جنگ خاورمیانه و اقتصادهای آفریقایی

جنگ خاورمیانه تأثیر مستقیم و منفی بر اقتصادهای آفریقایی گذاشته است. افزایش قیمت نفت به دلیل اختلال در عرضه، باعث گرانی سوخت، حمل‌ونقل و مواد غذایی شده و تورم را تشدید کرده است. اختلال در مسیرهای تجاری مانند دریای سرخ و کانال سوئز نیز هزینه واردات و صادرات را بالا برده است. کاهش احتمالی حواله‌های ارزی از کشورهای خلیج فارس و افت سرمایه‌گذاری خارجی نیز از دیگر پیامدهاست. با این حال، برخی کشورهای صادرکننده نفت در آفریقا مانند نیجریه اگر چه با تورم شدید داخلی مواجه شده اند ولی از افزایش قیمت‌ نفت خام سود برده اند.

به گزارش خبرگزاری Vanguardngr، بحران رو به افزایش در خاورمیانه دیگر یک درام ژئوپلیتیکی دور برای آفریقا نیست؛ بلکه یک لرزه اقتصادی است که از بنادر لاگوس تا بازارهای نایروبی احساس می‌شود. برای قاره‌ای که در حال حاضر با فشارهای بدهی، تورم و نوسانات ارزی دست و پنجه نرم می‌کند، بی‌ثباتی در منطقه‌ای که مرکز جریان‌های انرژی و تجارت جهانی است، نمی‌تواند در زمانی بدتر از این رخ دهد. نفت در قلب این نگرانی قرار دارد. بسیاری از اقتصادهای آفریقایی به شدت به فرآورده‌های نفتی تصفیه شده وارداتی وابسته هستند، حتی آن‌هایی که نفت خام تولید می‌کنند. تنش‌های شدید بین بازیگران اصلی منطقه‌ای، خطر اختلال در مسیرهای عرضه یا ایجاد جهش قیمت‌ها را به همراه دارد. وقتی قیمت نفت خام روند صعودی را دنبال می‌کند (همانطور که چند روز پس از درگیری افزایش یافته است)، تأثیر فوری آن در سراسر آفریقا، افزایش هزینه‌های سوخت، افزایش کرایه‌های حمل و نقل و افزایش قیمت مواد غذایی است.

تورم، در حال حاضر در کشورهایی مانند نیجریه و غنا بیشتر تشدید می‌شود و خانوارها را تحت فشار قرار می‌دهد و هزینه‌های مصرف‌کننده را کاهش می‌دهد. فراتر از نفت، مسیرهای کشتیرانی نیز آسیب‌پذیر هستند. کریدور دریای سرخ و کانال سوئز همچنان شریان‌های حیاتی برای تجارت بین آفریقا، اروپا و آسیا هستند. این اختلال، هزینه‌های حمل و نقل و حق بیمه را افزایش داده است. برای کشورهای آفریقایی وابسته به واردات، این به معنای گران‌تر شدن ماشین‌آلات، داروها و کالاهای اساسی است. برای صادرکنندگان - به ویژه آنهایی که محصولات کشاورزی یا مواد معدنی را حمل می‌کنند - تأخیرها و افزایش هزینه‌ها، رقابت در بازارهای جهانی را تضعیف می‌کند.

حواله‌ها یکی دیگر از حلقه‌های شکننده هستند. میلیون‌ها آفریقایی در کشورهای خلیج فارس کار می‌کنند و سالانه میلیاردها دلار به کشور حواله می‌کنند  بعنوان نمونه بر اساس آمار بانک جهانی تعداد ۱۷ میلیون نیجریه ای در خارج از کشور ساکن می‌باشند که سالانه در حدود ۲۰ میلیارد دلار به سرمایه کشور تزریق می نمایند. یک بحران طولانی مدت که اقتصادهای خاورمیانه را تضعیف کند یا بازارهای کار را مختل کند، می‌تواند جریان حواله‌ها را کاهش دهد و یک شریان حیاتی برای خانواده‌ها و ذخایر ارزی ملی را قطع کند. در برخی از کشورهای آفریقایی، حواله‌ها با سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و کمک‌های توسعه‌ای رقابت می‌کنند یا حتی از آن پیشی می‌گیرند.

همچنین مسئله سرمایه‌گذاری و کمک مالی وجود دارد. صندوق‌های ثروت ملی خاورمیانه به طور فزاینده‌ای در زیرساخت‌ها، کشاورزی و املاک و مستغلات آفریقا سرمایه‌گذاری کرده‌اند. عدم قطعیت سیاسی می‌تواند این جریان‌های سرمایه را کند کند و پروژه‌هایی را که بسیاری از دولت‌های آفریقایی برای تحریک رشد به آنها متکی هستند، به تأخیر بیندازد. در عین حال، سرمایه‌گذاران جهانی اغلب با عقب‌نشینی به دارایی‌های امن‌تر به بحران‌های ژئوپلیتیکی واکنش نشان می‌دهند که منجر به فرار سرمایه از بازارهای نوظهور و مرزی - از جمله آفریقا - می‌شود.

با این حال، بحران‌ها همچنین فرصت‌های استراتژیکی را ارائه می‌دهند. کشورهای آفریقایی صادرکننده نفت ممکن است از قیمت‌های جهانی بالاتر بهره‌مند شوند و درآمدها را افزایش دهند - اگر با احتیاط مدیریت شوند. به نفع گسترده‌تر اقتصاد جهانی است که این درگیری در اسرع وقت پایان یابد. باید همه کارها انجام شود تا از گسترش خطوط مقدم یا فرو رفتن منطقه یا کل جهان در یک درگیری نظامی طولانی و آشفته جلوگیری شود؛ زیرا با جمعیتی بیش از هشت میلیارد نفر، اقتصاد جهانی نمی‌تواند یک جنگ طولانی یا گسترده در خاورمیانه را تحمل کند.

طبق گزارش دیگری از خبرگزاری Vanguard، تحلیلی از قیمت‌های جهانی بنزین نشان می‌دهد که نیجریه بیشترین افزایش قیمت بنزین (۳۹.۵ درصد) در سراسر جهان را در خلال جنگ در خاورمیانه ثبت کرده است. این کشور تنها چند روز پس از این بحران بین ۲۳ فوریه و ۱۶ مارس، افزایش ۳۹.۵ درصدی قیمت بنزین را داشته است، در حالی که آفریقای جنوبی و مکزیک به ترتیب با ۱.۰ درصد و ۰.۵ درصد افزایش، کمترین میزان روند صعودی را ثبت کرده‌اند. طبق این تحلیل، پس از نیجریه، لائوس قرار دارد که در این دوره افزایش ۳۲.۹ درصدی را تجربه کرده است، در حالی که استرالیا و ویتنام هر کدام افزایش ۳۱.۸ درصدی و ایالات متحده آمریکا افزایش ۲۳.۶ درصدی را ثبت کرده‌اند. قیمت بنزین در اسپانیا ۱۸.۷ درصد، در کانادا ۱۷.۲ درصد، در آلمان ۱۴.۹ درصد، در مصر ۱۴.۳ درصد و در فرانسه ۱۲.۳ درصد افزایش یافت. چین افزایش ۱۰ درصدی را ثبت کرد، در حالی که اتیوپی با ۷.۹ درصد در رتبه بعدی قرار گرفت، بریتانیا و امارات متحده عربی به ترتیب با ۶.۵ درصد و ۶.۴ درصد افزایش قیمت مشابهی را نشان دادند. لیبریا افزایش ۴.۹ درصدی را ثبت کرد و پس از آن هنگ کنگ با ۴.۷ درصد قرار گرفت. در پایین‌ترین سطح، کرواسی و قطر هر دو شاهد افزایش ۲.۷ درصدی بودند، در حالی که آفریقای جنوبی افزایش ناچیز ۱ درصدی را ثبت کرد و مکزیک تغییر قیمت بنزین را با ۰.۵ درصد تجربه کرد. افزایش نرخ بی سابقه بنزین در نیجریه نشان‌دهنده انتقال مستقیم شوک خارجی به اقتصاد داخلی نیجریه است. در نتیجه افزایش قیمت بنزین یک هشدار جدی ساختاری است: بدون تقویت پالایش داخلی و مدیریت شوک‌های خارجی، اقتصاد نیجریه همچنان در برابر بحران‌های جهانی  آسیب‌پذیر باقی خواهد ماند.

منابع:

https://www.vanguardngr.com/2026/03/middle-east-war-and-african-economies

https://www.arise.tv/dangote-refinery-sees-demand-surge-as-iran-war-disrupts-africa-fuel-supply

https://www.arise.tv/dangote-warns-middle-east-crisis-will-impact-nigeria-africa

https://www.vanguardngr.com/2026/03/middle-east-nigeria-records-highest-fuel-price-hike-globally-report

https://www.thecable.ng/petrol-price-increases-to-n1330-litre-in-lagos-n1370-in-abuja