اتحادیه اروپا و افزایش وابستگی به واردات گاز مایع

گاز هم اکنون نقشی کلیدی در نظام انرژی اروپا و بویژه در برنامه گذار این قاره به انرژی‌های پاک ایفا می‌کند. هم اکنون 23 درصد تقاضای انرژی در اروپا از طریق گاز تامین می‌شود. این در حالی است که اتحادیه اروپا 90 درصد نیاز خود به گاز را از خارج از این قاره تامین می‌کند. پس از امضای توافقنامه واردات گاز مایع از آمریکا در سال 2018 و در پی تحولات اخیر در اوکراین، اتحادیه اروپا تلاش خود برای تامین گاز مایع از آمریکا را افزایش داده و به دنبال واردات گاز مایع از دیگر کشورها همچون استرالیا و قطر است. به همین منظور اتحادیه اروپا در حال ساخت، تکمیل یا برنامه ریزی ساخت 25 ترمینال گاز مایع در سراسر این قاره است تا بتواند واردات گاز مایع خود را بویژه از آمریکا افزایش و وابستگی خود به گاز روسیه را قطع کند.

گاز مایع یا ال ان جی در واقع گازی است که جهت سهولت انتقال (از طریقی غیر از لوله) و ذخیره سازی، در مبدا از طریق فراینده ای شیمیایی پیچیده به مایع تبدیل شده و پس از انتقال توسط کشتی‌های مخصوص و ذخیره سازی در مقصد، دوباره به حالت گاز تبدیل شده و وارد شبکه گازرسانی از طریق لوله می‌شود.  

انتظار می رود تجارت گاز طبیعی در دنیا از 391 میلیارد مترمکعب در سال 2017 به 505 میلیارد مترمکعب تا سال 2023 افزایش یابد. بر اساس تخمین آژانس بین المللی انرژی، صادرات گاز مایع به اروپا تا سال 2040 به میزان 20 درصد نسبت به سال 2016 افزایش خواهد یافت[1]. اتحادیه اروپا بزرگترین وارد کننده گاز دنیاست و این به پاشنه آشیل اتحادیه در مناسبات بین المللی با دیگر کشورها بویژه روسیه تبدیل شده و اتحادیه را بر آن داشته که به دنبال تنوع بخشی به منابع انرژی خود (از طریق توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر) و تامین انرژی در راستای تامین امنیت انرژی باشد. این باعث شده تامین گاز مایع برای اعضای اتحادیه به عنوان یکی از اهداف کلیدی آن بویژه پس از جنگ اوکراین تبدیل شود. 

در بررسی که توسط کمیسیون اروپا انجام گرفته، کشورهای اروپای غربی نسبت به شرقی‌ها از امکانات و مقاومت بهتری برای مقابله با بحران تامین انرژی گاز برخوردار هستند زیرا آن کشورها دارای تاسیسات و ترمینال های ذخیره و تبدیل گاز مایع می‌باشند و بنابراین از لحاظ امنیت انرژی و تلاطمات بازار مصون تر هستند.

بر اساس اعلام کمیسیون اروپا، گاز در زمان حاضر حدود یک چهارم کل مصرف انرژی در اتحادیه اروپا را تشکیل می دهد. حدود 26 درصد گاز وارداتی به اروپا برای تولید برق در نیروگاه‌ها مصرف می‌شود. حدود 23 درصد نیز در صنایع اروپا و بقیه برای مصارف خانگی و بخش خدمات استفاده می‌شود.

تقاضای مصرف گاز در اتحادیه اروپا حدود 400 میلیارد مترمکعب است. البته با توجه به تعهدات کشورهای اروپایی به منظور کاهش تغییرات اقلیمی و استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر و نیز افزایش کارایی و بازده مصرف در صنایع و خانه‌های اروپا، مصرف گاز تا سال 2030 در اروپا رو به کاهش خواهد رفت.  

نیمی از تقاضای 400 میلیارد مترمکعبی گاز در اروپا توسط کشورهای اروپایی همچون هلند، آلمان، رومانی و نروژ تولید می‌شود. بقیه این تقاضا توسط واردات گاز تامین می‌شود. در سال گذشته میلادی، اتحادیه اروپا گاز (و گاز مایع) مورد نیاز خود را از کشورهایی همچون نروژ، روسیه، آمریکا، استرالیا، قطر، مصر، نیجریه و الجزایر تامین کرد. بیشترین واردات گاز اروپا از روسیه به میزان 39 درصد و نروژ به میزان 30 درصد است.

در سطح جهانی، قطر بزرگترین تولید کننده گاز مایع با تولید حدود 100 میلیارد مترمکعب گاز است. بعد از قطر، کشورهایی همچون نیجریه، مالزی، اندونزی، استرالیا و آمریکا قرار دارند.

اتحادیه اروپا برای قطع وابستگی خود به گاز روسیه می‌بایست زیرساخت های لازم جهت انتقال و ذخیره گاز مایع را توسعه و به دنبال منابع کافی تامین گاز مایع باشد. حدود 43 درصد تقاضا برای گاز در اروپا توسط تاسیسات انتقال و ذخیره گاز مایع تامین می‌شود. این تاسیسات عموما در کشورهای اروپای غربی واقع شده اند و از این لحاظ، کشورهای جنوب شرق و شرق اروپا و بالتیک دچار کمبودهای فراوان هستند و دسترسی به ترمینال های گاز مایع ندارند و به شدت آسیب پذیر و به روسیه وابسته اند. به همین دلیل، اتحادیه اروپا در لیست پروژه‌های با منفعت عمومی[2] خود، تعدادی از پروژه‌های زیرساختی کلیدی را به ساخت ترمینال ها و تاسیسات گاز مایع اختصاص داده است که در این حوزه شرکت های ایرانی می‌توانند در قالب ایجاد کنسرسیوم یا مشارکت در کنسرسیوم های اروپایی، ارزش افزوده ایجاد کنند. لازم به ذکر است ساخت یک ترمینال گاز مایع به حدود یک میلیارد یورو بودجه نیاز دارد و اتحادیه اروپا برای این منظور فاینانس و وام هایی در قالب صندوق های سرمایه گذاری راهبردی[3] تدارک دیده است.

عمده ترمینال های گاز مایع اروپا در ایتالیا، انگلیس، فرانسه، آلمان، یونان و هلند وجود دارند. به دلایل ژئولوژیکی، در کشورهای شرق و جنوب شرق اروپا فقط می‌توان تاسیسات محدود و کوچک ذخیره گاز مایع راه اندازی کرد و بنابراین ظرفیت ذخیره این کشورها بسیار پایین است و در صورت نبود خط لوله گاز، با وضعیت دشواری از لحاظ تامین گاز مواجه می‌شود.

آمریکا طی سال های گذشته با توسعه تاسیسات انتقال و ذخیره سازی در برخی از کشورهای اروپایی بویژه در یونان صادرات گاز مایع خود به اروپا را افزایش داده است.

سفیر امریکا در آتن اخیرا طی سخنانی در پنجمین مجمع انرژی جنوب شرقی اروپا در شهر تسالونیکی یونان، یونان را شریک اصلی امریکا در اجرای راهبرد تنوع بخشی منابع و مسیر های انرژی جنوب شرقی اروپا عنوان کرد و گفت در این راستا خط لوله TAP و خط لوله IGB و پروژه‌هایی چون FSRU آلکساندروپلیس و واحد ذخیره سازی و تبدیل به گاز مجدد در بندر رویثوسا در نزدیکی آتن نقش مهمی در امنیت انرژی اروپا و خنثی سازی تبعات حذف خط لوله نورد استریم 2 دارند.

آمریکا به عنوان بزرگترین تولید کننده و بزرگترین مصرف کننده گاز دنیا، صادرات گاز مایع به اروپا (دومین مصرف کننده گاز جهان) را از سال 2016 آغاز کرد. در سال 2018 دو طرف توافقی را برای افزایش صادرات گاز مایع از آمریکا به اروپا (عمدتا به فرانسه، ایتالیا، لیتوانی، مالتا، هلند، لهستان، پرتغال، اسپانیا، یونان، بلژیک و کرواسی) امضا کردند. همانگونه که در تصویر زیر مشخص است، پس از امضای این توافقنامه، صادرات گازمایع آمریکا به اروپا به شدت افزایش یافت.

 داده‌های کمیسیون اروپا نشان می دهد که صادرات گاز مایع آمریکا به اروپا در سال 2021 به بالاترین میزان خود از زمان آغاز صدور گاز مایع رسید. در 2021 آمریکا 22 میلیارد مترمکعب گاز مایع به اروپا به ارزش 12 میلیارد یورو صادر کرد به طوریکه صادرات گاز مایع از آمریکا به اروپا تنها در یک ماه (آوریل 2021) به سه ممیزسه میلیارد مترمکعب رسید.

در سه ماهه اول سال جاری میلادی، اتحادیه اروپا حدود 38 میلیارد مترمکعب گاز مایع از آمریکا وارد کرد. حدود 23 درصد صادرات گاز مایع آمریکا در سال 2021 توسط 246 کشتی به اروپا صادر شد و این کشور در حال ساخت ترمینال های گاز مایع در یونان و کرواسی است. اروپا هم اکنون 90 درصد از گاز مورد نیاز خود را از خارج از این قاره وارد می‌کند.

 

همانگونه که نقشه بالا نشان می دهد، کشورهای اروپایی در حال ساخت، تکمیل یا برنامه ریزی ساخت 25 ترمینال گاز مایع در سراسر این قاره هستند تا بتوانند واردات گاز مایع خود را بویژه از آمریکا افزایش دهند و وابستگی خود به گاز روسیه را قطع کنند. آمریکا در این میان توافقنامه ای در سال 2018 با کمیسیون اروپا امضا کرد تا گاز مایع بیشتری در اختیار کشورهای اروپایی قرار دهد. از آن زمان تا کنون، صادرات گاز مایع آمریکا به اروپا به میزان دوهزارو240 درصد رشد داشته و منفعت مالی فراوانی برای شرکت های آمریکایی به همراه داشته است.

دولت یونان نیز در همین راستا برنامه خود برای  تکمیل ساخت تاسیسات شناور ذخیرسازی گاز طبیعی مایع در بنادر رویثوسا و الکساندروپولیس جهت واردات گاز مایع از آمریکا را اعلام کرد. ساخت ترمینال گاز مایع در بندر رویثوسا در نزدیکی آتن قرار است با حمایت کمسیر انرژی اتحادیه اروپا ظرف 10 هفته آینده تکمیل شود. به دلیل اهمیت این تاسیسات، بلغارستان و رومانی هم درخواست کرده اند بتوانند از امکانات آن برای ذخیره گاز استفاده کنند. یونان وعده اختصاص فضای ذخیره برای حدود 142هزار مترمکعب گاز را به بلغارستان داده و تایید کرده که برای این منظور در حال طراحی افزودن یک تانک شناور به این تاسیسات است. به گفته میچوتاکیس نخست وزیر یونان، در ماه ژانویه، یونان حدود 47 درصد از تقاضا برای گاز را از طریق بندر رویثوسا، 20 درصد آنرا از طریق خط لوله ترانس آدریاتیک[4] موسوم به TAP  و بقیه را از روسیه تامین کرد.

نخست وزیر یونان همچنین هفته گذشته از تصمیم این کشور برای ساخت یک ترمینال شناور ذخیره سازی دیگر در الکساندروپولیس پرداه برداری کرد. به نوشته رسانه‌های یونانی، ساخت دومین ترمینال ذخیره سازی گاز در این بندر یونان با بودجه حدود 365 میلیون یورو در حال برنامه ریزی است و شامل ساخت یک پلتفورم شناور، منبع ذخیره، تاسیسات تبدیل مایع به گاز و خط لوله زیردریا و زمینی برای انتقال آن به شبکه گاز یونان می‌باشد. میچوتاکیس همچنین گفت که هدف نهایی یونان آن است که در آینده ای نزدیک به یک کشور "خودمختار و رقابتی از لحاظ انرژی" و در نهایت به‌هاب انرژی جنوب شرق مدیترانه تبدیل شود.

یونان همچنین به دنبال اجاره کشتی‌های حامل گاز طبیعی برای مدت یک سال است تا از این طریق بتواند کمبود گاز در یونان را (در صورت قطع واردات گاز از روسیه) تا حدودی جبران کند.

علاوه بر برنامه‌های بالا، یونان همراه با اسپانیا ابتکاری را به اتحادیه اروپا جهت راه اندازی  سامانه ای برای خرید مشترک گاز ارایه کردند که در نشست سران ماه گذشته به تصویب شورای اروپایی رسید. در قالب این ابتکار، کشورهای عضو اتحادیه اروپا که هم اکنون 40 درصد گاز خود را از روسیه وارد می‌کنند، به طور مشترک اقدام به خرید و ذخیره سازی گاز می‌کنند تا در مواقع ضروری بتوانند از این ذخایر به طور مشترک استفاده کنند و جلوی ایجاد شوک به بازار را بگیرند.

 

[1]  این تخمین البته مربوط به سال گذشته و پیش از شروع جنگ اوکراین است.

[2] Projects of Common Interest

[3] European Fund for Strategic Investments

[4] خط لوله ترانس آدریاتیک بخشی از کریدور گاز جنوب است که گاز طبیعی را از میدان شاه دنیز در آذربایجان به یونان و اروپا منتقل می‌کند. این خط لوله همچنین در مرز ترکیه و یونان به خط لوله ترانس آناتولی متصل می‌شود و گاز ترکیه را به شمال یونان و از آنجا به آلبانی و سپس ایتالیان می‌برد. هم اکنون از طریق خط لوله ترانس آدریاتیک حدود یک میلیارد مترمکعب گاز در سال وارد یونان می‌شود.