کشاورزی در فیلیپین

همچون سایر کشورهای با درآمد متوسط که شهرنشینی در آنها به سرعت در حال رشد است، فیلیپین نیز در حال تجربه یک تحول ساختاری در اقتصاد خود است. به عنوان بخشی از این تحول، سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی (GDP) از 13 درصد به 9.3 درصد بین سال‌های 2008 و 2018 کاهش یافته، در حالی که سهم خدمات در این مدت افزایش داشته است. اگرچه سهم رو به کاهش بخش کشاورزی از GDP نمی‌تواند به تنهایی نشانه ای از رکود یا نزول این بخش باشد، اما بررسی دقیق‌تر آمار نشان می‌دهد که بخش کشاورزی فیلیپین در دهه‌های اخیر عملکردی کمتر از جایگاه و ظرفیت واقعی خود داشته است. در واقع بخش کشاورزی فیلیپین هم به صورت مطلق و هم نسبت به رقبای منطقه‌ای این کشور، تولید، بهره‌وری و رشد تجارت کندتر و تغییرات ساختاری و تکنولوژیکی محدودتری را تجربه کرده است.

اهمیت کشاورزی در اقتصاد فیلیپین

اهمیت بخش کشاورزی در اقتصاد فیلیپین دوچندان است چرا که بخش بزرگی از فیلیپینی‌های ساکن در مناطق روستایی از طریق فعالیت‌های کشاورزی امرار معاش می‌کنند. آخرین آمارها نشان می دهد که حدود یک چهارم از مجموع فیلیپینی‌های شاغل، در بخش کشاورزی کار می‌کنند که از چهار حوزه‌ی کشاورزی، شیلات، دامداری و جنگلداری تشکیل شده است.

در سال 2020، این بخش ارزش افزوده ناخالص (GVA) حدود 1.78 تریلیون پزو فیلیپین(حدود 35.6 میلیارد دلار - یک دلار آمریکا حدوداً 50 پزو فیلیپین) را ایجاد کرد که معادل 10.2 درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) این کشور است. از سال 1974 تا سال 2019 با توسعه بخش خدمات، سرمایه گذاری خارجی و مهاجرت روستاییان به شهرها سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی فیلیپین به صورت متناوب با روند کاهشی روبرو بوده است. این کاهش که همزمان با رشد بالای جمعیت در این کشور بوده سبب وابستگی شدید فیلیپین به واردات محصولات کشاورزی از جمله کالاهای اساسی همچون برنج شده است. البته در سال 2021، در نتیجه قرنطینه طولانی مدت تحمیل شده به دلیل همه‌گیری ویروس کرونا (COVID-19) و بلایای طبیعی رخ داده در این مدت، سهم بخش کشاورزی در تولید ناخالص داخلی نسبت به سال 2019 معادل 1.3 درصد افزایش یافته است.

زیرمجموعه‌های اصلی بخش کشاورزی

به دلیل جغرافیای جزیره ای، زمین و شرایط آب و هوایی گرمسیری، کشاورزی و شیلات بزرگترین زیربخش کشاورزی در فیلیپین است. تولیدات زراعی نیشکر، ذرت، برنج، آناناس، نارگیل و موز از بالاترین میزان تولید در سراسر کشور برخوردار بوده و همچنین جزو محصولات صادراتی برتر است. در سال‌های اخیر، میوه‌ها و آجیل به همراه روغن‌های حیوانی یا گیاهی سهم بیشتری را از صادرات کشاورزی کشور کسب کرده‌اند. از نظر تولیدات دام و طیور نیز خوک، گاو و بز عمده ترین محصولات دامی و مرغ و اردک عمده‌ترین محصولات طیور بودند.

از سوی دیگر، بخش شیلات که از سه زیربخش تجاری، شهری و آبزی پروری تشکیل شده، رشد آهسته ای را در سال های اخیر نشان داده است. ارزش صادرات محصولات شیلاتی از فیلیپین نیز در دهه گذشته با کاهش حجم تولید در نوسان بوده است. از جمله عوامل اصلی دخیل در این کاهش نیز، تغییرات آب و هوا و اعمال صید بی رویه و کنترل نشده و ناپایدار می‌باشد.

چالش های بخش کشاورزی فیلیپین

علیرغم اهمیت بخش کشاورزی، سیاست‌های اعمال شده در این بخش به وضوح در ایجاد توسعه پایدار ناموفق بوده است. اقتصاد فیلیپین در سال‌های اخیر در مسیر توسعه قرار داشته و بین سال‌های 2016 تا 2019 رشدی 6.4 درصدی داشته است. این رشد اقتصادی عمدتاً توسط بخش‌های صنعت و خدمات کسب شده و رشد کشاورزی در آن دوره بسیار ناچیز بوده است. اگرچه بهره‌وری کل[1](TFP) در بخش کشاورزی حدود 32٪ طی دو دهه افزایش یافته است، اما این رشد در مقایسه با رشد TFP در کشورهای همسایه فیلیپین مانند ویتنام (73٪) و اندونزی (50٪) و تایلند (67%) به شکل محسوسی کمتر بوده است.

عوامل متعددی بر کندی رشد بخش کشاورزی فیلیپین در این مدت اثرگذار بوده اما دو عامل برجسته‌تر از سایر عوامل هستند.

- بهره‌وری پایین در تولید برنج که با عملکرد بسیار کمتر از میانگین کشورهای آسیای شرقی و جنوب شرقی در فیلیپین تولید می‌شود.

- عدم تنوع بخشی به محصولات و عدم تولید محصولات با ارزش افزوده بالا برای مصارف محلی و صادرات و نیز عدم ادغام کشاورزان در زنجیره ارزش است.

از جمله سایر عوامل نیز می‌توان به تبدیل بی رویه زمین‌های زراعی به مسکونی، شهرک‌های صنعتی و توریستی اشاره کرد. از 30 میلیون هکتار زمین قابل کشت در این کشور، تنها یک سوم آن برای فعالیت‌های کشاورزی استفاده می‌شود. علاوه بر این، موقعیت جغرافیایی فیلیپین آن را در برابر بلایای طبیعی مانند طوفان و گردبادهای فصلی، سیل و خشکسالی ناپایدار می‌کند و به ناپایداری تولید در بخش کشاورزی منجر می‌شود.

طی 4 دهه گذشته سیاست‌ گذاری ضعیف، کم‌توجهی به توسعه پایدار کشاورزی و توزیع نابرابر امکانات در بخش کشاورزی، فقر را در مناطق روستایی فیلیپین گسترش داده است. تنها کمک‌های مالی کارگران فیلیپینی خارج از کشور به خانواده‌هایشان باعث شده که روستاییان از فقر فلج‌کننده ناشی از رکود و کاهش بهره‌وری کشاورزی، رقابت سخت ناشی از واردات ارزان‌تر مواد غذایی و خشکسالی‌ها و سیل‌های دوره‌ای که محصولات کشاورزی و دامی را ویران می‌کند، جان سالم به در ببرند. اگرچه فقر در میان کشاورزان و ماهیگیران فیلیپینی در طول زمان شاهد روندی کاهشی بوده، اما همچنان بسیار بالاتر از میانگین کشوری و تقریباً سه برابر بیشتر از فقر در میان خانوارهای شهری است. نمودار زیر مقایسه ای است میان درصد خانواده‌های فقیر از کل جمعیت کشاورزان و ماهیگیران و خانوارهای شهری با فقر کلی در فیلیپین در سال‌های مختلف:

به نظر می‌رسد سرمایه‌گذاری در فناوری و مکانیزاسیون کشاورزی گام‌های ضروری برای رفع موانع موجود و افزایش تولیدات کشاورزی فیلیپین باشند. همزمان با این اقدامات، ضروری است حمایت از تولید کشاورزی و بهبود سیاست‌های حمایتی از کشاورزان در اولویت قرار گیرد. تبدیل کشاورزی فیلیپین به یک حوزه پویا و با رشد بالا، نه تنها به دلیل ارتباط آن با امنیت غذایی، بلکه برای کاهش فقر در این کشور ضروری است.

دستور کار وزارت کشاورزی فیلیپین[2]

این وزارتخانه مسئول توسعه کشاورزی از طریق تدوین سیاست‌های کلان، هدایت سرمایه‌ های عمومی و ارائه خدمات پشتیبانی مورد نیاز برای شرکت‌های تجاری داخلی و صادرات محور است. در برنامه شش ساله توسعه فیلیپین(2017-2022)، گسترش فرصت‌های اقتصادی در بخش کشاورزی، جنگلداری و شیلات هدف‌گذاری شده است. این بخش‌ها سهم بسزایی در ایجاد اشتغال برای حدود یک سوم از جمعیت فعال در این کشور دارد. هدف این برنامه 6 ساله کاهش 75% فقر و نابرابری در مناطق روستایی بوده است. این برنامه همچنین به دنبال تامین مواد اولیه برای سایر بخش‌های تولیدی و خدماتی است تا فرصت‌های شغلی با دستمزد بالاتر و پایدارتری را در آینده ایجاد نماید. البته این هدف‌گذاری‌ها تا زمان نگارش این گزارش در نیمه دوم سال 2022 چندان محقق نشده است!

بونگ بونگ مارکوس رئیس جمهور جدید فیلیپین چندی پیش اعلام کرد که مسئولیت وزارت کشاورزی را خود برعهده خواهد گرفت. مارکوس رئوس برنامه‌ها و کارهای خود در سمت وزیر کشاورزی را افزایش تولید برنج و سازماندهی مجدد بخش کشاورزی اعلام نموده است. وی اخیراً دستور داده تا همه پروژه‌ها و برنامه‌های جاری در وزارت کشاورزی مورد بررسی مجدد قرار گیرند تا مشخص شود چگونه این وزارتخانه می‌تواند به تولیدکنندگان مواد غذایی به ویژه برنج کمک کند تا در شرایط فعلی( افزایش قیمت کود و سایر نهاده‌ها) تولید خود را افزایش دهند و قیمت کالاهای تولیدی را پایین بیاورند. مارکوس به دنبال اجرای برنامه‌ای با عنوان "جاده به بازار" است تا کشاورزان بتوانند محصولات تولیدی خود را به طور مستقیم در بازار عرضه کنند.  

از طرف دیگر فیلیپین تعدادی "برنامه شاخص" دارد که برای حمایت از کالاها و فعالیت‌های کشاورزی خاص که به عنوان اولویت‌های توسعه و تأمین غذا در نظر گرفته می‌شوند، طراحی شده‌اند. در شکل فعلی، این برنامه‌ها بر ارائه خدمات پشتیبانی برای افزایش تولید برنج، ذرت، دام، کشاورزی ارگانیک و غذای حلال تمرکز دارند. این خدمات شامل پشتیبانی از تولید، توسعه بازار، تحقیق و توسعه، خدمات شبکه آبیاری، خدمات شبکه حمل و نقل مزرعه به بازار و ماشین آلات کشاورزی، تجهیزات و خدمات و تسهیلات مالی می‌شود.

برنامه شاخص تولید برنج: این برنامه با هدف ارتقای زندگی کشاورزان برنج فیلیپینی بر اساس چهار اصل راهبردی: تولید پایدار و مدیریت منابع، امنیت غذایی و خودکفایی، مشارکت‌های گسترده محلی و خدمات پشتیبانی از مزرعه تا سفره بنا نهاده شده است.

برنامه شاخص تولید ذرت: هدف از این برنامه، گسترش کشت ترکیبی ذرت، کاساوا و سایر محصولات خوراکی برای رقابتی‌تر کردن تولید دام و طیور در داخل فیلیپین با استفاده از نهاده‌های ارزان‌تر، ایجاد اشتغال روستایی و دستیابی به خودکفایی در غذا و خوراک است. این برنامه تلاش دارد استفاده از فن‌آوری‌های کاهش هزینه و افزایش بهره‌وری ذرت و کاساوا را گسترش دهد. این برنامه همچنین به دنبال کاهش فشار و تقاضای برنج با ترویج ذرت سفید به عنوان جایگزین غذایی برنج است.

برنامه شاخص تولید دام: این برنامه با هدف تقویت اقتصاد روستایی برای افزایش تولیدات دامی در دسترس و مقرون به صرفه را دارد. این برنامه با ترویج شرکت‌های دامپروری و افزایش تولید دام و طیور مطابق با استانداردهای زیست محیطی از این اهداف حمایت می‌کند.

برنامه شاخص کشاورزی ارگانیک: این برنامه برای افزایش آگاهی و حمایت ملی و بین المللی از محصولات ارگانیک تولید فیلیپین و کمک به رشد کلی کشاورزی از طریق بهبود رقابت پذیری، پایداری تولید است. از دیگر اهداف این برنامه ایجاد امنیت غذایی همزمان با کاهش قابل ملاحظه استفاده از نهاده‌های خارجی و کودهای شیمیایی است. هدف این برنامه، پیاده‌سازی کشاورزی ارگانیک در حداقل 5 درصد از زمین‌های کشاورزی در سراسر فیلیپین می‌باشد.

برنامه شاخص توسعه صنعت غذای حلال: هدف این برنامه، تبدیل فیلیپین به یکی از بازیگران فعال در بازارهای بین المللی محصولات حلال به ویژه بازار کشورهای عربی است.

فرصت های همکاری در بخش کشاورزی با فیلیپین

به نظر می رسد مهمترین هدف بخش کشاورزی فیلیپین در دوره جدید، افزایش پایدار تولید محصولات کشاورزی به ویژه برنج و تولیدات دامی‌باشد. تنوع بخشی به کشاورزی نیز همواره یک هدف بلندمدت در فیلیپین بوده است. با این وجود تولید محصولات سنتی هنوز در این کشور غالب است. سهم محصولات سنتی در تولیدات کشاورزی (بر اساس ارزش در سال 2018) 34.4 درصد بود که حتی بیشتر از سهم تولید این محصولات در سال 2000 (31.4 درصد) می‌باشد. حتی سهم کشاورزی غیر زراعی - دام، طیور و شیلات - در این دوره کاهش یافته است(شدیدترین درصد کاهش در مورد شیلات بوده). تنوع بخشی و دستیابی به ترکیب وسیع‌تری از محصولات زراعی و دامی معمولاً نشانه تحول در بخش کشاورزی است. در عموم کشورهای منطقه شرق آسیا و اقیانوس آرام نیز، توسعه اقتصادی با تغییر در ترکیب محصولات از مواد غذایی اصلی به محصولات با ارزش بالا و دام و طیور همراه بوده است.

از طرفی به نظر می رسد بخش‌های پایین دستی نظام کشاورزی-غذایی فیلیپین، از جمله صنعت فرآوری محصولات کشاورزی و صنعت خدمات غذایی، پویایی بیشتری نسبت به بخش تولید محصولات و مواد اولیه یا خدمات فناوری کشاورزی دارا می‌باشند. توجه به این نکته ضروری است که بخش‌های پایین دستی عمدتاً به صورت مستقیم در اختیار شرکت‌های خارجی و یا شرکای محلی آنها می‌باشند و لذا دانش و تکنولوژی لازم را با سهولت بیشتری نسبت به کشاورزان فیلیپینی به دست می آورند. در بخش کشاورزی این کشور نیز مزارع و زمین‌هایی که متعلق به شرکت‌های بین المللی است، بی وقفه در حال تولید و صادرات محصولات خود به بازارهای خارجی هستند. لذا مهمترین حوزه مورد نیاز بخش کشاورزی فیلیپین، دانش، فناوری، ماشین آلات و نیز بازارهای مناسب محصولات تولیدی است.

 

[1] Total factor productivity

[2] Department of Agriculture