فرصت های ترانزیت جاده ای ازبکستان
جمهوری ازبکستان با داشتن 447 هزار 700 کیلومتر مربع مساحت و بیش از 33 میلیون جمعیت از جمله کشورهای مهم آسیای مرکزی میباشد که به دلیل قرار گرفتن در خشکی و عدم دسترسی به دریای آزاد ، موضوع ترانزیت و دسترسی به مسیرهای جاده ای بین المللی برای این کشور بسیار حائز اهمیت میباشد. در این مجال کوتاه ابتدا به طور خلاصه به ظرفیت های ترانزیتی ازبکستان در حوزه جاده ای و سپس فرصت های همکاری ترانزیت جاده ای بین دو کشور پرداخته میشود.
الف) وضعیت ترانزیت جاده ای در ازبکستان
ازبکستان بالغ بر 87 هزار کیلومتر جاده دارد که از این میان حدود 42 هزار کیلومتر آن شکل بزرگراهی دارد. راههای ازبکستان به طول کلی به مانند سایر جمهوریهای شوروی سابق از کیفیت خوبی برخوردار نمیباشند و تنها مسیرهای اصلی منتهی به پایتخت چون مسیر تاشکند به سمرقند ، مسیر تاشکند به آنگرن و دره فرغانه ، مسیر منتهی به چیمکنت قراقستان و مسیر منتهی به مرز آی بیک با تاجیکستان ، وضعیت نسبتا مطلوب تری دارند و باقی مسیرها به صورت جادههای دو طرفه و با کیفیت پائین میباشند.
دولت ازبکستان در سال 2017 برنامه ای پنج ساله را برای توسعه و سرمایه گذاری در حوزه ترانزیت خود در نظر گرفته است که توسعه بزرگراهی و متنوع سازی مسیرهای جاده ای این کشور در دستور کار قرار گرفته است. در حال حاضر سهم حوزه ترانزیت جاده ای ازبکستان در حمل و نقل بار بالغ بر یک میلیون و دویست هزار تن حجم حمل و نقل بار سالانه میباشد که این آمار در خصوص حمل و نقل مسافر در سال بالغ بر 120 میلیون مسافر ـ کیلومتر برآورد شده است .
ب ) فرصت های همکاری ترانزیت جاده ای جمهوری اسلامی ایران و ازبکستان
ازبکستان بعنوان بزرگترین کشور در منطقه آسیای مرکزی به لحاظ بازار بزرگ مصرف و همچنین موقعیت جغرافیایی آن و دسترسیهای ترانزیت زمینی از جذابیت و مزیت بسیار بالایی برای جمهوری اسلامی ایران برخوردار میباشد که البته این نگاه تا حدی زیادی نیز دو جانبه بوده و طرف ازبکی نیز چنین نگرشی به کشورمان بویژه در حوزه دسترسی (جاده ای) به آبهای آزاد خلیج فارس و دریای عمان و همچنین مسیر ترانزیتی جاده ای شرق به غرب ایران به سمت مرز ترکیه و آذربایجان دارد.
مبنای این فرصت ، دسترسی ترانزیت جاده ای بین دو کشور میباشد که ارتباط دوجانبه و حمل ونقل کالا و مسافر بین دو کشور را تسهیل میکند، بستر قانونی و حقوقی این همکاری در قالب چندجانبه با امضای موافقتنامه عشق آباد در سال 1390 بین ایران، ترکمنستان ، ازبکستان و عمان (25 آوریل 2011) و همچنین به طور دو جانبه در قالب موافقتنامه همکاری جاده ای و ترانزیت بین جمهوری اسلامی ایران و ازبکستان امضاء شده در سال 1372 (1993 میلادی) فراهم شده است
مهمترین زمینهها و فرصت های همکاری ترانزیت جاده ای دو کشور را میتوان به شرح ذیل برشمرد؛
1ـ کوتاه بودن مسیر ترانزیتی زمینی بین ایران و ازبکستان از طریق ترکمنستان از جمله مزیت های حمل و نقلی جمهوری اسلامی ایران درآسیای میانه و ازبکستان میباشد که حتی با وجود تعرفههای گمرکی بالا بین دو کشور، صادرات جمهوری اسلامی ایران به ازبکستان را به لحاظ اقتصادی توجیه نموده است. تنها مشکل این مسیر ، تحمیل تعرفههای بالای ترانزیتی ترکمنستان بر شرکت های ایرانی در حوزه حمل و نقل و ترانزیت جاده ای میباشد (حدود 2600 دلار و 1274 منات ترکمنستان در یک سرویس رفت و برگشت کامیون) که این موضوع به همراه اختلافات تاجیکستان و ترکمنستان و ممنوعیت ورود و خروج کامیونهای بار از و به مقصد تاجیکستان نیز مشکلاتی را در مسیر حمل و نقل منطقه ای بار کشورمان ایجاد نموده است. خوشبختانه هزینه ترانزیت جاده ای در ازبکستان برای کامیونهای ایرانی حدود 480 دلار برای یک مسیر رفت و برگشت میباشد. (405 دلار بابت دوزبلاغ +15 دلار بیمه یکساله+50 دلار (برای فاکتور خرید بالای 50 هزار دلار) و حدود 15 دلار هزینه متفرقه چون چاله سرویس و سم پاشی )
2ـ راه اندازی مسیر ترانزیت زمینی بین تاشکند ـ اندیجان ـ اوش و ایرکشتاین( قیرقیزستان) ـ کاشغر(چین) در فوریه سال 2018، مسیر ترانزیتی ازبکستان و چین را به لحاظ زمانی و مسافتی کاهش داده است. بطوریکه این مسیر 920 کیلومتری نسبت به گذشته به لحاظ زمانی و مسافتی کوتاه تر و به لحاظ هزینه حمل و نقل نیز کاهش قابل توجهی یافته است. دولت ازبکستان در شهر اندیجان یک مرکز چند منظوره لجستیک برای حمل و نقل ترکیبی و جاده ایجاد نموده است و شرکت حمل ونقل بین المللی راه ابریشم را نیز برای خدمات دهی در این مسیر با سرمایه گذاری مشترک چینی ـ ازبکی ایجاد نموده است. این مسیر همانطور که در بخش ریلی اشاره شد، جزء مسیرهای ریلی تاشکند ـ کاشغر میباشد که در حال حاضر تنها مسیر ریلی آن از تاشکند تا اندیجان ایجاد شده است و با توجه به فقدان مسیر ریلی در خاک قیرقیزستان، انتقال بار در مسیر بین اندیجان تا کاشغر در چین به صورت ترانزیت زمینی صورت میگیرد.
3ـ یکی از مسیرهای ترانزیتی کوتاه ایران به جنوب ازبکستان و همچنین جنوب غرب تاجیکستان از مسیر آقینه (اندخوی) ولایت فاریاب افغانستان در جنوب شرق ترکمنستان میگذرد. این مسیر از سرخس در ایران شروع و به مرز آقینه افغانستان و ترکمنستان و سپس با فاصله حدود دو ساعت به مزارشریف می رسد. از مزارشریف نیز تا شهر ترمذ در استان سرخان دریای ازبکستان حدود یک ساعت فاصله است که از این شهر امکان دسترسی ترانزیتی به داخل ازبکستان و همچنین استان جنوب غرب تاجیکستان چون استان ختلان فراهم میشود. (در حال حاضر به دلیل ناامنی ولایت های همجوار ترکمنستان در افغانستان ، کامیونهای ایرانی تا مرز آقینه تردد میکنند و ترانزیت مسیر داخل افغانستان توسط ناوگان افغانی صورت میگیرد. )
با توجه به محدودیت صدور دوزبلاغ برای کامیونهای ایرانی در قزاقستان (تبادل سالانه حدود 1000 دوزبلاغ بین دو کشور) و مشکلات قبلی که ناوگان ایرانی برای تخلیه و ترانشیب بار به مقصد قزاقستان داشتند، اخیراً دولت ازبکستان در اواخر سال 2018 قانونی را وضع نموده است که امکان تخلیه و بارگیری مجدد از مبادی گمرکی ازبکستان به قزاقستان توسط کامیونهای ازبکی یا قزاقی را فراهم نموده است (پیش از این دولت ازبکستان در سال 2018 به دلیل تغییر قوانین از تخلیه کامیونهای ایرانی (به مقصد ازبکستان و یا روسیه) و بارگیری مجدد توسط کامیونهای ازبکی یا قزاقی جلوگیری میکرد که این امر مشکلات زیادی را برای رانندگان ایرانی ایجاد نموده بود)
موضوع مشکلات سیاسی بین تاجیکستان و ترکمنستان و ممانعت ترکمنستان از ترانزیت بارهای منشاء تاجیکستان از خاک آن کشور (اعمال شده از شهریور 1397) از جمله مشکلات مسیر ترانزیتی بین ایران و ازبکستان میباشد. این موضوع به همراه هزینههای ترانزیتی مسیر ترکمنستان از جمله موانع توسعه ترانزیت زمینی جمهوری اسلامی ایران با کشورهای منطقه و از جمله ازبکستان میباشد . حتی در این مسیر با توجه به منافع اقتصادی متصور ، مساعی جمیله جمهوری اسلامی ایران برای حل اختلافات ترکمنستان و تاجیکستان نیز میتواند برگ برنده ترانزیتی دیگری برای تقویت جایگاه ترانزیتی منطقه ای و بین المللی ایران به همراه بیاورد.
با توجه به تمایل جمعیت ازبک های ایرانی تبار که بیش از 200 هزار نفر تخمین زده میشود و همچنین تمایل مردم این کشور برای سفر زمینی به ایران و عراق یا ترانزیت به مقصد ترکیه، موضوع راه اندازی خط حمل و نقل اتوبوس با مبدا سمرقند و بخارا به ایران و یا ترانزیت از طریق ایران به استانبول ترکیه (با قیمت های اولیه رقابتی و ارزان) در صورت بررسی جوانب مختلف موضوع توسط دستگاههای ذیربط و متولی کشوری میتواند در دستور کار مذاکرات وزارت راه و شهرسازی با دو کشور ازبکستان و ترکمنستان قرار گیرد.