ظرفیت های صنعت انرژی‌های تجدید پذیر ازبکستان و فرصت های حضور شرکت های ایرانی در این بازار

موضوع انرژی‌های نو به استثنای انرژی استحصال شده از طریق آب ، در ازبکستان موضوع جدیدی است و بیشتر در دو سال اخیر مورد توجه مقامات ازبکستانی و بویژه آقای میرضیایف، رئیس جمهور این کشور قرار گرفته است . در حال حاضر مهمترین منبع تامین انرژی در ازبکستان که بین 80 تا 90 درصد تامین انرژی را تشکیل می دهد، انرژی حرارتی با منبع گاز می‌باشد. طبق برآوردهای انجام شده، ازبکستان حدود 1.8 تریلیون متر مکعب دخایر ثابت شده گاز دارد که تا 25 الی 30 سال آینده نیاز این کشور را تامین می نماید. این کشور همچنین حدود 25 درصد از گاز خود را با خط لوله صادر می‌کند. بعد از گاز، منبع دوم انرژی ازبکستان ، حدود 590 میلیون بشکه ذخایر نفت و در مقام سوم ، منبع ذغال سنگ با ذخایری بالغ بر 3 میلیارد تن می‌باشد.

دولت ازبکستان به دستور رئیس جمهور این کشور در دسامبر 2018 برای اولین بار جهت تنظیم هماهنگی‌های انرژی ، وزارت انرژی را تاسیس کرد و این وزارتخانه با توجه به عضویت ازبکستان در سال 2018 در موافقتنامه پاریس و اجرای مصوبه استراتژی انتقال به اقتصاد سبز برای سالهای 2019 تا 2030 ، سیاست اصلی خود را بهینه سازی مصرف انرژی، متنوع سازی سازی منابع انرژی و کاهش 10 درصدی گازهای گلخانه تولیدی قرار داد . بر همین اساس دولت در تلاش است سهم انرژی تجدید پذیر خود را در تولید برق به 25 درصد برساند.

الف) تولید برق در ازبکستان :
در حال حاضر ظرفیت تولید برق ازبکستان حدود 14.100 مگاوات با تولید سالانه برق به میزان 70 میلیارد کیلو وات ساعت می‌باشد که با برنامه‌های توسعه ای در دست اقدام خود در نظر دارد آن را تا سال 2030 به 117 میلیارد کیلو وات ساعت افزایش دهد. با توجه به نیاز رو به رشد انرژی ، ازبکستان از کشورهای قیرقیزستان و تاجیکستان نیز برای نواحی و استان‌های مرزی خود واردات دارد. اگرچه ازبکستان در برخی از فصول سال ، برق مازاد خود را به کشورهای منطقه و از جمله افغانستان نیز صادر می نماید و یا به ترانزیت برق تاجیکستان از کشور خود اقدام می‌کند.

در حال حاضر قیمت برق در ازبکستان حدود 4 سنت برای یک وات ساعت می‌باشد و این کشور در مواقع اوج مصرف از قیرقیزستان سالیانه حدود 500 میلیون کیلو وات ساعت برق و از تاجیکستان نیز حدود 1 میلیارد و 500 میلیون کیلو وات ساعت برق وارد می‌کند که در بیشتر موارد تاکنون قیمت برق وارداتی حدود 2 سنت در کیلو وات ساعت بوده است. بخش عمده صادرات برق ازبکستان به افغانستان می‌باشد.
شرکت ازبک انرژی حدود 90 درصد برق کشور را تولید می‌کنند و شرکت برق آبی ازبکستان نیز با داشتن 37 ایستگاه برق آبی حدود 10 تا 12 درصد برق کشور را تولید می‌کند. 
در مجموع مصرف برق در ازبکستان به دلیل روند رشد جمعیت و همچنین مسیر توسعه اقتصادی این کشور رو به افزایش می‌باشد به طوری که بر اساس آماری اعلامی این کشور در سال 2000 مصرف یک خانواده 114 کیلو وات ساعت برق بوده که این میزان در سالهای اخیر با 35 درصد افزایش به بیش از 160 کیلو وات ساعت رسیده است. بر این اساس ازبکستان در قالب برنامه‌های توسعه تامین منابع انرژی خود به روش های جایگزین تامین انرژی از جمله انرژی هسته ای و انرژی‌های نو و تجدید پذیر روی آورده است که ضمن پرهیز از سوخت های آلاینده فسیلی ، بتواند نیازهای داخلی رو به رشد خود را تامین کند و منبع درآمد پایداری برای این کشور با نگاهی به بازارهای منطقه و افغانستان و پاکستان ایجاد نماید. در این ارتباط ازبکستان در سال 2019 برای اولین بار قانون مرتبط با انرژی‌های نو را تصویب نمود که به موجب آن مقرر شده است حدود 25 درصد از انرژی مورد نیاز کشور تا سال 2030 از منابع انرژی‌های نو تامین شود.

ب) انرژی برق آبی:
موضوع انرژی برق آبی در کشور ازبکستان حدود 80 سال قدمت دارد که بیشتر به نیروگاههای برق آبی این کشور که در دوره اتحاد جماهیر شوروی سابق در دره فرغانه و شهر سمرقند ساخته شده است بر می‌گردد. اگرچه منابع آبی ازبکستان مانند کشورهای قرقیزستان و تاجیکستان متنوع و گسترده نیست ولی در مجموع نیروگاههای برق آبی کوچک و متوسط در این کشور که با جریان و فشار آب رودخانه‌های داخلی همخوانی داشته باشد ، در اولویت هستند. بیشتر طرحهای برق آبی ازبکستان برای تاشکند و برخی دیگر از طرحها برای مناطقی چون اندیجان، سمرقند و قشقه دریا در نظر گرفته شده است.
ظرفیت بالقوه انرژی برق آبی ازبکستان حدود 27.5 میلیارد کیلو وات ساعت در سال می‌باشد که در حال حاضر ظرفیت بالفعل تولیدی آن تنها 1854 مگاوات یعنی حدود 6.5 میلیارد کیلو وات ساعت بر حسب بارش سالانه و میزان آب ورودی رودخانه‌ها اعلام شده است. این نسبت در سهم انرژی برق آبی در تولید کلی برق ازبکستان نیز حدود 10 تا 12 درصد برآورد می‌شود. از جمله نیروگاههای فعال برق آبی ازبکستان می‌توان به نیروگاه برق آبی توپولانگ در استان سرخان دریا، نیروگاه گیسار در شهر سبز ، نیروگاه دوم اندیجان ، نیروگاه آهنگران در منطقه آهنگران، نیروگاه چارواق تاشکند،فرغانه، و چندین نیروگاه دیگر نام برد.
ازبکستان مطابق با برنامه جامع توسعه برق آبی خود که برای سالهای 2020 تا 2024 تنظیم شده است، در تلاش است با انجام سرمایه گذاری‌های مختلف سهم تولید برق آبی را به 15.8 درصد برساند. در این رابطه در سال 2017 ، 2میلیارد و 650 میلیون دلار برای توسعه و نوسازی این صنعت در نظر گرفته است که توسعه نیروگاه برق آبی 404 مگاواتی (Pskem River) با سرمایه 810 میلیون دلار در حومه تاشکند و نیروگاه 240 مگاواتی ملا لک (Mullalak) با سرمایه 480 میلیون دلار و همچنین نیروگاه برق آبی (Nijnechatkalskaya) با سرمایه 180 میلیون دلار در ساحل رودخانه چاتکال در برنامه توسعه قرارگرفته است. از جمله طرحهای برق آبی ازبکستان که با سرمایه گذاری خارجی در دست ساخت و یا مطالعات اولیه هستند به شرح ذیل می‌باشند؛
ـ نیروگاه فرغانه در منطقه (Uchkurgan) با سرمایه گذاری مشترک چین و ازبکستان به ارزش 31 میلیون دلار
ـ طرح ازبکستان و تاجیکستان برای ساخت دو سد مشترک بر روی رودخانه زرافشان با ظرفیت 320 مگاوات
ـ تصویب سرمایه گذاری 60 میلیون دلاری بانک توسعه آسیایی برای ساخت 6 نیروگاه کوچک تا سال 2023 با ظرفیت کلی 25 مگاوات
ـ سرمایه گذاری مشترک چین و ازبکستان برای نوسازی نیروگاههای شهرخان سای، آبشار تاشکند و آبشار بوزسوو به ارزش 74 میلیون دلار
ـ سرمایه گذاری 13 میلیون یورویی فرانسه در طرح نوسازی نیروگاه چارواق و همچنین سرمایه گذاری 60 میلیون یورویی در توسعه نیروگاه اندیجان
علاوه بر این ، شرکت برق آبی ازبکستان بعنوان متولی اصلی توسعه صنعت برق آبی این کشور در نظر دارد چهار نیروگاه برق آبی با ظرفیت 30 مگاواتی و همچنین 16 ایستگاه برق آبی کوچک ایجاد نماید و در همین راستا 21 ایستگاه برق آبی قدیمی را نیز بازسازی و مدرن کند که در این صورت تعداد نیروگاههای برق آبی این کشور به عدد 57 نیروگاه کوچک و بزرگ با ظرفیت تولید 9.34 میلیارد کیلو وات ساعت خواهد رسید.

ج) انرژی خورشیدی و بادی :
ازبکستان به دلیل داشتن 300 روز متوسط هوای آفتابی و همچنین قرار داشتن برخی از استانهای این کشور در مسیر جریان‌های بادی از ظرفیت نسبتا خوبی در حوزه انرژی خورشیدی و بادی نیز برخوردار می‌باشد. ظرفیت بالقوه ازبکستان در تولید انرژی خورشیدی را حدود 8 گیگا وات برق برآورد کرده اند که در حال حاضر تنها یک نیروگاه خورشیدی در نمنگان دارد. مطابق برنامه توسعه ای ، مقامات این کشور در نظر دارند تا سال 2030 ، 25 نیروگاه خورشیدی جدید را ایجاد کنند. بر این اساس استفاده از سرمایه گذاری و تکنولوژی خارجی در اجرای پروژه‌های انرژی خورشیدی در اولویت دولت قرار گرفته است و تاکنون پروژه‌های ذیل نیز مصوب شده اند؛
ـ توافق شرکت ازبک انرژی و شرکت فرانسوی توتال ارین (Total Eren) جهت سرمایه گذاری 1.15 میلیارد دلاری برای تاسیس یک نیروگاه خورشیدی در سمرقند
ـ توافق سرمایه گذاری شرکت بین المللی (Sky Power) برای ساخت نیروگاه خورشیدی 1000 مگاواتی به ارزش 1.3 میلیارد دلار
ـ تامین مالی ساخت نیروگاه خورشیدی به ظرفیت 100 مگاوات در استان نوایی توسط موسسه بین المللی مالی (IFC)
در زمینه انرژی بادی ، استانهای نوکوس، بخارا و زرافشان به دلیل موقعیت جغرافیایی باد خیز آن مورد توجه می‌باشند . بر اساس تحقیقات دو شرکت آلمانی (Geo-Net) و شرکت (Intec-Gopa) منابع انرژی بادی در ازبکستان بیش از 520 هزار مگاوات ظرفیت بالقوه دارند و بیش از یک میلیارد ساعت توان تولید انرژی برقی خواهند داشت. دولت ازبکستان نیز با توجه به این ظرفیت و از آنجا که این صنعت در این کشور جدید می‌باشد، سیاست جذب سرمایه گذاری را در این حوزه تشویق می‌کند و تاکنون نیز سرمایه گذاری‌های ذیل انجام شده است؛
ـ ساخت اولین نیروگاه بزرگ بادی بخارا در شهر قجدوان توسط شرکت چینی (Lioning Lide) به ارزش 1.8 میلیارد دلار ، فاز اول این نیروگاه با ظرفیت 500 مگاوات به ارزش 240 میلیون دلار در پائیز سال 2020 به بهره برداری خواهید رسید.
ـ احداث دو نیروگاه بادی در شهرهای نوکوس استان قراقالپاقستان و زرافشان استان نوایی توسط شرکت اماراتی مصدر

د) فرصت های کاری صنعت انرژی‌های نو ازبکستان جهت حضور شرکت های ایرانی:

با توجه به شرایط رقابتی اجرای پروژه‌های انرژی نو در ازبکستان ، دو موضوع تامین مالی از یک سو و اجرا و پیمانکاری انجام پروژه‌ها از سوی دیگر در این کشور وجود دارد که بالطبع شرکت های ذیربط ایرانی که واجد تجربه بین المللی در حوزه انرژی‌های نو و بویژه حوزه برق آبی هستند می‌توانند در اجرای پروژه‌ها در قالب پیمانکار اصلی و یا بعضاً پیمانکار فرعی فعالیت کنند.  البته بر اساس آمار موجود بیشتر پروژه‌های انرژی‌های نو در ازبکستان توسط بانک ها و یا موسسات مالی چینی تامین مالی می‌شوند .
در همین ارتباط برخی از پروژه‌های نیز توسط بانک جهانی ، بانک توسعه آسیایی و یا بانک اسلامی تامین مالی می‌شوند که معمولاً در تارنماهای موسسات مذکور ، اطلاعات پروژه‌ها ذکر می‌شود. در حال حاضر پروژه‌ها و مناقصه‌های مهم ازبکستان در زمینه برق آبی در تارنمای شرکت برق آبی ازبکستان به این نشانی  درج می‌شود و پروژه‌های برق حرارتی و خورشیدی نیز در تارنمای شرکت ازبک انرژی به این نشانی  و همچنین تارنمای وزارت منابع آب ازبکستان به این نشانی درج می‌شوند. سایت دیگر که به طور کلی مناقصات ازبکستان را منتشر می‌کند، تارنمای مناقصه‌های ازبکستان به این نشانی می‌باشد. بیشتر تارنمای‌های مذکور، پروژه‌ها را علاوه بر زبان روسی به زبان انگلیسی نیز معرفی می‌کنند.
یکی از راههای دیگر حضور و فعالیت در ازبکستان در حوزه پیمانکاری و یا اجرای پروژه‌های خدمات فنی و مهندسی ، شرکت در فرصت های نمایشگاههای تخصصی در این کشور می‌باشد. بعنوان مثال مهمترین نمایشگاه فنی و تخصصی حوزه انرژی در ازبکستان ، نمایشگاه نفت و گاز و انرژی این کشور می‌باشد که معمولا در بهار هر سال برگزار می‌گردد که نمایشگاه اخیر آن نیز در 25 اردیبهشت ماه 1398 بعنوان بیست سومین نمایشگاه و کنفرانس بین المللی نفت، گاز (OGU 2019) و نمایشگاه انرژی ازبکستان (Power Uzbekistan 2019) برگزار گردید. در این نمایشگاههای تخصصی با توجه به حضور مقامات و همچنین سازمان‌های ذیربط ازبکی و بعضاً بین المللی امکان رایزنی و ایجاد ارتباط کاری برای شرکت های علاقمند ایرانی بیشتر وجود دارد.