بنادر تجاری پاکستان

طبق برآورد مجمع جهانی اقتصاد، بیش از 90% محموله‌های بین‌المللی از طریق شرکت‌های کشتیرانی جابه‌جا می‌شوند. از سوی دیگر و علی‌رغم پیشرفت‌های قابل ملاحظه در حمل و نقل هوایی و ریلی، پیش‌بینی می‌شود حمل و نقل دریایی همچنان نقش اصلی را در تجارت بین‌المللی ایفا خواهد کرد به گونه‌ای که طبق پیش‌بینی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) حجم حمل و نقل دریایی تا سال 2050 سه برابر می‌شود.

مقدمه

بنادر هر کشوری را می‌توان شاهراه حیاتی تجارت خارجی آن کشور به حساب آورد، به ویژه آن که عمدۀ تجارت بین‌المللی همچنان از طریق حمل و نقل دریایی انجام می‌شود. طبق برآورد مجمع جهانی اقتصاد، بیش از 90% محموله‌های بین‌المللی از طریق شرکت‌های کشتیرانی جابه‌جا می‌شوند. اگر این رقم را در حجم تجارت بین‌المللی در سال 2021 که طبق برآورد کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (UNCTAD) مبلغی بالغ بر 28 تریلیون دلار بوده است، ضرب کنیم، متوجه می‌شویم که در سال میلادی گذشته بیش از 25 تریلیون دلار کالا از طریق بنادر کشورهای جهان مبادله شده است.

از سوی دیگر و علی‌رغم پیشرفت‌های قابل ملاحظه در حمل و نقل هوایی و ریلی، پیش‌بینی می‌شود حمل و نقل دریایی همچنان نقش اصلی را در تجارت بین‌المللی ایفا خواهد کرد به گونه‌ای که طبق پیش‌بینی سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) حجم حمل و نقل دریایی تا سال 2050 سه برابر می‌شود.

بخش اول: وضعیت کلی بنادر پاکستان

پاکستان به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص خود، به شدت به بنادرش وابسته است و بخش عمده‌ای از واردات و صادرات این کشور از طریق بنادر آن، به ویژه دو بندر کراچی و بن قاسم (در نزدیکی شهر کراچی) انجام می‌شود.

طبق آمار اتاق بازرگانی کراچی، در سال مالی 2021 بیش از 110 میلیون تن کالا از طریق این دو بندر جابه‌جا شده که نسبت به سال مالی 2020 حدود 19% رشد کرده است، اما همچنان کمتر از ظرفیت اسمی این دو بندر است. طبق این آمار، بیش از 95% کل محموله‌های دریایی صادراتی و وارداتی پاکستان از طریق دو بندر کراچی و بن قاسم انجام می‌شود که بیانگر اهمیت فوق‌العادۀ این دو بندر برای پاکستان است.

بنادر پاکستان از نظر شاخص عملکرد لجستیکی (Logistics Performance Index) در رتبۀ 122 در بین 160 کشور جهان قرار دارد که در مقایسه با سایر کشورهای منطقۀ جنوب آسیا رتبه پایین‌ی به حساب می‌آید. هند در رتبۀ 44، سریلانکا در رتبۀ 94 و بنگلادش در رتبۀ 100 قرار دارند.

یکی از مهم‌ترین مشکلات بنادر پاکستان، هزینه‌های بسیار بالاتر آنها نسبت به سایر بنادر منطقه است که باعث شده شرکت‌های کشتیرانی بزرگ تمایلی به تخلیه و بارگیری در بنادر پاکستان نداشته باشند. برای مثال، تحقیقات اتاق بازرگانی کراچی نشان می‌دهد که هزینه‌های تخلیه و بارگیری در بندر کراچی، سه برابر هزینه‌های مشابه در بنادر سریلانکا و هفت برابر بنادر سنگاپور است.

از سوی دیگر، شرکت ملی کشتیرانی پاکستان (PNSC) تنها 11 فروند کشتی دارد که شامل شش فروند تانکر و پنج فروند کشتی فله می‌باشد که برای حمل و نقل مایحتاج یک کشور بیش از 200 میلیون نفری، بسیار محدود است.

به همین دلیل، دولت پاکستان با در نظر گرفتن پیش‌بینی‌ افزایش 30 درصدی حجم تجارت خارجی این کشور ظرف چهار سال آینده، تصمیم گرفته تا چهار فروند کشتی دیگر خریداری و به ناوگان شرکت ملی کشتیرانی خود اضافه کند.

بخش دوم: وضعیت بندر کراچی

بندر کراچی که ظرفیت پذیرش هم‌زمان هفت کشتی کانتینربر را دارد، سه ترمینال اصلی دارد که عبارتند از:

1. ترمینال بین‌المللی پاکستان که ظرفیت پذیرش هم‌زمان دو کشتی کانتینتربر را دارد.
2. ترمینال بین‌المللی کراچی که ظرفیت پذیرش هم‌زمان سه کشتی کانتینربر را دارد.
3. ترمینال آسیای جنوبی پاکستان که اولین ترمینال عمیق پاکستان به حساب می‌آید و در نتیجه امکان پهلوگیری کشتی‌های بزرگ در آن وجود دارد. این ترمینال ظرفیت پذیرش هم‌زمان دو کشتی کانتینربر را دارد.

طبق آمارهای شرکت بندر کراچی، در سال مالی 2021 بیش از 52 میلیون تن کالا از طریق بندر کراچی وارد یا صادر شده که نسبت به رقم 42 میلیون تن در سال مالی 2020، حدود 24% رشد کرده است.  

از مجموع 52 میلیون تن کالای جابه‌جا شده از طریق بندر کراچی، 36 میلیون تن آن کالاهای وارداتی (حدود 70%) و 16 میلیون تن کالاهای صادراتی (حدود 30%) بوده است. این آمار نشان می‌دهد بندر کراچی عمدتاً به عنوان یک بندر وارداتی عمل می‌کند و نقش بسیار مهمی در تامین کالاهای وارداتی پاکستان که عمدتاً مواد اولیه، ماشین‌آلات صنعتی و کالاهای کشاورزی اساسی هستند، دارد.

بخش سوم: وضعیت بندر بن قاسم

بندر بن قاسم فقط یک ترمینال دارد که عمدتاً برای واردات مشتقات نفتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. طبق آمار شرکت بندر بن قاسم، این بندر در سال مالی 2021 بیش از 58 میلیون تن کالا را جابه‌جا کرده که نسبت به رقم 51 میلیون تن در سال مالی 2020 حدود 14% رشد کرده است.

• بیش از 95% لجستیک دریایی پاکستان از طریق دو بندر کراچی و بن قاسم (در نزدیکی کراچی) انجام می‌شود. این دو بندر روی هم رفته چهار ترمینال پذیرش کشتی دارند که می‌توانند به طور هم‌زمان هشت کشتی را پذیرش کنند. 
• مجموع محموله‌های تخلیه و بارگیری شده در دو بندر فوق در سال مالی 2021 حدود 110 میلیون تن بوده که نسبت به سال مالی 2020 حدود 19% رشد کرده است. 
• شرکت کشتیرانی پاکستان فقط 11 کشتی تجاری در اختیار دارد که با توجه به پیش‌بینی رشد 30 درصدی تجارت خارجی پاکستان در چهار سال آینده، کفاف نیازهای پاکستان را نمی‌دهد.