آخرین وضعیت تحریم‌های آمریکا علیه روسیه، روندها، عواقب و تحلیل‌ها

سیاست تحریم‌های آمریکا علیه روسیه طی یک سال گذشته کماکان ادامه داشت. در عین حال، شدت بکار گرفتن تحریم‌ها کاهش محسوس داشته است. آمریکا از روند بکار گرفتن گسترده تحریم‌ها علیه شاخه‌های اقتصاد، سامانه مالی و بانکی روسیه و بدهی دولتی آن خودداری کرد. هرچند لوایحی در این مورد هر از گاهی در کنگره آمریکا مطرح می‌شد.  تحریم‌هایی که از طرف دولت ترامپ بکار گرفته می‌شود اساساً علیه چند شخص و کمپانی مجزا جهت‌گیری دارد و یا به شکلی است که به اقتصاد روسیه ضربه جدی وارد نمی‌کند. کنگره هم در شرایط دو دستگی بین کنگره و سنا توان کافی برای تحمیل تحریم‌های مقننه را ندارد که می‌تواند رئیس‌جمهور را به بکار گرفتن تحریم‌ها وادار کند. خود توجه نمایندگان حزب دموکرات به تحریم روسیه هم فروکش کرده است. این امر تا حدودی نتیجه انتشار گزارش دادستان ویژه مسئول بازرسی دخالت خارجی در انتخابات ریاست جمهوری در سال 2016 بود که اعلام نمود دونالد ترامپ برای پیروزی در انتخابات با روسها توطئه چینی نکرده بود. امروز مرحله انتخاباتی جدیدی در آمریکا فرا می‌رسد و دموکراتها بنظر تاکتیک جدیدی علیه ترامپ انتخاب کرده‌اند و امکان دارد حتی اگر نتوانند به استیضاح وی نایل شوند پس به موقعیت وی لطمه جدی وارد می‌کنند و امروز اوکراین در این رابطه مورد توجه قرار گرفته است. مانع دیگر سر راه تحریم‌ها این است که در دوران ترامپ دستگاه دولتی کشور دچار هرج و مرج شد. وی طی چند سال چند بار مقامات کلیدی دولت را تغییر داد. اما سطح تغییرات در طبقات پایین‌تر از این هم گسترده تر بود.

 روندهای مشاهده شده در بخش تحریم‌ها

ایالات متحده و اتحادیه اروپا در مورد تحریم‌های روسیه به شکل یکسان حرکت نمی‌کردند. شکاف بین سیاست آنها شدت می‌یابد. ایالات متحده بطور پیگیر مشغول بکار گرفتن تحریم‌های جدید علیه روسیه بود در حالی که اتحادیه اروپا اساساً به رعایت تحریم‌های قبلی مشغول بوده و فقط در برخی موارد بطور محدود تحریم‌هایی بکار می‌گرفت.

تحریم‌ها بطور مستقیم یا غیر مستقیم بر شرکای روسیه مانند چین، هند و دیگران اثر می‌گذارد. دولت‌های این کشورها تحریم‌ها را محکوم می‌کنند، ولی بخش تجاری ناچار است با تحریم‌های آمریکا هماهنگ و آنها را رعایت کند.

دولت روسیه در جهت هماهنگی با تحریم‌ها اقدام می‌کند. امکان فعالیت شرکت‌های خارجی در بازار روسیه حفظ شده، مکانیزم‌های جدیدی برای روابط اقتصادی بین‌المللی فراهم می‌شود که تحریم‌ها را دور می‌زند. همزمان جلوگیری از اثر تحریم‌ها بر روسیه دشوار بوده زیرا توان اقتصادی دو طرف نابرابر بوده و مضاف بر این آمریکا در سامانه مالی جهان سلطه دارد.

فشار تحریم‌های آمریکا بر دیگر کشورها شدت می‌یابد. خروج آمریکا از برجام و از سر گرفتن تحریم‌های آن علیه ایران از نمودارهای این روند است. در این شرایط اختلاف بین ایالات متحده و اتحادیه اروپا بروز کرد.

تجارت کلان بین‌المللی مقررات و درخواست‌های آمریکا در بخش تحریم‌ها را رعایت می‌کند. ایالات متحده اهرم نیرومند اعمال نفوذ بر تجارت به واسطه بکار گرفتن تحریم‌ها را حفظ کرده است.

 

عوامل سیاسی اثر گذار بر تحریم‌های آمریکا

 اوضاع اوکراین

روابط روسیه و اوکراین طی سالجاری، پس از انتخابات ریاست جمهوری و سرکار آمدن ولادیمیر زلنسکی حداقل رو به وخامت نرفته است. دو کشور توانستند در مورد مبادله اسرا به توافق برسند. این اقدام بلاتردید در روابط دو کشور اثر مثبت خواهد گذاشت. به دنبال آن زلنسکی با رعایت "فرمول اشتاینمایر" موافقت کرد که مسکو آن را شرط اصلی از سر گرفته شدن تماس سران در چارچوب گروه نورماندی می‌نامید. به این ترتیب، اوکراین بظاهر دیگر برای تحریم روسیه سبب ساز نخواهد بود. هرچند یکی از آخرین تحریم‌های آمریکا علیه روسیه با درگیری روسیه و اوکراین در تنگه کرچ ارتباط داشت، ولی این درگیری قریب به یک سال قبل رخ داده بود و پس از آن علت جدیدی برای اقدام علیه روسیه بروز نکرده است.

 خاورمیانه

مشکلات اصلی برای روسیه در این بخش با سوریه ارتباط داده می‌شود. چنانچه یکی از آخرین تحریم‌ها هم با تحویل سوخت به پایگاه هوایی روسیه در سوریه ارتباط داشت. ولی شدت درگیری در این کشور رو به کاهش است. نبردها امروز بیشتر ماهیت لفظی دارد تا جنگی. حوادث چندانی در کشور در بخش عملیات رزمی رخ نمی‌دهد و در این شرایط جستجوی بهانه برای ضربه زدن به روسیه از این جهت موجود نیست. امروز در واقع رویارویی سوریه به رویارویی بازیکنان خارجی دست اندر کار در آن تبدیل شده است که هیچ کدام قصد جنگ با یکدیگر را ندارند در حالی که نیروهای خودشان در آن کشور حاضر هستند. به این ترتیب، در آینده موضوع چندانی برای تحریم روسیه از این طرف نباید باشد.

 اوضاع داخلی ایالات متحده و سیاست اتحادیه اروپا

در این بخش امروز امر شماره یک انتخابات ریاست جمهوری در سال 2020 می‌باشد. ولی توجه دشمنان ترامپ از روسیه به اوکراین منحرف شده است. اینک حزب دموکرات بجای متهم کردن ترامپ به توطئه چینی با روسیه، به اعمال فشار وی بر رئیس جمهور اوکراین برای فاسد جلوه دادن رقیب انتخاباتی بالقوه وی از حزب دموکرات توجه دارد. لذا کنگره، نهاد اصلی تحت کنترل حزب دموکرات، امروز وقت چندانی برای توجه به روسیه نخواهد داشت. ضمناً اقدام دولت ترامپ در اوت سالجاری نشان داد حتی فشار کنگره نمی‌تواند باعث بکار گرفتن تحریم‌های جدی علیه روسیه شود. صاحبنظران بر این باور هستند که تحریم‌های ماه اوت بر اقتصاد روسیه اثر چندان نخواهد گذاشت. این اثر بیشتر ماهیت سیاسی داشته و باعث وخامت بیشتر روابط روسیه و آمریکا می‌شود ولی اینجا هم اوضاع به حدی وخیم است که وخیم‌تر شدن بیشتر آن کسی را متعجب یا نگران نمی‌کند.

در اتحادیه اروپا روندهای احیای روابط با روسیه مشاهده می‌شود. وخامت روابط روسیه و آمریکا باعث نگرانی کشورهای اروپایی می‌شود که می‌توانند به بازیچه‌ای در درگیری دو قدرت هسته‌ای تبدیل شوند. این امر بالاخص پس از خروج آمریکا از پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان برد مطرح می‌شود. این پیمان اساساً به روسیه و کشورهای اروپایی ارتباط دارد زیرا آمریکا از شعاع عمل این موشک‌های روسیه خارج است. روسیه پیشنهاد می‌کند دو طرف از استقرار موشک‌های این کلاس در اروپا خودداری کنند ولی آمریکا تاکنون به امر پاسخ نداده است. همزمان، طبق ادعای روسیه، سکوهای موشکی مسئول پرتاب موشک‌های ضدموشک در لهستان و رومانی می‌توانند برای پرتاب موشک‌های بالدار "توماهاوک" هم بکار گرفته شوند. مسکو بر این اساس می‌تواند هر لحظه برای استقرار موشک‌های بالدار در بخش اروپایی خود اقدام کند. امری که آمریکا بنوبه خود می‌تواند از آن برای استقرار موشک در خاک کشورهای اروپایی استفاده کند. در نتیجه کشورهای اروپایی بدون ارتباط داشتن با این نوع موشک‌های با خطر ضربات هسته‌ای روسیه مواجه می‌شوند. اما در شرایط ساخت موشک‌های‌هایپرسونیک، این امر به معنی حتمی‌شدن ضربه نابود کننده روسیه خواهد بود.

 تحریم‌های آمریکا طی یک سال گذشته

در ماه سپتامبر سال 2018 برای اولین بار در چارچوب قانون تحریم‌های آمریکا (CAATSA) تحریم‌های ثانوی علیه کشور ثالث بخاطر خرید اسلحه از روسیه بکار گرفته شد. اداره کل تدارک نیروها و تأمینات شورای نظامی مرکزی چین بخاطر خرید جنگنده‌های "سوخوی 35" و سامانه ضدهوایی اس400 از روسیه تحریم شد[1]. چین علاوه بر محکوم کردن این اقدام اعلام نمود قصد دارد تعامل اقتصادی با روسیه، اتحادیه اروپا، ژاپن و دیگر کشورها در پاسخ به تحریم‌های آمریکا را تقویت کند. در عین حال در همین دوران گزارش‌هایی در خصوص خودداری بانک‌های روسیه از انجام معاملات شرکت‌های روسی از بیم تحریم‌های آمریکا را منتشر کردند[2].

همچنین آمریکا تا آخرین لحظه سعی داشت از فروش سامانه‌های مشابه به هند و ترکیه جلوگیری کند. ولی این مساعی موفق نبود. آمریکا در رابطه با اقدام ترکیه تصمیم گرفت از همکاری با آن در تولید هواپیمای اف-35 خودداری کرده و همچنین این هواپیماها را به نیروی هوایی آن تحویل نمی‌دهد.

در همین دوره اداره کل کنترل محدودیت‌های خارجی در وزارت دارایی روسیه آغاز بکار کرد. نخست وزیر روسیه "هماهنگی بین نهادی در مورد طراحی و اجرای اقدامات متوجه کاهش اثر منفی تحریم‌ها و مقابله با آنها در بخش مالی" را به وزارت دارایی محول کرده بود.

در ماه دسامبر اعلام شد وزارت دارایی آمریکا قصد دارد در آینده نزدیک تحریم‌های شرکت‌های متعلق به اولگ دریپاسکا (Oleg Deripaska) را رفع کند زیرا سطح سهام وی در آنها (En+، "روس آل" و "یورو سیب انرگو") از 70 تا زیر 45 درصد کاهش داشت. سهام اولگ دریپاسکا به بانک و‌ت‌ب روسیه فروخته شد. ضمناً توضیح داده شد که این عملیات مشمول تحریم‌های اعمال شده علیه بانک و‌ت‌ب نمی‌شود.

کنگره آمریکا از کشورهای اروپایی درخواست داشت از ساخت خط لوله گاز "جریان شمالی 2" منصرف شوند اما از دولت ترامپ درخواست شد این پروژه را تحریم کند[3]. برغم این پروژه مذکور تاکنون با مخالفت قطعی اروپا مواجه نشده و درخواست اتحادیه اروپا در این مورد بیشتر با ضرورت ادامه ترانزیت گاز روسیه از اوکراین ارتباط دارد تا تحریم‌های آمریکا.

در ماه مارس 2019 ایالات متحده همراه با اتحادیه اروپا و کانادا تحریم‌های جدیدی علیه روسیه در رابطه با درگیری در تنگه کرچ بکار گرفت[4]. 6 شخص حقیقی و 8 شخص حقوقی وارد فهرست تحریم‌های آمریکا شده‌اند. از جمله معاون ریاست سرویس مرزبانی روسیه، فرمانده واحد مرزبانی روسیه در کریمه، رئیس یکی از ادارات مرزبانی، رئیس بخش مرزبانی کرچ تحت تحریم قرار گرفته‌اند. چند شرکت و مرکز فعال در بخش کشتی سازی روسیه در فهرست اشخاص حقوقی تحت تحریم هستند. وزیر دارایی آمریکا اعلام نمود محدودیت‌ها علیه کسانی اتخاذ شده که بنظر واشنگتن در "حمله روسیه به ناوچه‌های اوکراینی در تنگه کرچ دست داشته‌اند.

در ماه اوت دولت ترامپ تحریم‌های جدیدی علیه روسیه بخاطر استفاده از سلاح شیمیایی در سوء قصد به جان جاسوس دوگانه اسبق در انگلستان طی سال گذشته اعمال نمود. این تحریم‌ها پس از امضای فرمان ترامپ اعمال شد که به وزارت دارایی اختیارات مضاعفی برای اعمال تحریم بخاطر نقض پیمان‌های بین‌المللی در حوزه‌های میکروبی و شیمی داده بود[5]. ترامپ زیر فشار کنگره برای اقدام بیشتر در رابطه با اقدام احتمالی روسیه در حمله شیمایی علیه سرگئی اسکریپال (Sergei Skripal) جاسوس اسبق از روسیه و دخترش اقدام کرد.

روزنامه وال استریت ژورنال خاطر نشان می‌کند دولت آمریکا در بکار گرفتن تحریم‌ها آزادی عمل دارد و به همین دلیل می‌تواند میزان شدت آنها را کاهش دهد. برای مثال وزیر دارایی سال گذشته با بکار گرفتن تحریم‌ها علیه اوراق قرضه روسیه مخالفت کرده و مسئله را چنین توجیه کرد که این اقدام می‌تواند بر بازارها در خارج از روسیه اثر منفی گذاشته و به این ترتیب به متحدان خود آمریکا هم لطمه وارد کند.

دولت ترامپ بخش اول تحریم‌های مربوط به حمله شیمیایی را سال گذشته ترتیب داد. آن وقت واشنگتن نتیجه‌گیری لندن در مورد دست داشتن مسکو در امر را وارد دانسته بود. بخش دوم تحریم‌ها در اوت سال گذشته اعمال و تأکید شد: اگر روسیه عدم بکار گرفتن تسلیحات ممنوعه را تضمین نکند تحریم‌های بیشتر و سنگین‌تری در انتظار آن خواهد بود. وزارت امور خارجه آمریکا در نوامبر سال گذشته به کنگره اطلاع داد چنین ضمانتی از دولت روسیه دریافت نشده است. پس از این تحریم‌ها نرخ روبل روسیه سقوط کرد. همچنین شاخص بازار سهام "ار ت اس" 3% پایین رفت.  این تحریم‌ها باعث شدت یافتن تنش بین مسکو و واشنگتن می‌شود که بنظر تحلیل‌گران به سطح دوران جنگ سرد رسیده است. از قرار اینها "شدیدترین" تحریم‌های آمریکا علیه روسیه طی یک سال اخیر می‌تواند تلقی شود.

ولی در روسیه باور بر این است که آنها ماهیت استتار دودی از طرف ترامپ دارد. مفسر خبرگزاری تاس در گزارش خود خاطر نشان می‌کند طی این تحریم‌ها که 19 اوت 2019 آغاز شده و طی حداقل 12 ماه در کار خواهد بود، بانک‌های ایالات متحده "حق نخواهند داشت در بازار اولیه اوراق قرضه دولتی غیر روبلی روسیه شرکت کنند". همچنین آنها "نباید وام غیر روبلی به دولت روسیه واگذار کنند". علاوه بر این، "ایالات متحده با واگذاری وام و همچنین کمک مالی یا فنی به روسیه از طرف نهادهای مالی بین‌المللی مانند بانک جهانی یا صندوق بین‌المللی پول مخالفت خواهد کرد"[6]. همچنین صادرات برخی کالاها و فنآوری‌ها، در وهله اول "فرآورده‌های شیمی و بیولوژیک دو منظوره" به روسیه قدغن می‌شود.

مضاف بر این، "در راه منافع امنیت ملی ایالات متحده"، حذفیاتی از بسته دوم تحریم‌ها تعیین می‌شود که به بخش بانکی و بازرگانی ارتباط دارد. این حذفیات "همچنان برای شرکت‌های آمریکایی در حال اجرای معاملات جاری با خریداران روس در دسترس خواهد بود". ممنوعیت واگذاری وام‌های بانکی بخش خصوصی را مشمول نمی‌شود. وزارت دارایی آمریکا توضیح داد محدودیت‌ها کمپانی‌های دولتی روسیه را هم مشمول نمی‌شود. بانک‌های آمریکا همچنین امکان معامله اوراق قرضه روسیه در بازار ثانوی را حفظ می‌کنند و دسترسی آنها به بازار اوراق قرضه روبلی دولت روسیه مسدود نمی‌شود. به دیگر سخن مقررات نه برای سرمایه گذاران و وام دهندگان آمریکایی و نه برای بدهکاران روسیه و از جمله دولت آن چندان تغییر نمی‌کند. تحریم‌ها می‌توانند فرضاً پس از 12 ماه لغو شوند ولی امید به این چندان نیست زیرا روسیه برای این منظور باید ضمانت دهد که قصد ندارد سلاح شیمیایی را در آینده بکار گیرد. علاوه بر این، مسکو باید اجازه دهد "بازرسان بین‌المللی این ضمانت‌ها را بازرسی کنند". روسیه که بطور قطعی ارتباط خود با پرونده اسکریپال را نفی می‌کند به دشواری چنین درخواست‌هایی را قبول کند.

اقدام بعدی در بخش تحریم روسیه در 26 ماه سپتامبر "در رابطه با رساندن سوخت هواپیمایی به نیروهای روس در سوریه" اعمال شد. ورشینین معاون وزیر امور خارجه روسیه اعلام نمود مسکو این تحریم‌های آمریکا را غیر قابل قبول تلقی می‌کند[7]. وزارت دارایی آمریکا روز پنج‌شنبه از تحریم سه تبعه روسیه، یک شرکت روسی و 5 کشتی آن اطلاع داد. بظاهر آنها با رساندن سوخت به نیروهای روس در سوریه "از رژیم بشار اسد در سوریه" حمایت کرده‌اند.

به دنبال آن در اوایل اکتبر از تحریم سه هواپیما و کشتی، که طبق اطلاعات طرف آمریکایی به یوگنی پریگوژین (Yevgeni Prigozhin، تاجر بزرگ که "آشپز پوتین" نامیده می‌شود) تعلق دارد، اطلاع رسید[8]. این تحریم‌ها پاسخی به اقدام برای دخالت در انتخابات میان دوره آمریکا در سال 2018 نامیده شد. همچنین دو شخص مرتبط با "آژانس تحقیقات اینترنتی" در رابطه با همین اتهام وارد فهرست تحریم‌ها شدند.

در اوایل اکتبر به یکی از شرکت‌های بزرگ تجاری روسیه در رابطه با تحریم یک شرکت بزرگ چینی در بخش کشتیرانی لطمه وارد شد. به دنبال آن لئونید میخلسون (Leonid Mikhelson) رئیس کمپانی "نوواتک" اعلام نمود تحریم‌های آمریکا علیه شرکت کشتیرانی چینی Cosco مشکلی برای صدور گاز تقطیر شده ایجاد نمی‌کند. شرکت چینی صاحب 50 درصد سهام شرکت دارای تانکرهای حمل کننده گاز تقطیر شده از کلاس یخ شکن می‌باشد که مسئول حمل گاز تقطیر شده "یامال ال ان جی" متعلق به کمپانی "نوواتک" می‌باشند[9]. شرکت چینی بخاطر نقض تحریم‌های آمریکا و بطور اخص خرید نفت ایران تحریم شدند. تاکنون 13 تانکر گاز تقطیر شده از 15 تانکر کلاس یخ شکن برای "یامال ال ان جی" ساخته شده یعنی بخش محسوس ناوگان حمل گاز تقطیر شده کمپانی "نوواتک" با خطر تحریم‌ها مواجه شده است. خود کمپانی "نوواتک" و شرکت‌های وابسته به آن از سال 2014 تحت تحریم شاخه‌ای آمریکا هستند که طبق آن اشخاص آمریکایی حق واگذاری امکانات مالی به آنها به مدت بیش از 90 روز را ندارند. از آن به بعد "یامال ال ان جی" با دلار وام برنمی‌دارد.

 

تحلیل تحریم‌ها و عواقب آنها

سرگئی ریابکوف (Sergei Ryabkov) معاون وزیر امور خارجه روسیه در رابطه با تحریم‌های ماه اوت اعلام نمود این اقدامات با مبارزه انتخابات ریاست جمهوری درون آمریکا ارتباط دارد. وی گفت: "متأسفانه آخرین بقایای آنچه که مشارکت روسیه و آمریکا نامیده می‌شد امروز در رابطه با درخواست کسانی قربانی می‌شود که روابط با روسیه را به عنوان ابزاری برای نبرد سیاسی داخلی در ایالات متحده بکار می‌گیرند". وی ضمناً به این اشاره کرد که روسیه قبلاً با این تحریم‌ها هماهنگ شده است.

نه تنها معاون وزیر امور خارجه روسیه، بلکه نشریه آمریکایی "فوربس" هم از این حرف می‌زند که تحریم‌ها بخشی از سیاست داخلی آمریکا است.  نشریه می‌نویسد تحریم‌های روسیه که ابتدا در رابطه با وقایع اوکراین اعمال شده بود "به سرعت به عملیات سرکوبگر بخاطر "انتخاب ترامپ" از راه دخالت در انتخابات تبدیل شد". نشریه بین دیگر دلایل از خاورمیانه حرف می‌زند زیرا "روسیه به مشغولیت محبوب آمریکایی‌ها – تغییر رژیم‌ها که واشنگتن می‌خواست اینک در سوریه ترتیب دهد – ضربه زد". ولی بازرسی دخالت روسیه و توطئه آن با ترامپ "یک شکست برای دموکرات‌ها بود". این ماجرا بطور نهایی به پایان رسید، روسیه تبرئه شد، حداقل اوضاع از دیدگاه وال استریت چنین است".

فوربس اندکی قبل از اعمال تحریم‌ها نوشته بود "دیگر دلیلی برای تحریم روسیه، به غیر از تنفر از این کشور، بخاطر اینکه ولادیمیر پوتین یک فرد شرور و ابر جیمز بوند رهبری آن را به عهده دارد، باقی نمانده است".

آنتون سیلوانوف (Anton Siluanov) معاون اول نخست وزیر و وزیر دارایی روسیه حین اظهار نظر در مورد این تحریم‌ها گفت آنها بر روابط دوجانبه اثر منفی می‌گذارند ولی به اقتصاد روسیه لطمه وارد نمی‌کنند که "طی سال‌های گذشته پایداری خود نسبت به محدودیت‌های خارجی را اثبات کرده است".

روزنامه تایمز مالی هم نوشت: اثر اکثر تحریم‌های آمریکا و اروپا که طی 5 سال گذشته علیه روسیه اتخاذ شده "خنثی شد زیرا روسیه توانست به ثبات اقتصادی کلان نایل شده و همچنین مواضع خود در بخش امور مالی بین‌المللی را تقویت کرد". بنظر نشریه، اقدام صحیح وزارت دارایی و بانک مرکزی روسیه نه تنها باعث ثبات در اقتصاد شد بلکه توسعه محسوس بخش کشاورزی و تبدیل روسیه به یکی از صادر کنندگان طراز اول جهان در این بخش را میسر نمود. نشریه همچنین از این سخن می‌راند که روسیه به محل مطمئن برای سرمایه گذاران تبدیل شده است. تعلق قریب به یک سوم اوراق قرضه روبلی دولت روسیه به خارجیان این واقعیت را اثبات می‌کند.

نشریه یادآور می‌شود بدهی خارجی روسیه به 10% ذخایر ارز آن محدود شده و بدهی آن فقط 13% تولید ناخالص داخلی، پایین‌ترین سطح در جهان، است. همه اینها امتیازات مضاعفی از دیدگاه سرمایه گذاران است و اتفاقی نیست که دولت ترامپ حین اقدام علیه بدهی دولتی روسیه در واقع سعی کرده امکان فعالیت سرمایه گذاران آمریکایی در این بخش را چندان محدود نکند. ضمناً اکثر اوراق قرضه روسیه به شکل روبلی صادر می‌شود که از حیطه عمل تحریم‌های جدید خارج می‌شود.

صاحبنظران تحریم‌های آمریکا علیه کشتی‌ها و مسئولین کشتیرانی روسیه را هم ناچیز تلقی کردند. ایوان تیموفه‌یف (Ivan Timofeyev) مدیر برنامه شورای روابط بین‌الملل روسیه خاطر نشان می‌کند تحریم‌های آمریکا علیه سه مدیر بخش کشتیرانی و دو شرکت کشتیرانی در واقع به معنی این است که هیچ تحریم جدیدی اعمال نشده است[10]. شرکت‌های تحریم شده قبلاً در رابطه با وقایع اوکراین تحت تحریم قرار گرفته بودند. در نتیجه، بازار این تحریم‌ها را نادیده گرفت. این تحریم‌ها بر عملیات روسیه در سوریه اثر برابر با صفر خواهد داشت. روسیه بلاتردید وسایل و شیوه رساندن محموله لازم برای انجام مأموریت‌های استراتژیک را پیدا می‌کند. ولی تحریم‌ها مسکو به این را متقاعد می‌کند که روسیه و آمریکا در مورد سوریه در دو سوی مختلف سنگرها هستند و فعالیت مشترک در جهت خروج از بحران ممکن نیست. تحریم تحویل نفت به سوریه (هرچند این هم از طرف شورای امنیت سازمان ملل تأیید نشد و لذا غیرقانونی است) یک موضوع و تحریم بخاطر تحویل سوخت به نیروهای هوافضایی روسیه موضوع کاملاً متفاوت از آن است. مخصوصاً با توجه به اینکه نه تنها حمایت از دولت سوریه، بلکه مبارزه با گروه‌های تروریستی مشخص مطرح است.

تیموفه‌یف در مقاله‌ای برای روزنامه تجاری کمرسانت نوشت: ریسک تحریم‌ها برای روسیه کاهش یافته است. هرچند تضادهای کلیدی روسیه و غرب همچنان به قوت خود باقی مانده، ولی اوضاع وارد مرحله ثبات شده است. ملاقات رؤسای جمهور روسیه و آمریکا در ژاپن نشانه این ثبات بوده، ولی باعث تغییر کیفی در روابط آنها نمی‌شود[11]. بنظر وی، اقدام شدید علیه روسیه فعلاً معوق می‌شود و این امر سه علت دارد.

علت شماره یک نبود انگیزه برای شدت بخشیدن به تحریم‌ها است. مسئله دخالت در انتخابات بطور محسوس فروکش کرده است. اوضاع اوکراین دچار تحول جدی نشده است. در خاورمیانه رویارویی با ایران وارد ردیف اول می‌شود. در مورد ونزوئلا بحرانی بین روسیه و آمریکا رخ نداد.

ثانیاً اقدام علیه شرکت "روس آل" نشان داد بکار گرفتن تحریم علیه شرکت بزرگ جهانی همزمان با لطمه زدن به روسها، به بسیاری از شرکای خارجی آن هم ضربه وارد می‌کند. ضمناً نتایج سیاسی برابر با صفر بود: کرملین زیر این فشار به هیچ امتیاز سیاسی تن نخواهد داد. عواقب بکار گرفتن تحریم علیه بانک‌های بزرگ که بخشی از سامانه مالی جهانی هستند جدیتر از این خواهد بود. در نتیجه آن نه تنها مسکو امتیازی نمی‌دهد بلکه تعداد مشکلات واشنگتن افزایش می‌یابد. برغم وقایع 5 سال گذشته، روسیه همچنان بازیکن درون سامانه سیاست و اقتصاد جهانی است، و بیرون راندن آن به حاشیه به معنی شدت بخشیدن محسوس به ابهام برای همگان خواهد بود. در نهایت، ثالثاً، باید به وخامت روابط آمریکا با چین اشاره کرد. حاد کردن روابط با مسکو در این شرایط به معنی جنون محض خواهد بود.

در عین حال، عدم اثر سیاسی محدودیت‌ها، به معنی بیضرر بودن آنها نیست. حالا استفاده از کشتی‌های تحت تحریم در خطوط بین‌المللی دشوارتر می‌شود. هر شرکت بیمه کننده آنها یا کمک مالی به آنها یا حتی دادن سوخت به آنها می‌تواند از طرف آمریکا تحریم شود. در این رابطه به نمونه یک شرکت آمریکایی اشاره می‌شود که در ماه می 2019 بخاطر اجاره کشتی‌های ایرانی قریب به 900 هزار دلار جریمه پرداخت کرد. ولی این نوع ریسک‌ها به دشواری بر تحویل محموله روسیه به سوریه اثر بگذارد.

صاحبنظران اقتصادی به دیگر جوانب مضر تحریم‌ها اشاره می‌کنند. اریک آریسپه (Eric Arispe) مدیر ارشد گروه تحلیلی رتبه‌های ملی شرکت "فیتچ" می‌گوید اگر عواملی مانند تحریم‌ها و همچنین سرعت پایین رشد اقتصاد در کار نبود، رتبه ملی روسیه می‌توانست بالاتر از رتبه کنونی باشد[12]. این شرکت در ماه اوت رتبه وامی روسیه را یک درجه ارتقاء داده و "BBB" تعیین کرد. درصورت عدم وجود مشکلات داخلی و خطر تحریم‌ها، رتبه تجاری روسیه می‌توانست یک درجه بالاتر باشد. در عین حال، دو شرکت رتبه سنجی دیگر – استاندارد اند پورز و "مودیز" – در گزارش‌های اخیر خود گفته بودند خطر اعمال تحریم‌ها از طرف آمریکا بر رتبه تجاری روسیه اثر چندان نمی‌گذارد.

آلکساندر تیموفه‌یف (Alexandr Timofeyev) از شرکت سرمایه گذاری "اینستانت اینوست" در مقاله خود به اوضاع در بخش سرمایه گذاری در روسیه توجه کرده است. وی خاطر نشان می‌کند  روند کاهش سرمایه گذاری‌های مستقیم بین‌المللی در سراسر جهان مشاهده می‌شود و سرمایه گذاری در روسیه هم سیر نزولی داشته است. ولی این نمودار در روسیه خیلی شدیدتر سقوط کرده و پس از کاهش دو برابر در سال گذشته به پایین‌ترین سطح طی 10 سال گذشته رسید. دو علت اصلی کاهش سرمایه گذاری در روسیه عبارت است از رشد اقتصادی سست و ریسک‌های ژئوپلتیک[13].

واقعیت این است که هرچند در روسیه به این اعتراف نمی‌شود، ولی تحریم‌ها بر اقتصاد کشور در دو بعد کوتاه و بلندمدت اثر منفی می‌گذارد. در کوتاه مدت تحریم‌ها بر رشد اقتصادی روسیه اثر منفی گذاشته است. این اثر منفی از طرف مقامات و صاحبنظران دولت پذیرفته می‌شود اما خبرگزاری بلومبرگ در مقاله‌ای در اواخر سال 2018 اثر تحریم‌ها بر اقتصاد روسیه از سال 2014 تا آخر سال 2017 را در حدود 6 درصد تولید ناخالص داخلی ارزیابی کرده بود. برای درک معیار این لطمه کافی است به این اشاره کرد که طی این سال‌ها اقتصاد روسیه رشد منفی  یا نزدیک به صفر داشته است[14].

علاوه بر جنبه اقتصادی، تحریم‌ها از نقطه نظر تکنولوژیک هم بر روسیه اثر منفی گذاشت. دمیتری روگوزین معاون نخست وزیر روسیه در سال 2014 اعلام نمود روسیه فنآوری‌های خارجی در تولید 640 قلم از تسلیحات روسی بکار گرفته می‌شد. روند جایگزینی واردات آنها باید تا سال 2018 به پایان رسانده می‌شد. در حالی که در جلسه کمیسیون نظامی - صنعتی در سپتامبر 2019، بیش از یک سال و نیم پس از این دوره، رئیس‌جمهور روسیه از دولت و نهادهای مربوطه درخواست کرد اقدامات مضاعفی در جهت عدم وابستگی تکنولوژیک  در بخش تولید تجهیزات نظامی اتخاذ شود. وی سرعت تحولات در این بخش را ناکافی نامیده بود[15].

در نهایت روشن است که تحریم‌ها ماهیت بلندمدت دارد و به دشواری در مقطع 5 ساله رفع گردد. روسلان پوخوف (Ruslan Pukhov) مدیر مرکز تحلیل راهبردها و فنآوری‌ها خاطر نشان می‌کند عواقب تحریم‌ها هم بلندمدت خواهد بود و به مرور زمان شدت خواهد یافت. به گفته وی، امر اصلی نه تأخیر در تولید تسلیحات بلکه منزوی شدن روسیه از کشورهای پیشرفته و غلتیدن در مسیر شوروی سابق است. در نتیجه قابلیت رقابت کشور و توان رشد اقتصادی آن محدود می‌شود[16].

 

سخن آخر

طی سال گذشته شدت تحریم‌های روسیه از طرف غرب رو به کاهش بود. طی این دوره فقط یک مورد تحریم‌های واقعاً بزرگ ایالات متحده علیه روسیه اعمال شد که آن هم به گفته صاحبنظران تا حدودی تکرار تحریم‌های قدیمی یا تحریم حوزه‌هایی بوده که در روسیه شایان اهمیت نیست. برای مثال در ماه اوت دولت ترامپ اوراق قرضه غیر روبلی دولت روسیه را تحریم کرد ولی بخش اعظم اوراق قرضه روسیه با ارزش روبلی صادر می‌شود. کاهش شدت تحریم‌ها با چند عامل مانند آرامش نسبی در روابط روسیه و اوکراین، برقرار شدن آرامش در سوریه و دورنمای پیشرفت در مذاکرات دولت و اپوزیسیون در مورد قانون اساسی جدید کشور، تفرقه در داخل آمریکا و تفرقه درون اتحادیه اروپا ارتباط دارد. 

 

 

[1]  آمریکا چین را بخاطر خرید "سوخوی 35" و سامانه ضدهوایی اس400 تحریم کرد

https://www.rbc.ru/newspaper/2018/09/21/5ba3dc509a79471f580a4a46

 

[2]  چین به تحریم‌های روسیه پیوست

https://lenta.ru/news/2018/09/14/from_china_with/?utm_source=lentafb&utm_medium=social

[3]  تحریم‌های روسیه: نتایج سال 2018 و دیدگاهی نسبت به سال 2019

https://russiancouncil.ru/papers/Sactions2019-Report43-Rus.pdf

[4] ضربه متحده: تحریم‌های جدید غرب چه کسی را تهدید می‌کند

پایگاه اطلاع رسانی gazeta.ru، 15/03/2019

https://www.gazeta.ru/business/2019/03/15/12245108.shtml

 [5] آمریکا تحریم‌های جدیدی علیه روسیه در رابطه با مسموم کردن جاسوس در انگلستان بکار می‌گیرد

یان تالی (Ian Talley)، اندرو رستوچیا (Andrew Restuccia) و گئورگی کانچف (Georgi Kantchev)

روزنامه وال استریت جورنال، 03/08/2019

https://www.wsj.com/articles/u-s-to-levy-new-sanctions-against-russia-for-u-k-spy-poisoning-11564755425

[6] نبرد ترامپ با دموکرات‌ها. تحریم‌های جدید روسیه بخشی از سیاست داخلی آمریکا شده است

آندری نیظاموتدینوف (Andrei Nizamutdinov)

خبرگزاری تاس، 05/08/2019

https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6734991

 [7] مسکو گسترش تحریم‌های آمریکا را غیر قابل قبول نامید

روزنامه ایزوستیا ، 26/09/2019

https://iz.ru/925861/2019-09-26/moskva-nazvala-nepriemlemym-rasshirenie-ssha-sanktcii-protiv-rossii

 [8] آمریکا سه هواپیما و کشتی تفریحی یوگنی پریگوژین را تحریم کرد

کریل بولانوف (Kirill Bulanov)

روزنامه ودمستی ، 01/10/2019

https://www.vedomosti.ru/politics/articles/2019/09/30/812442-ssha-sanktsii

 [9] میخلسون معتقد است تحریم‌های شرکت تحویل دهنده تانکر برای "یامال ال ان جی" مشکلی در بر نخواهد داشت

خبرگزاری اینترفاکس، 02/10/2019

https://www.interfax.ru/business/678799

 [10] تحریم‌ها بر اقدام روسیه در سوریه اثر برابر با صفر خواهد داشت

سایت شورای روابط بین‌الملل روسیه، 30/09/2019

https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/sanktsii-okazhut-nulevoe-vliyanie-na-deystviya-rossii-v-sirii/

 [11] "تحریم‌های ویرانگر" فعلاً به تعویق می‌افتد

روزنامه کمرسانت، 01/07/2019

https://www.kommersant.ru/doc/4018132

 [12] تحریم‌ها مانع اصلی سر راه رشد رتبه روسیه است

آننا گالچوا (Anna Galcheva)

روزنامه تجاری “ار ب کا”، 25/09/ 2019

https://www.rbc.ru/economics/24/09/2019/5d89ee879a79474f5151d353?from=center

 [13] قایم موشک بازی خارجی

روزنامه نووایا گازتا ، 01/10/2019

https://www.novayagazeta.ru/articles/2019/09/30/82176-ofshornye-pryatki

 [14] بلومبرگ خسارت اقتصاد روسیه از مجازاتهای غرب را ارزیابی کرد

سایت "دویچه وله" به زبان روسی 16/11/2018

https://www.dw.com/ru/bloomberg-%D0%BE%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BB-%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8-%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B2%D0%B2%D0%BF-%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D1%85-%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%86%D0%B8%D0%B9/a-46334142

[15]  بدون اختلال و مشکل

کیرا لاتوخینا (Kira Latukhina)

https://rg.ru/2019/09/26/putin-vyslushal-doklad-o-merah-v-sluchae-novyh-sankcij.html

[16]  چرا تحریم‌های روسیه ظاهراً اثر چندان ندارد

روزنامه ودمستی، 13/08/2017

https://www.vedomosti.ru/economics/articles/2017/08/14/729205-sanktsii-neeffektivni