گزارش مجمع جهانی اقتصاد

جایگاه جمهوری اسلامی ایران در رقابت پذیری کشورها در حوزه سفر و گردشگری در جهان

با توجه به افزایش روزافزون جایگاه گردشگری در اقتصاد جهانی و توجه ویژه کشورهای جهان به این امر، مجمع جهانی اقتصادی ( WEF ) طی سال های اخیر، اقدام به انتشار گزارش دو سالانه با عنوان « رقابت پذیری کشورها در حوزه سفر و گردشگری» می نماید. در این گزارش، بر اساس 14 شاخص اصلی، توان رقابتی 140 کشور دنیا مورد بررسی قرار گرفته و جمهوری اسلامی ایران در کل با نمره 3.5 از 7 در رده 89 جهان قرار گرفته است. در گزارش سال 2019، جمهوری اسلامی ایران در یک شاخص یعنی، رقابت پذیری قیمت ها، با نمره 6.7 در رتبه اول جهانی قرار گرفته و این موضوع می تواند به نقطه قوت کشورمان در تبلیغ گردشگری در سال پیش رو قرار گیرد. جمهوری اسلامی ایران در یک شاخص دیگر یعنی بهره مندی از منابع فرهنگی، در رتبه 33 جهان قرار گرفته و این موضوع نیز قابل بهره برداری است. متاسفانه، جمهوری اسلامی ایران در چند شاخص مهم رتبه‌های ضعیفی کسب نموده و ضرورت دارد، سیاستگزاران این حوزه، دست به اقدامات مناسبی جهت برطرف نمودن این نقاط ضعف بنمایند. در شاخص محیط کسب و کار رتبه 121، در شاخص منابع انسانی ماهر رتبه 100، در شاخص اولویت گردشگری و سفر برای دولتمردان رتبه 115، در شاخص بازبودن بین المللی International Openness رتبه 118، در رتبه پایداری محیط زیستی رتبه 107 و در شاخص خدمات گردشگری مناسب رتبه 108، از دیگر دستاوردهای کشورمان در حوزه‌های گردشگری می‌باشند.

بر اساس آمار سازمان جهانی گردشگری ( WTO ) ، تعداد گردشگران بین المللی در سطح جهان در سال 2018 به عدد یک میلیارد و چهار صد میلیون نفر رسید. این رقمی است که بر اساس پیش بین‌ی‌های صورت گرفته قرار بود در سال 2020 تحقق یابد. همچنین در سال 2018 برای هفتمین سال متوالی، رشد صادرات صنعت گردشگری به معنای انتقال پول از خارج به داخل کشورها (4%) از رشد صادرات کالاهای تجاری (3%) پیشی گرفته است. با توجه به روند موجود، پیش بینی‌های صورت گرفته در خصوص رسیدن تعداد گردشگران به 1.8 میلیارد نفر در سال 2030 محافظه کارانه می‌باشد و احتمالا از این رقم فراتر رود. بر این اساس، طی سال های اخیر، تعداد قابل توجهی از کشورهای دنیا در صدد بالا بردن توان رقابتی خود در حوزه گردشگری برآمده و موضوع گردشگری را به یکی از اولویت های اصلی در سیاستگزاری‌های خود تبدیل کرده اند. رشد توان رقابتی کشور در حوزه سفر و گردشگری می‌تواند منجر به دستاوردهای بزرگ اقتصادی برای کشورها از جمله افزایش تولید ناخالص ملی، ایجاد فرصت های قابل توجه شغلی و توسعه یافتگی مناطق دورافتاده و کمتر توسعه یافته تر شود.

با توجه به اهمیت موضوع گردشگری برای اقتصاد جهانی، طی سال های اخیر، مجمع جهانی اقتصاد هر دو سال یک بار، گزارش جامعی از وضعیت توان رقابتی کشورها در حوزه گردشگری منتشر می‌کند و در این گزارش نقاط قوت و ضعف کشورها در حوزه‌های مختلف مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. این گزارش، ابزار ارزشمندی است برای کمک به سیاستگزاران دولتی، شرکت های گردشگری و سایر حوزه‌های وابسته به صنعت گردشگری جهت رسیدن به فهم درست از شرایط حاکم بر این صنعت، شناخت تهدیدات و ریسک های موجود و سازگار کردن سیاست ها و رفتارها به منظور تضمین رشد پایدار صنعت گردشگری در کشورهای متبوع خود می‌باشد . در واقع این گزارش، با پرداختن به نقاط ضعف و قوت کشورها در حوزه‌های مختلف گردشگری، به آنها در تدوین سیاست های مناسب جهت بالا بردن توان رقابتی خود، کمک قابل توجهی می‌کند.

با توجه به اهمیت این گزارش برای صنعت گردشگری کشورمان، خلاصه ای از اهم مطالب منتشر شده در گزارش اخیر سازمان جهانی اقتصاد که در سپتامبر 2019 منتشر گردیده است، ارائه خواهد شد.

آخرین وضعیت توان رقابتی کشورها و مناطق مختلف دنیا

طی چهار سال گذشته، رقابت پذیری در حوزه سفر و گردشگری در سطح جهانی روند رو به رشدی  را پشت سر گذاشته و باعث ادامه روند رو به جلوی توسعه صنعت گردشگری در جهان شده است. گزارش امسال، نشان می دهد که در علیرغم بحران‌های تجاری و رشد ملی گرایی موجود، حمل و نقل هوایی، ارتباطات اینترنتی و باز شدن درب کشورها به روی گردشگران خارجی در سطح جهانی به حرکت رو به جلوی خود ادامه می دهد. همچنین این گزارش به روشنی نشان می دهد که توسعه صنعت گردشگری به شدت در حال تبدیل شدن به یک اولویت اصلی برای دولت ها می‌باشد و از سوی دولت ها، منابع مالی بیشتری جهت توسعه زیر ساختارهای گردشگری و بازاریابی بین المللی اختصاص یافته است.

در گزارش امسال، برای سومین دوره متوالی ( دو سالانه ) اسپانیا بعنوان رقابت پذیرترین کشور در حوزه گردشگری شناخته شده است. بعد از اسپانیا، کشورهای فرانسه، آلمان، ژاپن، آمریکا، انگلیس، استرالیا، ایتالیا، کانادا و سوئیس قرار دارند.

 اروپا و اوراسیا، همچنان رقابت پذیرترین مناطق دنیا در حوزه سفر و گردشگری می‌باشند. از 10 کشور برتر، 6 کشور به این منطقه تعلق دارند. این منطقه، برخی از بهترین منابع فرهنگی جهان را در خود جای داده و از زیر ساخت های قوی به خصوص راه‌های زمینی، بندری و  ترمینال های هوایی برخوردار می‌باشند. دولت ها در این کشورها، اولویت ویژه ای برای گردشگری و محیط زیست قائل می‌باشند. علیرغم پیشرفته بودن صنعت گردشگری در این منطقه، در مقایسه با سال 2017، در بخش هایی همچون رقابت پذیری قیمت ها، زیرساختارهای حمل و نقل هوایی و تکنولوژی ارتباطات و اطلاعات بیشترین پیشرفت را در مقایسه با سایر مناطق دنیا داشته است.

آسیا و اقیانوسیه، دومین منطقه رقابت پذیر دنیا در حوزه سفر و گردشگری بوده است. ژاپن با قرار گرفتن در جایگاه چهارم دنیا، کشور پیشرو منطقه می‌باشد و بنگلادش با ارتقاء جایگاه خود از رده 125 به 120 بیشترین پیشرفت را داشته است. آسیا-پاسیفیک، شگفت انگیزترین زیرساخت های حمل و نقل هوایی را در خود جای داده و در حال سرمایه گذاری در حوزه‌های جاده ای و بندری می‌باشد، به طوریکه در گزارش حاضر، بیشترین پیشرفت در این بخش ها به این منطقه اختصاص یافته است.

قاره آمریکا، از نظر رقابت پذیری سفر و گردشگری در جایگاه سوم قرار گرفته است. در این منطقه، ایالات متحده آمریکا در جایگاه اول قرار دارد و بولیوی با ارتقاء جایگاه خود از رتبه 99 به 90 بیشترین پیشرفت را داشته است. کشورهای این منطقه بیشتر بر روی منابع طبیعی جهت توسعه گردشگری تکیه کرده اند. این منطقه از نظر محیط کسب و کار، ایمنی و امنیت در جایگاه پایینی قرار دارد.

خاورمیانه و شمال آفریقا، از نظر بهبود توان رقابت پذیری در مقایسه با دوره قبلی، در جایگاه سوم جهانی قرار دارد. امارات متحده عربی با جایگاه سی و سوم جهانی، جایگاه اول منطقه ای را به خود اختصاص داده و مصر با ارتقاء جایگاه خود از 74 به 65 بیشترین پیشرفت را داشته است. در کل این منطقه از نظر رقابت پذیری قیمتی از ظرفیت بالایی برخوردار می‌باشد ولی با مشکلات امنیتی و بسته بودن کشورها مواجه می‌باشد. به دلیل عدم توسعه یافتگی، این منطقه همچنان با مشکلات بهداشتی و درمانی، ضعف زیرساختارها و حفظ بناهای تاریخی و فرهنگی مواجه می‌باشد.

معیارهای در نظر گرفته شده برای ارزیابی رقابت پذیری کشورها

مجمع جهانی اقتصاد، جهت ارزیابی توان رقابت کشورها در حوزه سفر و گردشگری، 14 شاخص را مشخص و برای هر شاخص زیرشاخص های متعددی در نظر گرفته است. به منظور آشنایی بیشتر با شاخص های مورد نظر مجمع جهانی اقتصاد، توضیح مختصری برای هر شاخص به شرح ذیل ارائه می‌شود:

• فضای کسب و کار: بیانگر میزان مساعد بودن شرایط برای شرکت ها جهت فعالیت اقتصادی در یک کشور می‌باشد. تحقیقات نشان داده که ارتباط قابل توجهی بین رشد اقتصادی کشورها و مباحثی همچون حقوق مالکیت معنوی ، چارچوب های قانونی، سیستم های مالیاتی، سیاست های رقابتی، تسهیلات سرمایه گذاری و میزان حمایت از سرمایه گذاری‌ها وجود دارد.
• امنیت و ایمنی: امنیت و ایمنی در تعیین میزان رقابت پذیری کشورها در حوزه سفر و گردشگری، فاکتورهای حیاتی و تعیین کننده ای می‌باشند. گردشگران عمدتا از سفر به مناطق و کشورهای خطرناک اجتناب می‌کنند و همین امر باعث کاهش جذابیت این مناطق برای سرمایه گذاران در حوزه گردشگری می‌شود. در تعیین رتبه بندی کشورها در این بخش، عواملی همچون میزان جنایت و خشونت در کشورها، تروریسم و میزان اعتماد به نیروهای پلیس برای حمایت از گردشگران در برابر جنایت مورد توجه قرار می‌گیرند.
• بهداشت و درمان عمومی: دسترسی به آب سالم آشامیدنی و میزان رعایت اصول بهداشتی در کشورها برای رفاه و سلامتی گردشگران بسیار مهم است. در صورت بیمار شدن گردشگر، سیستم درمان کشور میزبان باید قادر باشد به خوبی از وی مراقبت نماید و این امر با معیارهای همچون تعداد پزشکان و تعداد تخت های بیمارستانی سنجیده می‌شود.
• نیروی انسانی و بازار کار: منابع انسانی با کیفیت بالا این اطمینان را ایجاد می‌کند که صنعت گردشگری می‌تواند به همکاران خوب و توانمندی در این کشور دسترسی داشته باشد. در این بخش میزان تلاش کشورها و همچنین بخش خصوصی برای آموزش و تربیت نیروهای ماهر در حوزه گردشگری سنجیده می‌شود.
• توسعه تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات: خدمات و عملیات های بازرگانی اینترنتی Online از جایگاه و اهمیت ویژه ای در رقابت پذیری کشورها در بخش سفر و گردشگری برخوردار می‌باشد. در این بخش، زیرساخت های سخت مدرن(همچون میزان پوشش شبکه موبایل و کیفیت عرضه اینترنت ) و توان شرکت ها و افراد در استفاده از خدمات اینترنتی سنجیده می‌شود.
• میزان اولویت سفر و گردشگری برای دولت ها: میزان اهمیت گردشگری برای دولت ها، تاثیر قابل توجهی بر میزان رقابت پذیری آنها در این حوزه دارد. زمانی که گردشگری از اولویت بالایی برای یک دولت برخوردار باشد، دولت تلاش می‌کند بودجه‌های بیشتری برای پروژه‌های توسعه ای در این حوزه اختصاص دهد. میزان ثبات و پای بندی دولت ها به سیاست های خود در حوزه توسعه گردشگری، تاثیر بسزایی بر جذب سرمایه گذاران بخش خصوصی در این حوزه دارد. دولت ها همچنین می‌توانند از طریق بازاریابی بین المللی، در جذب گردشگران خارجی نقش مهمی  ایفا کنند. در این بخش میزان هزینه‌های دولت در بخش گردشگری، کارآمدی تلاش ها برای بازاریابی بین المللی و تبدیل گردشگری کشور به یک برند ( Brand ) و همچنین ارائه کامل و به موقع اطلاعات مربوط به گردشگری به نهادهای بین المللی، سنجیده می‌شود. ارائه کامل و به موقع اطلاعات به نهادهای بین المللی از این جهت اهمیت می یابد که بیانگر اهمیت موضوع گردشگری نزد دولتهاست.
• میزان باز بودن کشور International Openness : توسعه رقابت پذیری در حوزه سفر و گردشگری، مستلزم حد قابل قبولی از باز بودن کشور و تسهیل ورود گردشگران می‌باشد. سیاست های محدود کننده از قبیل شرایط سخت صدور روادید ، باعث کاهش تمایل گردشگران برای سفر به یک کشور می‌شود.
• رقابت پذیری قیمت ها: پایین بودن هزینه‌ها در یک کشور جذابیت آن را برای تعداد زیادی از گردشگران و همچنین سرمایه گذاران در حوزه گردشگری تا حد قابل توجهی افزایش می دهد. در این بخش، عواملی همچون میزان مالیات بر بلیط ها، هزینه‌های فرودگاهی، هزینه‌های اقامت، هزینه زندگی و قیمت سوخت سنجیده می‌شوند.
• پایداری محیط زیست: اهمیت حفظ محیط طبیعی برای تبدیل کردن یک کشور به مکانی جذاب برای گردشگران، قابل کتمان نیست. بنابراین سیاست ها و اقداماتی که باعث تقویت پایداری محیط زیست در یک کشور شوند، باعث حفظ جذابیت آن کشور برای سفر گردشگران در آینده خواهد شد. در این بخش عواملی همچون سیاست های محیط زیستی دولت ها، وضعیت منابع آب در کشور و منابع جنگلی و دریایی کشورها مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.
• زیرساختارهای حمل و نقل هوایی: ارتباطات هوایی برای دسترسی آسان گردشگران به کشورها و جابجایی درون کشوری ، برای امر گردشگری حیاتی می‌باشد. در این بخش عواملی همچون تعداد فرودگاه‌ها، تعداد صندلی‌ها، تعداد ورودی‌ها و خروجی‌ها، تعداد شرکت های هواپیمایی و تاسیسات داخلی و فرودگاهی برای پروازهای داخلی و بین المللی سنجیده می‌شوند.
• زیرساختارهای زمینی و بندری: دسترسی آسان به سیستم حمل و نقل داخلی برای سفر به جاذبه‌های گردشگری برای افزایش میزان رقابت پذیری کشورها در حوزه گردشگری اهمیت زیادی دارند. جاده‌ها و بنادر کافی و برخوردار از استانداردهای بین المللی در این بخش مورد توجه قرار می‌گیرند.
• زیرساختارهای ارائه خدمات به گردشگران: در دسترس بودن امکانات اقامتی و هتل های مناسب و کافی و وجود امکانات رفاهی و مفرح در یک کشور، یک نقطه قوت مهم در امر رقابت پذیری می‌باشد. در این بخش، سطح خدمات گردشگری از طریق بررسی تعداد اتاق ها و میزان دسترسی آسان به امکاناتی همچون خودروهای اجاره ای و دستگاه‌های ATM مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.
• منابع طبیعی: کشورهایی که از منابع طبیعی برخوردار می‌باشند نسبت به سایر کشورها از یک مزیت مهم در جذب گردشگران بهره مند هستند. در این بخش مواردی همچون تعداد سایت های طبیعی ثبت شده در یونسکو، کیفیت محیط زیست، غنی بودن از نظر زیستگاه‌های متنوع جانوران و درصد مناطق ملی تحت حفاظت و پارک های ملی مورد سنجش قرار می‌گیرند.
• منابع فرهنگی و سفرهای تجاری: وجود منابع فرهنگی متنوع در یک کشور همواره از نقاط قوت برای جذب گردشگران شناخته شده است. در این بخش تعداد مکان‌های فرهنگی ثبت شده در یونسکو، تعداد وزرشگاه‌های بزرگ که می‌توانند میزبان رویدادهای بزرگ ورزشی باشند و میزان جستجوهای اینترنتی در خصوص مکان‌های فرهنگی یک کشور مورد توجه قرار می‌گیرد. در بخش سفر تجاری، تعداد دیدارهای تجاری انجام شده در یک کشور مد نظر قرار می‌گیرد.

جایگاه جمهوری اسلامی ایران بر اساس شاخص های مجمع جهانی اقتصاد

در گزارش امسال مجمع جهانی اقتصادی در خصوص رقابت پذیری کشورها در حوزه سفر و گردشگری، جمهوری اسلامی ایران با نمره 3.4 از 7، با جهش چهار پله ای، جایگاه 89 دنیا در بین 140 کشور مورد ارزیابی شده را به خود اختصاص داده است. جمهوری اسلامی ایران در شاخص مربوط به «رقابت پذیری قیمتی»، جایگاه اول را به خود اختصاص داده و بعنوان ارزانترین کشور جهان برای سفر گردشگران خارجی شناخته شده است. در بین 14 کشور خاورمیانه و شمال آفریقا که در این گزارش مورد بررسی قرار گرفته اند، جمهوری اسلامی ایران در کل در جایگاه دهم قرار گرفته است.

با توجه به اهمیت موضوع برای کشورمان، جایگاه جمهوری اسلامی ایران به تفکیک در 14 شاخص مورد ارزیابی قرار گرفته، مورد اشاره قرار خواهد گرفت.

شاخص	رتبه اول جهانی	نمره ایران از 7	رتبه ایران	رتبه اول  در خارومیانه	بیشترین پیشرفت در بین کشورها و مناطق  خاورمیانه
محیط کسب و کار	هنگ کنک با 6.1	3.9	121	قطر	مراکش
ایمنی و امنیت	فنلاند با 6.7	5.4	74	عمان	مصر
بهداشت و درمان	اطریش با 7	5	89	رژیم صهیونیستی	الجزایر
منابع انسانی کارآمد	آمریکا با 5.8	4.1	100	رژیم صهیونیستی	عمان
تکنولوژی اطلاعات و ارتباطات	هنگ کنگ با 6.6	4.5	79	امارات	ایران
اولویت سفر و گردشگری برای دولت ها	مالت با 6.2	3.7	115	مراکش	الجزایر
باز بودن کشور	نیوزیلند با 5.5	2.4	118	قطر	قطر
رقابتی بودن قیمت ها	ایران با 6.7	6.7	1	ایران	رژیم صهیونیستی
پایداری محیط زیست	سویس با 6	3.9	107	مصر	کویت
زیرساختارهای حمل و نقل هوایی	کانادا با 6.6	2.5	86	امارات	مراکش
زیرساختارهای جاده ای و بندری	هنگ کنک با 6.4	3.1	79	بحرین	مصر
خدمات گردشگری	پرتغال با 6.7	2.8	108	امارات	عربستان
منابع طبیعی	مکزیک با 6	2.4	99	مراکش	مصر
منابع فرهنگی	چین با 7	2.8	33	مصر	اردن