توافق تجارت آزاد قاره آفریقا

تشکیل بزرگ‌ترین منطقه آزاد تجاری جهان در قاره آفریقا

توافق تجارت آزاد قاره آفریقا با هدف تشکیل بزرگ‌ترین منطقه آزاد تجاری جهان در این قاره میان ۵۴ کشور آفریقایی با جمعیتی بالغ بر 1.2 میلیارد نفر و مجموع تولید ناخالص داخلی 3 هزار میلیارد دلار به امضای اعضای اتحادیه آفریقا رسید. این توافق در جولای ۲۰۱۹ و پس از تصویب در پارلمان ۲۷ کشور آفریقایی بطور رسمی وارد مرحله اجرایی شد و کشور غنا به پایتختی شهر آکرا به عنوان میزبان دبیرخانه بزرگ‌ترین منطقه آزاد تجاری جهان انتخاب شد.

توافق تجارت آزاد قاره آفریقا[1] که با نام مخفف AfCFTA نیز شناخته می‌شود توافقی است تجاری که در تاریخ ۲۱ مارس ۲۰۱۸ توسط 27 عضو اتحادیه آفریقا در شهر کیگالی[2] پایتخت رواندا امضا شد. در این نشست دو سند دیگر نیز به امضای کشورهای شرکت‌کننده رسید که عبارت بودند از بیانیه کیگالی[3] و پروتکل تردد آزاد افراد[4]. در نشست کیگالی، توافق AfCFTA به امضای ۴۴ کشور، بیانیه کیگالی به امضای ۴۷ کشور و پروتکل تردد آزاد افراد نیز به امضای ۳۰ کشور عضو رسید.

در این نشست، موضوعات مختلفی چون پروتکل تجارت، رویه‌های مربوط به حل و فصل اختلافات، همکاری‌های گمرکی، تسهیل تجارت و قوانین مبدا در خصوص کالاها و خدمات مورد بحث و بررسی قرار گرفت. طرفین نسبت به کاهش تعرفه مربوط به 90٪ کلیه کالاها با یکدیگر به توافق رسیدند و این در حالی است که هر کشوری می‌تواند ۳٪ از کالاهای خود را از این قانون مستثناء نماید. هدف از تنظیم و امضای پروتکل تردد آزاد افراد تشکیل منطقه‌ای داخل کشورهای عضو AfCFTA  برای تردد بدون نیاز به اخذ  روادید یا ویزا است که این کار در عمل از ایده صدور گذرنامه واحد اتحادیه آفریقا حمایت می‌نماید.

تا ماه جولای ۲۰۱۹ تمامی‌کشورهای عضو اتحادیه آفریقا بجز اریتره، به دلیل مشکلات داخلی کشور، AfCFTA را امضا نمودند. یکی از الزامات اصلی این توافق برای عملیاتی شدن، تصویب آن از سوی پارلمان حداقل ۲۲ کشور امضا کننده بود که این امر در تاریخ 30 می 2019 رسمیت یافت و در نشست 7 جولای 2019 سران کشورهای عضو اتحادیه آفریقا در نیجر، وارد فاز اجزایی شد. در حال حاضر این توافق به تصویب پارلمان 27 کشور آفریقایی رسیده است. غنا و کنیا اولین کشورهایی بودند که پس از تصویب این توافق در پارلمان‌های خود در تاریخ 10 می ۲۰۱۸ به آن پیوستند.

مقرر شده است این توافق به صورت مرحله‌ای اجرا شود. برخی از موارد فاز اول همانند تعیین امتیازات تعرفه‌ای هنوز در حال مذاکره می‌باشد. مذاکرات مربوط به فاز دوم نیز از ماه فوریه 2019 آغاز شده است. در این مذاکرات موارد مربوط به پروتکل رقابت، حفظ حقوق مالکیت های معنوی و سرمایه‌گذاری مورد بحث و بررسی قرار می‌گیرند. انتظار می‌رود این مذاکرات تا سال 2020 میلادی به پایان برسد.

در حال حاضر قاره آفریقا دارای  هشت منطقه آزاد تجاری یا اتحادیه گمرکی مجزا است که هر کدام از آنها دارای مقررات مربوط به خود می‌باشند. این مناطق عبارتند از:

• اتحادیه مغرب عربی (UMA)
• بازار مشترک شرق و جنوب آفریقا (COMESA)
• جامعه کشورهای ساحل و صحرا (CEN-SAD)
• جامعه شرق آفریقا (EAC)
• جامعه اقتصادی کشورهای مرکز آفریقا (ECCAS)
• جامعه اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (ECOWAS)
• سازمان بین‌دولتی توسعه (IGAD)
• جامعه توسعه جنوب آفریقا (SADC)

بر اساس توافق حاصله، با اجرای توافق تجارت آزاد قاره آفریقا این مناطق هشت گانه همچنان به فعالیت خود ادامه خواهند داد و این توافق جدید به دنبال کاهش و از میان بردن موانع موجود در مسیر فعالیت آنها خواهد بود و در نهایت نیز از این مناطق برای تحقق هدف نهایی خود مبنی بر تشکیل منطقه واحد آزاد تجاری قاره آفریقا استفاده خواهد نمود.

انتخاب غنا به عنوان محل تشکیل دبیرخانه AfCFTA

غنا کشوری است در حال توسعه که نرخ رشد آن در سال 2019 از سوی بانک جهانی به میزان 8.8٪ پیش‌بینی شده است و اولین کشور در آفریقای سیاه می‌باشد که هدف اول از اهداف توسعه هزاره مبنی بر ریشه کن‌سازی فقر مفرط را محقق ساخته است. این کشور ضمن برقراری روابط بسیار خوب سیاسی و اقتصادی با تمامی‌کشورها توانسته است به خوبی در مسیر پیشرفت و رفاه کشور و ملت خود حرکت نماید.

گفتنی است در اردیبهشت ماه 1398هیاتی ۱۰ نفره از سوی اتحادیه آفریقا با هدف مطالعه امکان تاسیس دبیرخانه تجارت آزاد قاره آفریقا در اکرا به غنا سفر نمودند. این افراد که برای مدت ۱۰ روز در غنا حضور داشتند به بررسی امکانات موجود جهت افتتاح چنین دفتری پرداختند. این هیات که ریاست آن بر عهده مشاور اتحادیه آفریقا در امور همگرایی منطقه‌ای بود باور داشت که کشور غنا در طی سال‌های اخیر در بسیاری از مسائل قاره آفریقا پیشرو بوده و پیشرفت‌های خوبی را به دست آورده است. گفتنی است ۷ کشور دیگر نیز به جز غنا نامزد افتتاح این دفتر بودند و هیات‌های اتحادیه آفریقا ضمن سفر به آن کشورها به بررسی امکانات موجود در این کشورها برای میزبانی از دبیرخانه پرداختند. سرانجام در نشست سران کشورهای عضو اتحادیه آفریقا در جولای 2019 در نیجر، غنا با توجه به پیشرفت‌ها و ثبات سیاسی و اقتصادی خود به عنوان بهترین گزینه جهت میزبانی از دبیرخانه منطقه آزاد تجاری قاره آفریقا انتخاب شد.  

لازم بذکر می‌باشد سازمان وحدت آفریقا[5] در سال 1963 با مشارکت ۳۲ دولت و با هدف افزایش همکاری میان کشورهای آفریقایی از سوی کشورهای مستقل این قاره تشکیل شد. در سال 1980 و با تصویب برنامه اقدام لاگوس[6]، این سازمان فعالیت‌های خود را بر کاهش اتکا به غرب با استفاده از افزایش هر چه بیشتر تجارت درون آفریقایی متمرکز نمود و برخی سازمان‌های همکاری منطقه‌ای در این قاره تشکیل یافت. در نتیجه این فعالیت‌ها و اقدامات بود که در سال 1991 و با امضای پیمان ابوجا جامعه اقتصادی آفریقا[7] با هدف ترویج توسعه مناطق آزاد تجاری، تاسیس اتحادیه‌های گمرکی، تشکیل بانک مرکزی واحد قاره آفریقا و چاپ ارز واحد قاره آفریقا تشکیل یافت. در سال 2002، این سازمان به اتحادیه آفریقا تغییر نام داد و سرعت بخشیدن به «انسجام اقتصادی قاره» را به عنوان یکی از اهداف اصلی خود ترسیم نمود. در عین حال، یکی دیگر از اهداف این اتحادیه نیز «هماهنگ‌ و یکنواخت‌سازی سیاست‌ها میان جوامع اقتصادی منطقه‌ای موجود و آتی با هدف تحقق تدریجی اهداف این اتحادیه» معرفی شد. در حال حاضر تمامی ۵۵ کشور قاره آفریقا عضو این اتحادیه بوده و جمعیت آن بیش از 1.2 میلیارد نفر می‌باشد. در نشست سال 2012 سران عضو اتحادیه آفریقا در آدیس آبابا کشورهای عضو توافق نمودند که تا سال 2017 منطقه آزاد تجاری جدیدی را در این قاره تاسیس نمایند. در نتیجه این توافق، مذاکرات و نشست‌های کارشناسی متعددی با هدف تشکیل این منطقه جدید تجاری به مدت ۳ سال برگزار شد.

[1] African Continental Free Trade Agreement

[2] Kigali

[3] Kigali Declaration

[4] Free Movement Protocol

[5] Organization of African Unity

[6] Lagos Actin Plan

[7] African Economic Community