همکاریهای روسیه و عربستان در حوزه نفت و گاز
عربستان و روسیه به دلایل سیاسی و اقتصادی از داشتن روابطی محکمتر با یکدیگر نفع میبرند و چه بسا تقویت روابط اقتصادی به تقویت روابط سیاسی دوکشور منجر شود. روسیه و عربـستان سـعودی ، بـزرگ تـرین تولیدکنندگان نفت جهان به حساب می آیند. آنها مدتی است ، رقابت در بازار جهانی انـرژی را کنار گذاشته و ائتلافی را برای کنترل قیمت نفت و تقسیم بازار تشکیل داده اند و روابط دو جانبـه خـود را به شکل ویژه ای به خصوص در حوزه انرژی تقویت نموده انـد. عربستان ذخایر بزرگ ارز خارجی دارد که روسیه به آن برای پروژههای بی شمار خود نیازمند است. از سوی دیگر عربستان به حمایت روسیه برای پروژههای خود در زمینه انرژی نیازمند است که در سند چشمانداز اقتصادی سال 2030 عربستان مسألهای حیاتی شمرده میشود. تعامـل ایـن دو کشور می تواند از اهمیت بالایی برخوردار باشد. اگرچه روابط سیاسی دو کشور با چالش هایی همراه است. چالشهای پیشروی روابط روسیه و عربستان را میتوان در سه مسئلهی اصلی حمایت های عربستان از اسلام گرایان افراطی چچن، قیمت نفت و اختلافات دیدگاه های سیاسی نسبت به موضوعات منطقه ای بویژه در حوزه خاورمیانه بیان کرد. علیرغم این تحولات، عربستان سعودی اتحاد نزدیک و دیرینه خود با آمریکا را قربانی ایجاد روابط جدید با مسکو نخواهد کرد. روسیه نیز در این میان قصد ندارد در روابط خود با هم پیمانان خود در خاورمیانه و غرب آسیا ریسک کند.
به طور کلی، پارامترهای روابط انرژی بین روسیه و عربستان سعودی، با عوامل زیر تعریف میشوند :
_رقابت برای تقسیم بازار در بازارهای آسیایی
_تمایل دوجانبه به ثبات در قیمت کالاهای انرژی (نفت)
_ امکان و پتانسیل سرمایه گذاری عربستان سعودی در اقتصاد روسیه
_ صادرات LNG به عربستان سعودی
رقابت برای تقسیم بازار
به عنوان دو کشور بزرگ صادر کننده نفت در جهان، روسیه و عربستان سعودی بطور طبیعی باهم رقابت دارند. بهرحال علاوه بر رقابت برای جذب بیشترین سهم بازار جهانی نفت، مسکو و ریاض همچنین در درگیریهای سوریه در دو جبهه ی مخالف قرار دارند. علاوه بر این روسیه روابط خوبی با بزرگترین رقیب عربستان سعودی در منطقه یعنی ایران دارد. با این وجود، مسکو و ریاض توانسته اند اختلافات خود را کنار گذاشته و در حال حاضر رویکرد عملی را برای همکاری اقتصادی شان دنبال کنند. نیاز مبرم به ایجاد ثبات در قیمت نفت و از بین بردن انعطاف صنعت نفت شیل ایالات متحده امریکا، این رقبای سنتی را به سوی یک همکاری سازنده سوق داده است.
عربستان با کاهش تولید نفت یا افزایش آن میتواند بر بازار انرژی تأثیر اساسی بگذارد. تاریخ نشان داده که آل سعود به راحتی از حربهی نفتی برای پیشبُرد سیاستهای خود استفاده میکند. با اوجگیری بحران سوریه، عربستان سعودی تمام تلاش خود را برای آغاز یک جنگ نفتی علیه ایران و روسیه مصروف کرد. عربستان با ثابت نگهداشتن تولید نفت خود و کاهش قیمت نفت خام سعی داشت تا معادلات منطقه را به نفع خود تغییر دهد. در واقع هدفِ انتحار نفتی آل سعود، اقتصاد ایران و روسیه بود که مشکلات اقتصادی عربستان و کسری بودجه فراتر از پیشبینیها باعث تجدیدنظر اینکشور در سیاستهای نفتی آن کشور شد. عوامل مختلف داخلی و خارجی باعث شد تا عربستان مجبور شود طرحی را برای کاهش تولید نفت خام ارائه دهد و از افزایش قیمت نفت، حمایت همهجانبه کند. این دیدگاه در سفر ملک سلمان در سال 2017 به روسیه نیز به چشم خورد به گونهای که «کریل دمیتریوف» مدیر عامل صندوق سرمایه گذاری مستقیم روسیه و «خالد الفلاح» وزیر نفت عربستان از توافق برای تمدید طرح کاهش تولید نفت گفتند و طرحی که به گفتهی وزیر نفت عربستان «حیات مجددی را به اوپک بخشید» و این موضوع باعث شد تا عربستان برای افزایش قیمت، تولید نفت خود را 560 هزار بشکه کاهش دهد. این موضوع از آن دیدگاه حائز اهمیت است که شرکت نفت عربستان (آرامکو) برای اولین بار تمدید طرح کاهش شدید تولید و عرضه نفت خام را در دستور کار خود قرار داد.
علاوه بر مسئله سوریه، نفت مهمترین موضوع کاری در زمان سفر پادشاه عربستان سعودی به مسکو در سال 2017 بودکه این به عنوان نخستین سفر در هیات بزرگ یکی از پادشاهان سعودی پس از زمان فروپاشی اتحادیه جماهیر شوروی به حساب می آمد. طبق اظهار الکساندر نواک وزیر انرژی روسیه، طرفین قراردادی به ارزش 3 میلیارد دلار را امضا کردند که بازدید پادشاه سلمان و بازدید بعدی وزیر انرژی عربستان، خالد الفلاح را در نیمه دوم سال 2017 از مسکو به دنبال داشت.
این توافق نامه که شامل یادداشت تفاهم در خصوص تاسیس یک شرکت تولیدی پتروشیمی 1.1 میلیارد دلاری در عربستان سعودی توسط شرکت روسی سیبر , تاسیس صندوق سرمایه گذاری مشترک 1 میلیارد دلاری برای توسعه انرژی و فن آوری، و همچنین توافق نامه ای میان شرکت نفتی آرامکو عربستان و شرکت گازپروم نفت روسیه برای تکنولوژی حفاری بود. همچنین در مورد سرمایه گذاری عربستان سعودی در بزرگترین پیمانکار حفاری نفت روسیه، شرکت حفاری اوراسیا و پروژه پیشنهادی نوآتک در قطب شمال هم توافقاتی انجام شد. تفاهمنامهای بین نواتک (شرکت روسی) و عربستان برای تولید گاز طبیعی مایع (LNG) امضاء شد. روسیه تمایل داشت که عربستان سهامدار در این پروژهها باشد. همچنین شرکت آرامکو و شرکت سعودی " سوبیک "تفاهمنامهای را با بزرگترین شرکت پتروشیمی روسی (سیبور) برای ساخت کارخانه پتروشیمی در دو کشور امضاء کردند.
روسیه تمایل به فروش گاز LNG به عربستان سعودی دارد. در 8 دسامبر 2017 , الفلاح، وزیر انرژی عربستان سعودی، در مراسمیکه به اولین بارگیری گاز مایع طبیعی از پروژه LNG یامال روسیه درقطب شمال اختصاص داشت حضور داشت. پیام رئیس جمهور پوتین به الفلاح وزیر نفت عربستان واضح بود:"با خرید گاز ما ، شما نفت تان را نجات خواهید داد." در این مورد، منافع دو کشور مکمل یکدیگر هستند: چراکه عربستان علاقه مند به کاهش وابستگی بخش تولید انرژی داخلی ( برق ) خود به نفت خام است، در حالی که روسیه به شدت به دنبال بازاری برای صادرات LNG خود است.
معامله ی روسیه- اوپک
وابستگی بودجه دولت روسیه به درآمدهای نفت و گاز، کرملین را ناگزیر از پذیرش سیاستهایی میکند که درآمد حاصل از صادرات انرژی را به حداکثر برساند. از آنجایی که انرژی تقریبا نیمی از کل صادرات روسیه را تشکیل می دهد، ثبات قیمت های پر فراز و نشیب نفت یکی از مهم ترین چالش های دیپلماسی انرژی کرملین است. روسیه با در نظر گرفتن یک سیاست اصولی هیچگاه خواهان پیوستن به اوپـک نبـوده، اما در موارد متعدد با اوپک و به ویژه عربـستان همکـاری داشـته اسـت. در حال حاضر عربستان سعودی میزان تولید آزاد خود را متوقف کرده است. پیدا شدن نفت «شیل» در آمریکای شمالی، پایین آمدن قیمت متواتر نفت و افزایش گاز طبیعی، معادلات ژئوپلیتیک را تغییر داده است. درحالیکه عربستان سعودی همچنان تولیدکننده بزرگ دنیای انرژی است، باید درآمد از دست داده خود را جبران کند. این سیاست با هدف حفظ کاهش قیمت ها بمنظور ضربه زدن به شرکت های نفتی شیل که هزینههای آنها بالاتر از تولید کنندگان سنتی بود، عمل میکند. اما تولید کنندگان شیل، با بهبود تکنولوژی و کارآیی خود، انعطاف غیرمنتظره ای را نشان دادند بدین صورت که آنها حتی زمانی که قیمت نفت پایین بود، سودآور باقی بمانند. این بدین معنی است که کاهش حجم تولید اجتناب ناپذیر بود. و با این کاهش ها ، تغییراتی در سیاست های خارجی صادرکنندگان پدید می آمد. صادرکنندگان اوپک و غیر اوپک( اوپک پلاس) به رهبری عربستان سعودی و روسیه، در 30 نوامبر 2017 تصمیم گرفتند تا این معامله کاهش حجم را برای 9 ماه دیگر تمدید کنند.
روسیه در دستیابی به این معامله نقش مهمی ایفا کرده است و پس از آن با وجود تردید میان بخشی از رهبران در مسکو با موفقیت به فعالیت خود ادامه داد. یک درس مهم از روند مذاکره این است که عربستان سعودی دیگر نمیتواند به تنهایی سیاست قیمت جهانی نفت را تعیین کند. سعودیها برای دستیابی به کانال های مورد نیازشان، نیاز به پشتیبانی روسیه داشتند. این توسعه، که عربستان را آسیب پذیر میکند در نهایت به سود کرملین است. بنابراین، روسیه با وابسته کردن رقیب اصلی خود به دیپلماسی انرژی روسیه، از طریق نهادهای بین المللی، قدرت نفوذ بیشتری به دست آورد. بعلاوه، توانایی جدید مسکو برای تاثیرگذاری در معاملات بین المللی کاهش تولید و در نتیجه قیمت نفت، احتمالا به منزله هشداری برای ریاض محسوب میشود. کرملین به قدرتی در پشت فرمان اوپک بدل شده است. عربستان سعودی باید با واقعیت جدید که بدون روسیه معامله سقوط خواهد کرد روبرو شود.
روسها از افزایش قیمت نفت حمایت نمیکنند. زیرا افزایش بی رویه قیمت میتواند به مقرون به صرفه شدن تولید و استخراج نفت شیل منجر شود و آمریکا را به یکی از تولیدکنندگان عمده نفت مبدل کند. از این رو سیاستهای نفتی روسیه مبتنی بر ایجاد تعادل در بازار و وجود قیمتهای متعادل است که در آن هم تولیدکنندهها سود ببرند و هم صنایع نفت شیل نتوانند بیش از حد قدرت بگیرند. به همین دلیل روسها ضمن انتقاد از تحریمهای یکجانبه آمریکا علیه تهران، همواره نفت ایران را یکی از عوامل تعادلبخش در بازارهای جهانی معرفی کرده اند. در عین حال مسکو طی سالهای گذشته، سیاست افزایش تولید را پیگیری کرده و اتخاذ چنین سیاستی برای تامین بخش مهمی از هزینهها و همچنین حفظ شرایط اقتصاد داخلی خود بوده است. از این رو سیاست افزایش تولید نفت روسیه بیش از آنکه علیه ایران باشد یا در راستای اهداف امریکا و عربستان سعودی تفسیر شود، باید در حوزه منافع ملی و مسائل داخلی این کشور مورد ارزیابی قرار گیرد.
برغم پیشرفت های موفقیت آمیز روسیه در دو سال گذشته، معلوم نیست این کشور تا چه زمانی می تواند نقش گرانیگاه مثلث ها در منطقه را ایفا کند؟ به نظر می رسد مسکو و ریاض از طریق گفتگو برای تدوین مسیر روابط و همکاریهای دوجانبه بیشتر، خواهان مشارکت بلندمدت هستند. ایگور سچین رئیس شرکت روسنفت در دیدار از ریاض، این پیشنهاد را مطرح ساخت که روسیه و عربستان سعودی ممکن است خود را برای تهاتر نفتی و حتی تقسیم بازار آسیا به منظور جلوگیری از رقابت های غیرضروری آماده سازند. با این حال، این سطح از روابط که مثبت به نظر می رسد، بر بنیانهای نسبتا نامطمئنی بنا شده است. مشوق های دو کشور حول توافق اوپک در اثر انقضای توافق جدید در مارس 2018 تغییر کرد. زیرا ولادیمیر پوتین مجددا به ریاست جمهوری روسیه برگزیده شد و در پرتو حضور مجدد وی در کرملین، فشار های داخلی از سوی شرکتهای بزرگ نفتی روس بر دولت روسیه به منظور حفظ قیمت های بالاتر و تولید بیشتر برای نفت و استمرار بر محدودیت تولید، کاهش یافت؛ موضوعاتی که در آینده عربستان سعودی به اجرای آنها ملزم خواهد شد.
روسیه هم مدت مدیدی است با رکود اقتصادی مواجه شده و تا زمانی که قیمت نفت دوباره افزایش پیدا کند، باید به بودجه محافظهکارانه خود پایبند باشد. هر کدام از عربستان و روسیه در اوضاع اقتصادی ضعیفی به سر میبرند و هر دو کشور از داشتن روابط محکمتر با یکدیگر استفاده میکنند. عربستان و روسیه هیچگاه در هیچ زمینهای در هماهنگی با هم نبودند اما حالا شرایط به نحوی آنها را همسو و به سوی یکدیگر کشانده است .
اگر اختلافهای عربستان و روسیه را کنار بگذاریم، هنگامیکه بحث از انرژی و اقتصاد میشود منافع روسیه و عربستان بیش از هر زمان دیگری با یکدیگر گره میخورد. در پی سفر پادشاه عربستان در سال 2017 به روسیه، شرکت نفت آرامکو عربستان و صندوق سرمایه گذاری مستقیم روسیه از صندوقی به ارزش یک میلیارد دلار برای توسعه پروژههای خدمات نفتی در روسیه و عربستان خبر دادند و این صندوق، صندوقی برای امور فناوری به ارزش یک میلیارد دلار تاسیس کرد. همچنین عربستان از سرمایهگذاری به ارزش 150 میلیون دلار در شرکت اکتشاف اوراسیا خبر داد.
همچنین شرکت سعودی آرامکو از تمایل به موضوع سرمایهگذاری در پروژه گاز مایع طبیعی در قطب شمالی متعلق به شرکت نوواتک خبر داد و نیز طرح مشترکی با شرکت سیبور روسیه در ساخت کارخانه لاستیک سازی صنعتی ارائه و یادداشتهای تفاهمی در این خصوص به امضای طرفین رسید. در همین حال نهاد صنایع نظامی عربستان موافقت اصولی خود را با شروع مذاکره درباره امکان خرید مقادیر زیادی سلاح و تجهیزات نظامی از روسیه همچون سامانه دفاعی اس-400 اعلام کرده است. به گزارش العربیه، عربستان با خرید سامانه دفاعی [موشکی] پیشرفته "اس.400" ، توافقنامههایی اقتصادی به ارزش "میلیاردها" دلار با روسیه امضا کرده است. پروژههای همکاری عربستان و روسیه همچون کارخانه لاستیکسازی که قرار است در عربستان ساخته شود به تحقق اهداف چشم انداز 2030 کمک خواهد کرد و منافع سیاسی این قرارداد کمتر حائز اهمیت خواهد بود؛ اما روشن است که عربستان و روسیه به دلایلی سیاسی و اقتصادی از داشتن روابطی محکمتر با یکدیگر نفع میبرند. وزیر انرژی روسیه در گفتوگویی با روزنامه فایننشال تایمز انگلیس اعلام کرد که توافقنامهها شامل قراردادی به ارزش 1.1 میلیارد دلار است که شرکت پتروشیمی روسیه بر اساس آن یک کارخانه [پتروشیمی] در عربستان احداث خواهد کرد.
نقش فعال روسیه و عربستان در مقام دو کشور از سه کشور بزرگترین تولیدکننده نفت در جهان موضوعی حیاتی شمرده میشود. با تلاشهای مستمر عربستان و روسیه، سازمان کشورهای تولید کننده نفت، اوپک، و کشورهایی که عضو آن نیستند، بهطور مشخص روسیه، در سالهای اخیر اتحاد تازهای را تشکیل دادهاند که به «اوپک پلاس» موسوم شدهاست. این اتحاد برای ایجاد ثبات در بازار و بهای نفت شکل گرفتهاست.
«خالد الفالح» و «الکساندر نوآک» ، وزیران انرژی دو کشور در اکتبر 2018 به منظور بررسی بازار نفت و تلاشهای صورت گرفته برای تمدید توافق کاهش تولید نفت جهانی گرد هم آمدند و تاکنون نیز چندین دیدار مشترک داشته اند. منافع و مواضع دو کشور در کنترل قیمت های نفت بهم نزدیک است. در تیرماه 1398، رهبران روسیه و عربستان سعودی اعلام کردند: گروه موسوم به «اوپک پلاس»، متشکل از اعضای اوپک و دیگر تولیدکنندگان نفت، بر سر ادامه محدودیتها در فروش با هدف افزایش بها در سطح جهانی، به توافق رسیدهاند. ولادیمر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، هشتم تیر ماه 1398 ، در حاشیه گردهمایی سران کشورهای گروه ۲۰ در ژاپن، گفت «ما، روسیه و عربستان هر دو، از تمدید (محدودیت تولید) حمایت میکنیم». توافقات پیشین در «اوپک پلاس»، یعنی کاهش 1.2 میلیون بشکه در روز از تولید نفت، روز ۳۰ ژوئن/۹ تیر 98، به پایان میرسید.
خالدالفلاح، وزیر نفت عربستان، تاکید کرده به احتمال زیاد گروه «اوپک پلاس» محدودیتها در سقف تولید را تا ۹ ماه ادامه خواهد داد، با این حال اظهار کرده که کاهش تولید، بیشتر از سقف موجود فعلی، لازم نیست. در سال2018 نیز دو سمینار سرمایهگذاری در روسیه برگزار شد که یکی با سخنرانی وزیر تجارت عربستان سعودی و دومیبا سخنرانی وزرای انرژی عربستان و روسیه و رئیس صندوق سرمایه گذاری مشترک روسیه به کار خود پایان داد و نتیجه آن تمرکز دو کشور بر اراده مشترک برای توسعه و تبادلات تجاری و تشکیل کمیته دنبالکننده این مبادله و همچنین توافق بر امضای شش توافقنامه در بخش خصوصی بود. در حاشیه این سمینارها درباره بومیکردن برخی صنعتها [در عربستان] و همچنین گفتوگو درباره امنیت غذایی هم مطرح شد. در جریان سفر بن سلمان در ماه ژوئن 2018 به روسیه، هیئت سراسری سرمایهگذاری عربستان، به چهار شرکت روسی برای کار در حوزه تأسیسات، مجوز فعالیت کامل داد. در بخش معادن نیز مدیر اجرایی شرکت معادن [عربستان] از عزم این شرکت برای امضای چندین قرارداد با روسیه خبر داد و اعلام کرد که روسیه در شراکت با عربستان در این حوزه و حوزه صنعت آلومینیوم تمایل دارد.
شرکت «روس اتم» روسیه هم اعلام کرد که آماده مشارکت در ساخت نیروگاه هستهای برای عربستان و چند کشور دیگر عربی است. به گزارش خبرگزاری «تاس» روسیه، آلکسی لیخاچف مدیر اجرایی «روس اتم» در فروردینماه 1398، در دیدار با خبرنگاران گفت این شرکت هم آماده ساخت نیروگاه هستهای بزرگ و هم در مقیاس کوچک برای عربستان است. او افزود: "ما در مناقصه ساخت رآکتورهای بزرگ هستهای عربستان شرکت کردهایم و شرکتهای دیگری از آمریکا، فرانسه، کره جنوبی و چین نیز به عنوان رقیب در مناقصه وارد شدهاند، اما همچنین مذاکراتی با دولت عربستان پیرامون مشارکت در پروژههای نیروگاه هستهای کوچک، رآکتورهای آزمایشگاهی و فنآوری هستهای خارج از حوزه انرژی نیز آغاز کردهایم. "
بهر حال همکاری روسیه با عربستان در بازگرداندن تعادل به بازار نفت بر اساس توافق نوامبر 2016 در کنار افزایش مداوم توان تولید و صادرات این کشور، باعث افزایش قدرت روسیه در بازار جهانی نفت شده است. بهنحوی که این کشور بعد از توافق جولای 2018 با سعودیها و کشورهای عضو اوپک، برای افزایش یک میلیونبشکهای تولید نفت، در عمل سهمیههای توافقشده عبور کرده و تولید و صادرات خود را به بالاترین سطح در تاریخ خود افزایش داده است و سعی دارد با بهرهگیری از فضای مساعد موجود در بازار نفت، نقش راهبری این بازار را از آن خود کند. جایگاهی که تاکنون بیشتر در انحصار کشورهای عضو اوپک و بهویژه عربستان سعودی بوده است. روسیه علاوه بر توسعه صادرات و نفوذ خود در بازارهای نفتی، در چند سال اخیر سعی کرده است سرمایهگذاری مشترک و همکاریهای نفتی خود را با کشورهای عضو اوپک، بهویژه عراق، قطر و عربستان سعودی گشترش دهد. امتیازی که میتواند این کشور را قادر سازد در زمان مقتضی قادر به اعمال هرگونه فشار یا محدودیت بر صادرات نفت کشورهای مذکور باشد تا افزایش میزان صادرات خود یا نفوذ به بازارهای نفت آن کشورها را تسهیل کند. موضوعی که ممکن است باعث برهمخوردن جدی تعادل بازار نفت در سالهای آینده شده و مرحلهای جدید از رویارویی کشورهای صادرکننده نفت همانند آنچه در سال 2014 اتفاق افتاد را شکل دهد.