مروری بر ظرفیت ها و امکانات اقتصادی شمال افغانستان

شمال افغانستان منطقه ای است با ظرفیت ها و ثروت های خدادادی فراوان در همسایگی پاکستان ،چین،تاجیکستان ،ازبکستان و ترکمنستان.طبق پژوهش‌ها و تحقیقات صورت گرفته از سوی نهادهای معتبر جهانی ، مناطق و استان‌های شمالی افغانستان به برخورداری از معادن غنی طلا، لاجورد، زغال‌سنگ، نقره، لیتیم، نمک و حوزه‌های نفت و گاز و ظرفیت‌های خوب صنعتی و کشاورزی شناخته می‌شوند.

جغرافیای اقتصادی

حوزه شمال: همسایگی با 5 کشور شامل پاکستان (از سمت جنوب و شرق استان بدخشان)، چین (از منتهاالیه شرق استان بدخشان 91 کیلومتر مرز مشترک)، تاجیکستان (شمال استان‌های بدخشان، تخار و قندوز)، ازبکستان ( از سمت شمال استان‌های بلخ و جوزجان) و ترکمنستان (از سمت شمال استان‌های جوزجان و فاریاب).

 ظرفیت‌ها و امکانات اقتصادی

•  تجارت

افغانستان از کشورهای شمالی خود وارداتی نزدیک به 2 میلیارد دلار از مجموع 8 و نیم میلیارد دلار واردات این کشور در سال 2019 داشته است. این کشور از ترکمنستان 690 میلیون دلار، 433 میلیون دلار از ازبکستان، 120 میلیون دلار از تاجیکستان و بیش از 600 میلیون دلار از چین واردات داشته است. عمده محصولات وارداتی از کشورهای حوزه شمالی را فرآورده‌های نفتی و مواد غذایی تشکیل داده و از طریق سه گذرگاه اصلی مرزی شیرخان بندر در استان قندوز، هم‌مرز با تاجیکستان، حیرتان در استان بلخ، هم‌مرز با ازبکستان و آقینه در استان فاریاب هم‌مرز با ترکمنستان وارد افغانستان می‌شود.

طبق آمار گمرک استان بلخ، علاوه بر کشورهای همسایه شمالی افغانستان، کشورهای بسیاری ازجمله ژاپن، قزاقستان، قرقیزستان، روسیه، بلاروس، لیتوانی، آلمان، ایران و حتی ایالات‌ متحده امریکا نیز صادرات خود را از گذرگاه مرزی حیرتان افغانستان به این کشور صورت می‌دهند.طبق اعلام منابع محلی، از زمان روی کار آمدن طالبان، واردات افغانستان از این کشورها تا حدود 90 درصد کاهش داشته است.

•  معادن و نفت و گاز

 

 طبق پژوهش‌ها و تحقیقات صورت گرفته از سوی نهادهای معتبر جهانی، ارزش معادن افغانستان بین یکتا 2 تریلیون میلیارد دلار تخمین زده شده است. در این بین مناطق و استان‌های شمالی افغانستان به غنی بودن معادن طلا، لاجورد، زغال‌سنگ، نقره، لیتیم، نمک و حوزه‌های نفت و گاز شناخته می‌شوند. عمده معادن نفت و گاز در استان‌های جوزجان، بلخ، قندوز، سرپل و فاریاب کشف شده و استان بدخشان نیز سرشار از معادن طلا، لاجورد، نمک، است. معادن مس بغلان و سرپل نیز از جمله ظرفیت‌های مهم استان‌های شمالی افغانستان است.

طبق بررسی‌های صورت گرفته میزان ذخیره نفت و گاز افغانستان از بسیاری از کشورهای صادرکننده نفت و گاز بیشتر است. حوضه شمال این کشور قسمتی از حوضه عظیم نفت و گاز آمودریا است که ازنظر میزان ذخیره در بین ۱۵۲ حوضه نفتی و گازی کشف شده جهان در رده پانزدهم قرار دارد. این حوضه ۵۱۵ هزار کیلومترمربع وسعت دارد و در چهار کشور افغانستان، ایران،ترکمنستان و ازبکستان گسترش دارد.  حوزه‌ای که در آن مطالعات زیادی به‌عمل‌آمده است عبارت از «حوزه افغان – تاجیک» در شمال – شرق کشور و «حوزه افغان – ترکمن» شمال غرب است. حوزه نفتی آمو (افغان- تاجیک) در شمال کشور عمدتاً در استان‌های تخار، قندوز، بلخ و بخشی در استان جوزجان قرار داشته و دارای 12 بلوک است.

•  صنعت و کشاورزی

استان‌های 9 گانه شمال و شمال شرق افغانستان از ظرفیت‌های صنعتی و کشاورزی بالایی برخوردار است. تنها در شهر مزار شریف بالغ‌بر 400 کارخانه تولیدی ، در دو پارک صنعتی  امیرعلی شیرنوایی و دشت شادیان متمرکز شده و فعالیت داشته‌اند. البته به گفته مقامات محلی در اتاق‌های صنعت و معدن و همچنین اتاق تجارت و سرمایه‌گذاری به‌واسطه تحولات اخیر بیش از 70 درصد این واحدها تعطیل شده‌اند.

مهم‌ترین صنایع موجود در این شهر، صنایع پالایشگاهی (از مجموع 13 پالایشگاه در افغانستان، 9 پالایشگاه در این استان واقع است)، صنایع غذایی، صنایع پلاستیک و صنایع تبدیلی است.

در حوزه کشاورزی نیز استان‌های 9 گانه شمال کشور ظرفیت بالایی در بحث دامداری، کشاورزی و همچنین صنایع مرتبط دارند. در برخی از این استان‌ها مانند سرپل و سمنگان بیش از 60 درصد مردم به فعالیت کشاورزی و دامداری مشغول هستند. صنایعی مانند مرغداری، دام‌پروری و پرورش ماهی در این استان‌ها فعال هستند که به‌شدت به همکاری با تولیدکنندگان این حوزه وابسته هستند.

در حوزه کشاورزی، تنوع محصولات در این استان‌ها بسیار بالاست، در بدخشان انواع محصولات کشاورزی و دیمی مانند برنج و گندم و جو تولید می‌شود و در فاریاب نیز انواع محصولات باغی از جمله انگور به عمل می‌آید. به عبارتی می‌توان گفت در شمال افغانستان تقریباً بیش از 30 نوع محصول باغی تولید می‌شود. استان فاریاب با داشتن ١۰ نوع انگور در سال ١٣٩٩، از ١۶ هزار هکتار باغ بالغ‌بر ۶٨ هزار تُن انگور به دست آورده است که نسبت به سال قبل ۱۰ درصد افزایش را نشان می‌دهد.

 ویژگی‌های جمعیتی، قومی و مذهبی:

 استان بلخ: با جمعیت بیش از 1 میلیون 700 هزار نفر و با مرکزیت شهر مزار شریف، به‌نوعی مرکز استان‌های شمالی افغانستان محسوب می‌شود.

در این استان  اقوام تاجیک، هزاره، پشتون، ازبک، ترکمن و عرب  زندگی می‌کنند که اکثر آن‌ها فارسی‌زبان (۴۰٪ تاجیک، ۲۰٪ هزاره) هستند. اکثر ساکنان این استان اهل تسنن (حنفی) هستند و جمعیت شیعیان نیز به حدود 30 درصد می‌رسد. این استان دارای ظرفیت‌های صنعتی، کشاورزی و سرمایه‌گذاری است و به‌نوعی مرکز اصلی تجارت و صنعت در حوزه شمال کشور بشمار می‌رود. استان بلخ به لحاظ تجاری رتبه نخست را در استان‌های افغانستان دارد، دسترسی به راه‌های ترانزیت بین‌المللی و  هم‌جواری با سه کشور آسیای میانه موقعیت برتری را به این استان داده است.

 استان بدخشان: با جمعیتی حدود 950 هزار نفر، اکثراً تاجیک‌ و سپس اوزبیک، هزاره‌ و قیرقیز بوده و عده کمی‌پشتون و همچنین مسلمانان روس تبار در این استان ساکن هستند. زبان‌های رایج در این استان عبارت‌اند از زبان‌های  فارسی دری، اوزبیکی، پامیری و ... است. اکثر ساکنان این منطقه پیرو مذهب تسنن حنفی هستند. از جمله مشخصات این استان وجود معادن بسیار زیاد از جمله طلا، نقره و لاجورد و جاذبه‌های گردشگری و ظرفیت‌های کشاورزی بالا است.

استان تخار: با جمعیتی حدود یک میلیون نفر، که اکثریت آن را تاجیک‌ها و ازبک‌ها تشکیل می‌دهند. همچنین اقلیتی از هزاره‌ها و پشتون‌ها نیز در این استان ساکن هستند. زبان‌های رایج در این استان عبارت‌اند از زبان‌های  فارسی دری و اوزبیکی است. اکثر ساکنان این منطقه اهل تسنن حنفی و شماری نیز پیرو مذهب تشیع هستند. مشخصه این استان وجود منابع آب زیاد و محصولات باغی و صنایع‌دستی آن است. ظرفیت این استان برای کشت فرا سرزمینی بسیار مناسب است.

 استان قندوز: این استان بیش از ۱ میلیون و ۱۶۰ هزار نفر جمعیت دارد که تقریباً ۷۰ درصد آن‌ها از دامداری و زراعت عاید معاش می‌کنند. پشتون‌ها ۳۴٪، ازبک‌ها ۲۷٪، تاجیک‌ها ۲۰٪، ترکمن‌ها 4/9٪، هزاره‌ها ۶٪، عرب‌ها 6/4٪ ساکنان این استان را شامل می‌شوند. نزدیک به 94 درصد ساکنان این استان سنی و مابقی شیعه هستند. گذرگاه اصلی تجارت با تاجیکستان از طریق شیرخان بندر و وجود منابع نفت و گاز از مشخصه‌های اصلی این استان است.

 استان بغلان: این استان نیز بیش از 1 میلیون نفر جمعیت دارد که اکثر آن‌ها از اقوام  هزاره، تاجیک، ازبیک، پشتون و عرب هستند . بیشتر هزاره‌های این استان از برادران اهل سنت هستند. بغلان یکی از استان‌های صنعتی افغانستان است و دارای کارخانه‌های متعدد تولیدی است که مهم‌ترین آنان شرکت‌های سیمان غوری، نساجی افغان، قند بغلان، سپین زر، و تأسیسات معدن زغال‌سنگ، و ... است.

 استان سمنگان: در این استان که حدود 500 هزار نفر جمعیت دارد، حدود ۷۲.۵ درصد مردم سمنگان فارسی زبان که ۶۵ درصد آن‌ها را تاجیک ها و حدود ۷ درصد هزاره هستند. ۲۲.۵ درصد نیز به ازبکی سخن می‌گویند. اکثریت مردم این منطقه نیز اهل سنت حنفی هستند. معادن سنگ مرمر، کشاورزی و دام‌پروری از مشخصه‌های مهم اقتصادی این استان بشمار می‌رود.

 استان سرپل: در استان سرپل با حدود 650هزار نفر جمعیت، گروه‌های مختلف قومی زندگی می‌کنند که شامل پشتون‌ها ازبک‌ها، هزاره‌ها، تاجیک‌ها، و ایماق‌ها می‌شود. بیش از 60 درصد مردم این استان به زبان فارسی دری و مابقی به زبان‌های ازبکی، پشتون و ترکمن صحبت می‌کنند. استان سرپل از استان‎های نفت‌خیز افغانستان بوده و ظرفیت چاه‌های نفتی آن 8/2 میلیون مترمکعب است. بر اساس گزارش‌های نهادهای داخلی و خارجی علاوه بر نفت و گاز، معادن مس و زغال سنگ را نیز دارا است. این استان همچنین ظرفیت‌های بسیاری در حوزه‌های کشاورزی باغی و تولید گندم و جو دارد.( بیش از ۴۴ هزار هکتار زمین زراعتی آبی و ۳۲ هزار هکتار زمین زراعتی دیمی را دارا است)

استان جوزجان: جوزجان درگذشته‌ها به ناحیه‌ای وسیع گفته می‌شد که شامل استان‌های جوزجان، سرپل و فاریاب بود. اما امروز این استان با جمعیتی حدود 600 هزار نفری یکی از غنی‌ترین استان‌ها به لحاظ ظرفیت‌های اقتصادی در حوزه شمال افغانستان است. جمعیت عمده این استان از ازبک‌ها و ترکمن‌ها تشکیل‌شده است و تاجیک‌ها، هزاره‌ها، پشتون‌ها و عرب‌ها نیز حضور دارند. بر پایه آمارها زبان ازبکی توسط 5/39٪، ترکمنی 7/28٪، پشتو 2/17٪ و فارسی (دری) 1/12٪ از مردم سخن گفته می‌شود. عرب‌های جوزجان به زبان عربی صحبت نمی‌کنند و زبان‌های فارسی و دیگر زبان‌ها زبان مادری آن‌ها را تشکیل می‌دهد. بیشتر مردم این استان نیز از مسلمانان اهل سنت هستند. این استان نیز هم به لحاظ وجود منابع نفت و گاز و هم به لحاظ وجود صنایع بخصوص در حوزه کشاورزی بسیار غنی و ظرفیت بالایی برای سرمایه‌گذاری دارد.

استان فاریاب: جمعیت این استان حدود 1 میلیون و 300 هزار  نفر و بیشتر ساکنان آن را ازبک‌ها (بیش از 50 درصد)  و به دنبال آن تاجیک‌ها و ترکمن‌ها، پشتون‌ها، عرب‌های فارسی‌زبان و دیگر اقوام تشکیل می‌دهند. مردم این استان اکثراً به ازبکی و فارسی دری تکلم می‌کنند. اکثر اعراب این استان فارسی صحبت می‌کنند. ازبک‌های افغانستان هم اکثراً دوزبانه بوده و توانایی تکلم به زبان فارسی را نیز دارا می‌باشند. کشاورزی و دامداری فعالیت‌های اقتصادی اصلی استان فاریاب است و صنایع قالیبافی نیز در این استان بسیار فعال بوده است.

 خدمات و سرمایه‌گذاری

با توجه به گستره حوزه فعالیت‌های اقتصادی و بازرگانی در منطقه شمال و وجود زیرساخت‌هایی نظیر فرودگاه‌های مختلف ازجمله فرودگاه بین‌المللی مزار شریف، راه‌آهن (چهار ایستگاه خط آهن در شمال افغانستان فعال است. این ایستگاه‌ها شامل حیرتان، مزار شریف، آقینه و تورغندی می‌شود که این کشور را به ترکمنستان و ازبکستان متصل کرده است)، شهرک‌های صنعتی و فعال بودن شرکت‌های متعدد در حوزه IT و مخابرات، فرصت‌های بسیاری برای سرمایه گذاری ،صدور خدمات فنی و مهندسی و همچنین خدمات پزشکی در این حوزه وجود دارد.