) بودجه فراهم کند، رد کرد. این تصمیم پس از آن اعلام شد که یادداشتی از دولت مربوط به ماه دسامبر افشا شد که نشان می‌داد رئیس‌جمهور امرسون منانگاگوا احساس می‌کند این توافق «نامتعادل» است. سخنگوی دولت از آن زمان توضیح داده است که ایالات متحده آمریکا خواستار دسترسی به نمونه‌های بیولوژیکی برای تحقیقات و منافع تجاری است اما حاضر نیست مزایای آن را برای واکسن‌ها و درمان‌های آینده به اشتراک بگذارد. پس از آن، یادداشت تفاهم امضا شده بین آمریکا و کنیا نیز در داخل این کشور با واکنش‌هایی روبرو شد. 

درخواست برای مواد معدنی کمیاب

کمی‌ بعد از پیشنهاد یادداشت تفاهم‌های بهداشتی، کاملا معلوم شد مسأله از درخواست برای داده‌های حساس بیولوژیکی نیز فراتر رفته است. کشورهای آفریقایی منابع معدنی بسیار ارزشمندی دارند که عمده آن‌ها در صنایع نظامی قابل استفاده است. صحبت‌های آقای‌ هایمبه، وزیر امورخارجه زامبیا در ابتدا این امر را به ذهن متبـادر می‌کرد که تفاهمات بهداشتی و نیاز به منابع معدنی دو درخواست جداگانه هستند اما شواهد نشان می‌دهد که این مواد معدنی کمیاب که برای استفاده در صنایع مختلف به ویژه صنایع نظامی ضروری هستند، تبدیل به هدف اصلی آمریکا شده‌اند.

ایالات متحده ذخایر بسیار کمی از عناصر خاکی کمیاب ضروری برای سیستم‌های نظامی مدرن دارد که نیاز به منابع جدید تأمین را برجسته می‌کند. چین بر فرآوری و صادرات جهانی عناصر خاکی کمیاب و سایر مواد معدنی راهبردی تسلط دارد و این امر به آن کنترل قابل توجهی بر زنجیره‌های تأمین دفاعی ایالات متحده و غرب می‌دهد. چین محدودیت‌های صادراتی را بر چندین ماده معدنی با کاربرد دوگانه اعمال کرده است. این امر نگرانی‌هایی را در مورد مقاومت موجودی‌های نظامی آمریکا در طول درگیری‌ها ایجاد کرده است. آفریقا به عنوان یک تأمین‌کننده جایگزین کلیدی در حال ظهور است و کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو، زیمبابوه، نامیبیا، تانزانیا، آفریقای جنوبی و بوتسوانا ذخایر عظیمی از مواد معدنی راهبردی را در اختیار دارند.

میشل گومد در مقاله ای در آپا نیوز خبرگزاری مطرح آفریقایی نیاز آمریکا به منابع معدنی کمیاب در صنعت نظامی را به دقت شرح می‌دهد. نئودیمیم، پراسئودیمیم، دیسپروزیم و تربیم برای آهنرباهای سیستم‌های دفاعی (مثلاً جت‌های جنگنده F-35، زیردریایی‌ها)، توربین‌های بادی و رباتیک موردنیاز هستند. این‌ها منابعی هستند که کشورهای آفریقایی از آن بهره‌مندند و ایالات متحده به شدت به آن‌ها نیازمند است.

نیاز برخی از کشورهای آفریقایی به کمک‌های بهداشتی به اندازه‌ای بوده که در مقابل درخواست‌های خاص آمریکا در چند ماهه گذشته سر خم کرده‌اند اما برخی کشورها مانند آفریقای جنوبی، زیمبابوه و زامبیا هنوز در برابر این امر مقاومت کرده‌اند. در این میان، واکنش آمریکا به عدم توافق زامبیا با این کشور بسیار پراهمیت و پررنگ است. قرار بود مایکل گونزالس، سفیر آمریکا در زامبیا، پس از فراخوانده شدن، بعد از 30 آوریل زامبیا را ترک کند. عزیمت سفیر گونزالس، به تزلزل روابط ایالات متحده آمریکا و زامبیا منجر شده است. گونزالس پیشتر هم اتهامات فساد گسترده‌ای را علیه مقامات دولت زامبیا مطرح نموده بود.

بررسی اخبار مرتبط در زامبیا نشان می‌دهد که این کشور دارای منابع معدنی مهمی است. مهم‌ترین شرکت‌های معدنی جهان در این کشور شعبه دارند و از سال پیش نیز حضور شرکت‌هایی از استرالیا و کانادا بیشتر شده است. علاوه بر آن، سفارت رژیم صهیونیستی نیز در این کشور بازگشایی شده است. با این حال، به نظر می‌رسد خواسته‌های ایالات متحده از رامبیا هیچ توازنی با امتیازات اعطایی نداشته است و به همین دلیل نیز زامبیا به این شکل مخالفت خود را اعلام نموده است.

https://africa.businessinsider.com/local/lifestyle/trumps-90-day-aid-pause-ends-but-leaves-8-african-nations-facing-a-growing-health/kenke82

https://apnews.com/article/usaid-cuts-hunger-sickness-288b1d3f80d85ad749a6d758a778a5b2

https://factspace.org/usaid-funding-cuts-how-anglophone-west-african-governments-have-reacted/

https://www.thinkglobalhealth.org/article/africas-quiet-response-us-realignment-foreign-aid

https://www.state.gov/releases/office-of-the-spokesperson/2025/12/advancing-the-america-first-global-health-strategy-through-landmark-bilateral-global-health-mous

https://diplomat.so/articles/1278/Zambia-Rejects-US-2B-Health-Deal-Linked-to-Minerals

https://www.bbc.com/news/articles/cwy6nd3664no

https://www.heraldonline.co.zw/us-courts-zimbabwe-for-critical-minerals-supply/

https://africa.businessinsider.com/local/markets/botswana-south-africa-and-drc-on-standby-as-reports-show-us-has-only-two-months-worth/l8t4fjt#:~:text=Africa%20is%20emerging%20as%20a,vast%20reserves%20of%20strategic%20minerals.

https://apnews.com/article/us-south-africa-china-minerals-rare-earths-8bfd695cfbbda2f73fbd32cca0326006

https://diggers.news/local/2026/04/29/us-ambassador-set-to-leave-zambia/