کاربرد فسفات تانزانیا در حوزه کشاورزی

فسفات تانزانیا با منشأ بیوژنیک حاصل از میلیونها سال رسوب و انباشت بقایای پرندگان و آبزیان، به دلیل واکنش‌پذیری بالا، کاربرد عالی در خاک‌های اسیدی منطقه دارد.

فسفات یکی از سه عنصر اصلی[1] (NPK) موجود در کودهای کشاورزی است. تانزانیا با داشتن معادن غنی فسفات، نقشی مهم و استراتژیک در توسعه صنعتی و کشاورزی منطقه‌ شرق و مرکز آفریقا ایفا می‌کند. فسفات تانزانیا با منشأ بیوژنیک حاصل از میلیون­‌ها سال رسوب و انباشت بقایای پرندگان و آبزیان، به دلیل واکنش‌پذیری بالا، کاربرد عالی در خاک‌های اسیدی منطقه دارد. بخش گسترده‌ای از اراضی تانزانیا پوشیده از خاک‌های اسیدی است و همین موضوع باعث شده کشت محصولاتی مانند قهوه، چای و نیشکر در این کشور با خروجی مطلوب همراه باشد. در تانزانیا، از خاک فسفات به دو روش «کاربرد مستقیم» و «فرآوری‌شده» استفاده می‌­شود. در هر کدام از این روش‌­ها، کود فسفات به شیوه‌­های مختلف تولید و استفاده می­‌شود.

کاربرد مستقیم (Direct Application)

با توجه به ماهیت رسوبی و بیولوژیکی خاک فسفات تانزانیا، این ماده از قابلیت حلالیت بالایی برخوردار است و می‌تواند به‌صورت مستقیم به زمین افزوده شود. استفاده از این روش به‌ویژه برای خاک‌های اسیدی با pH کمتر از 5.5 در مناطق مرتفع تانزانیا و کشورهای هم‌جوار، مفیدتر است، زیرا اسیدیته خاک به آزادسازی تدریجی فسفر کمک می‌کند. خاک فسفات پودر شده باید قبل از کاشت با لایه سطحی خاک ترکیب شود تا دسترسی ریشه گیاه به آن افزایش یابد. از آنجا که خاک فسفات خام خاصیت آزادسازی تدریجی دارد، بهترین زمان برای استفاده آن هنگام شخم‌ زدن و پیش از آغاز فصل بارندگی است. کابرد این مدل از فسفات بعنوان کود، برای محصولاتی مانند قهوه، چای، نیشکر و درختان میوه بسیار موثر است.

تولید کودهای ارگانومعدنی (Organo-Mineral Fertilizers)

یکی از روش‌های رایج استفاده از فسفات در کشاورزی، ترکیب خاک فسفات با مواد آلی است که در تانزانیا توسط کارخانجاتی مانند ITRACOM صورت می‌گیرد. در این روش، خاک فسفات با کود دامی یا کمپوست غنی‌شده مخلوط می‌شود که در نتیجه، حلالیت فسفر افزایش یافته و مواد مغذی لازم برای خاک‌های ضعیف را فراهم می‌کند که یکی از مزایای آن، علاوه بر تقویت ساختار فیزیکی خاک، افزایش ظرفیت نگهداری آب توسط خاک است؛

تولید کودهای مخلوط (Blending)

در این فرآیند، خاک فسفات فرآوری‌شده همراه با نیتروژن (اوره) و پتاسیم ترکیب شده و کودهای کامل (موسوم به کودهای NPK) تولید می‌شوند که عمدتاً برای افزایش ثمرآوری غلات (ذرت و گندم) مورد استفاده قرار می‌­گیرند.

ذخایر فسفات تانزانیا در مناطق جغرافیایی مختلف این کشور توزیع شده‌اند که مهم‌ترین آن‌ها در بخش‌های شمالی و جنوبی کشور قرار گرفته‌­اند. منطقه مینجینگو[2] در شمال کشور، میزبان بزرگ‌ترین و تنها معدن فعال فسفات در تانزانیاست که در فاصله یکصد کیلومتری جنوب غربی آروشا واقع شده است. از دیگر مناطق تانزانیا که معادن فسفات در آن یافت شده، ذخایر معدنی موسوم به پاندا هیل[3] در جنوب کشور و همچنین، منطقه موروگورو را می‌­توان ذکر نمود.

بخش فسفات تانزانیا تحت تسلط یک تولیدکننده اصلی یعنی شرکت معادن و کود مینجینگو[4] به عنوان تنها تولیدکننده فعال و بزرگترین بازیگر در این صنعت است که در بخش استخراج فسفات از ذخایر مینجینگو و فرآوری آن به کودهای آلی و ترکیبی فعالیت دارد. این شرکت به عنوان پیشتاز تولید فسفات در شرق آفریقا، نه‌ تنها وابستگی تانزانیا به واردات کود را کاهش داده بلکه با صادرات این محصول به کشورهای همسایه نظیر کنیا، اوگاندا، رواندا و زامبیا جایگاه قابل‌توجهی در بازارهای منطقه‌ای دارد.

از دیگر بازیگران بزرگ این حوزه، شرکت ITRACOM (واقع در دودوما) است که سالانه حدود 800 هزار تن کود ارگانیک - معدنی با ترکیب خاک فسفات و مواد آلی تولید می­کند. چندین پروژه توسعه‌ای توسط شرکت‌های دولتی و بین‌المللی دیگر نیز در حال انجام مراحل مختلف مطالعاتی هستند از جمله شرکت دولتی معادن تانزانیا[5] که به عنوان بازوی دولتی، نقشی استراتژیک در مدیریت و سرمایه‌گذاری در معادن ایفا می‌کند. این شرکت بر سرمایه‌گذاری‌های بزرگ‌مقیاس در مواد معدنی استراتژیک از جمله فسفات تمرکز دارد و به دنبال جذب شرکای بین‌المللی برای اکتشافات جدید است. دیگر بازیگر برجسته معادن فسفات تانزانیا، یک شرکت استرالیایی[6] است که تمرکز خود را در تانزانیا بر پروژه‌­های عناصر نادر خاکی در منطقه نگوالا[7] قرار داده است. از جمله اقدامات این شرکت در تانزانیا، همکاری با شرکت مینجینگو است تا زمینه بهره‌­گیری از ظرفیت معادن فسفات موجود در منطقه نگوالا برای تولید کود را فراهم سازد. سایر شرکت‌ها و پیمانکاران این بخش را می‌­توان شرکت معادنی طایفا[8] دانست که به عنوان بزرگترین پیمانکار معدنی محلی تانزانیا، در بسیاری از پروژه‌های استخراجی به عنوان شریک عملیاتی حضور دارد.

چشم‌انداز رشد اقتصادی و ظرفیت بالای معادن فسفات و تولید کود شیمیائی در تانزانیا به عنوان یکی از مقاصد جذاب برای سرمایه‌گذاری سبب شده است که دولت تانزانیا برنامه‌ای برای فرآوری مواد معدنی و جلوگیری از خام‌فروشی تدوین کند. از آنجا که دولت به دنبال سرمایه‌گذاران جهت تبدیل خاک فسفات خام به کودهای سولفاته یا NPK است، احداث کارخانه‌های فرآوری را می­‌توان یکی از فرصت‌­های بسیار مهم این بخش دانست. همچنین، توسعه معادن جدید مثل مینجینگو و پاندا هیل برای رسیدن به تولید تجاری مستلزم سرمایه‌گذاری‌های جدید است. ارتقای زنجیره تأمین و لجستیک، شامل حمل‌ونقل و توزیع کود در بازارهای داخلی و صادراتی، نیز از فرصت‌های پرسود سرمایه‌گذاری به شمار می‌رود. برخی عوامل جذابیت این حوزه برای سرمایه‌گذاری عبارتند از:

تامین نیاز روزافزون بازار داخلی: با وجود رشد تولید داخلی، تانزانیا برای تامین نیاز خود به کود کشاورزی، همچنان به سرمایه‌گذاری در تولید کودهای ترکیبی NPK نیاز دارد. ذخایر فراوان و اثبات‌شده فسفات در مناطقی نظیر مینجینگو و پاندا هیل، امنیت سرمایه و سودآوری برای پروژه‌های آتی را تضمین می‌کند. دولت تانزانیا سیاست جایگزینی واردات را در اولویت قرار داده و مشوق‌هایی مانند تخفیف‌ مالیاتی و تسهیل روند واگذاری زمین به سرمایه‌گذاران را در دستور کار دارد.

مزیت‌های لجستیکی و دسترسی به بازار منطقه‌ای: موقعیت جغرافیایی تانزانیا به‌عنوان مسیر دسترسی کشورهای محصور در خشکی مانند زامبیا، رواندا و اوگاندا به دریا، برای سرمایه‌گذارانی که قصد ورود به بازارهای شرق و مرکز آفریقا را دارند، یک مزیت به شمار می­‌آید. موقعیت استراتژیک تانزانیا به عنوان‌ هاب منطقه‌ای، سبب شده است این کشورها، تانزانیا را به عنوان تامین ­کننده اصلی خود در زمینه کود برگزینند. از طرف دیگر، حضور تانزانیا در جامعه شرق آفریقا (EAC) و منطقه تجارت آزاد قاره آفریقا (AfCFTA) به تسهیل فرآیند صادرات میان اعضا انجامیده است. این همکاری‌ها با کاهش تعرفه‌های گمرکی و تسهیل تجارت فرامرزی، برای محصولات تانزانیایی در بازارهای هم‌جوار مزیت رقابتی ایجاد کرده‌اند. خاک فسفات تانزانیا دارای ترکیبی منحصر‌به‌فرد است که برای بهبود خاک‌های اسیدی که در بسیاری از مناطق شرق و مرکز آفریقا موجود هستند، بسیار کاربردی است. این ویژگی موجب شده ثمربخشی محصولات استراتژیک کشاورزی منطقه مانند قهوه و چای به فسفات تانزانیا وابستگی زیادی پیدا کنند.

جلوگیری از خام‌فروشی و روی آوردن به تولید محصول با ارزش افزوده: دولت تانزانیا از واحدهای فرآوری مانند شرکت‌های ITRACOM و Minjingu حمایت می­‌کند تا به جای صادرات مواد معدنی خام، جهت ارزآوری و اشتغال­‌زایی، به تولید کودهای ارگانومعدنی و NPK روی آورند. نوسان قیمت جهانی سایر مواد معدنی تولیدی تانزانیا، این کشور را به سوی گسترش صادرات فسفات به بازارهای پایدارتر کشورهای همسایه جهت تنوع‌بخشی به مسیرهای درآمد ارزی سوق داده است.

بر اساس سه اصل مهم «نزدیکی به منابع اولیه»، «دسترسی به زیرساخت‌های حمل‌ونقل» و «دسترسی به بازارهای صادراتی»، مناطق پیشنهادی برای احداث کارخانه فرآوری فسفات در تانزانیا را می‌­توان این گونه تقسیم­‌بندی نمود:

آروشا: به عنوان قطب اصلی فسفات تانزانیا، دارای مزایایی نظیر نزدیکی به ذخایر قابل توجه فسفات است که هزینه‌های لجستیکی را کاهش می‌دهد. همچنین دسترسی این بخش از کشور به جاده‌های ترانزیتی که شمال تانزانیا را به کنیا و اوگاندا متصل می‌کنند، از دیگر مزیت‌های آن محسوب می‌شود. این ناحیه بزرگترین منبع فسفات تانزانیاست که فسفات استخراج‌شده آن، از نوع رسوبی (بیوژنیک) است. در کل، اگر هدف از احداث کارخانه فرآوری فسفات، تأمین بازار داخلی و بازار کشورهای شرق آفریقا باشد، آروشا به دلیل هم‌جواری با منابع معدنی بهترین گزینه است.

منطقه ساحلی دارالسلام و کیباها: این منطقه به دلیل تمرکز صنعتی و نزدیکی به بنادر برای تاسیس کارخانه‌هایی که نیاز به ترکیب فسفات با مواد وارداتی دارند، مناسب است. وجود بندر دارالسلام امکان واردات مواد افزودنی و صادرات محصول نهایی به بازارهای جهانی را فراهم می‌کند. علاوه بر این، بهره‌برداری از راه‌آهن برقی دارالسلام به دودوما، انتقال مواد معدنی از بخش­‌های داخلی کشور به این منطقه را با هزینه‌ای مقرون‌به‌صرفه ممکن می‌سازد. به عبارت دیگر، در صورت تمرکز بر تولید صادراتی و ترکیب مواد خام موجود در معادن تانزانیا با مواد وارداتی، منطقه صنعتی کیباها در نزدیکی دارالسلام به دلیل زیرساخت‌های قوی انرژی و دسترسی به بنادر بین‌المللی، برتری دارد.

دودوما: به عنوان مرکز اداری تانزانیا و منطقه‌ای در حال توسعه، موقعیتی استراتژیک در مرکز کشور دارد. قرارگیری در میان نواحی کشاورزی یعنی بخش‌­های مصرف‌کننده کودهای فسفاته و ارائه مشوق‌های مالیاتی ویژه برای سرمایه‌گذاری صنعتی در این منطقه اقتصادی، از جمله مزایای جذاب آن برای سرمایه‌‍­گذاران است.

امبیا (جنوب تانزانیا): در صورت تمرکز بر فعالیت در معادن جدید فسفات تانزانیا مانند پاندا هیل، این منطقه گزینه مطلوبی خواهد بود. پاندا هیل، علاوه بر ذخایر فسفات، یکی از بزرگ‌ترین منابع نیوبیوم در جهان محسوب می‌شود. این بخش از کشور، منبع فسفات با منشا آذرین (کربناتیت) می­‌باشد که کانی آپاتیت (به‌عنوان یکی از کانی‌های فسفاتی) در معادن این حوزه مشاهده شده است. نزدیکی امبیا به مرزهای زامبیا و مالاوی، می‌تواند این نقطه از تانزانیا را به تأمین‌کننده کود شیمیایی موردنیاز کشورهای محصور در خشکی مبدل سازد.

برای دریافت مجوز فعالیت معدنی در تانزانیا، متقاضیان باید از طریق پورتال آنلاین کاداستر معدنی (OMCTP) جهت اثبات توانمندی اجرای پروژه شامل ارائه اسناد مربوط به توانایی مالی و صلاحیت فنی اجرای طرح اقدام کنند. با توجه به طبقه‌بندی فسفات در زمره مواد معدنی صنعتی در تانزانیا و طبق قانون معادن این کشور مصوب سال 2010 و اصلاحات متعاقب آن، مجوزهای فعالیت در این حوزه را می­توان به صورت خلاصه به شرح ذیل دانست (تعیین نوع مجوز، بر اساس ابعاد و سرمایه اختصاص یافته به پروژه صورت می­پذیرد):

مجوز اکتشاف (PL): دارندگان این نوع مجوز، مجاز به انجام عملیات اکتشاف و شناسایی هستند. اعتبار اولیه این مجوز چهار سال بوده و حداکثر تا نه سال قابل تمدید است؛

مجوز استخراج متوسط (ML): این مجوز، برای پروژه‌هایی با سرمایه بین صد هزار تا صد میلیون دلار صادر می­شود و با اعتبار حداکثر ده ساله صادر می­شود؛

مجوز ویژه استخراج (SML): این مجوز، پروژه‌های بزرگ با سرمایه‌گذاری بیش از صد میلیون دلار را پوشش می­دهد. اخذ این نوع مجوز، مستلزم انعقاد توافقنامه توسعه معدنی (MDA) با دولت تانزانیاست.

دولت تانزانیا در تمامی‌ پروژه‌های استخراج معادن، 16 درصد سهام غیرقابل واگذاری (Free Carried Interest) را برای خود محفوظ می­‌دارد. همچنین، مطابق با قوانین جدید، اتباع خارجی امکان دریافت مجوز استخراج اولیه (PML) برای معادن کوچک‌مقیاس را ندارند. این در حالی است که در صورت اخذ مجوز فعالیت در معادن بزرگ­تر، شرکت‌های خارجی موظفند حداقل پنج درصد سهام خود را به یک شرکت یا شهروند تانزانیایی واگذار کنند.

تانزانیا در حال حاضر بیش از هفتاد درصد نیاز بخش کشاورزی خود به کودهای شیمیائی را از خارج وارد می‌کند. سرمایه‌گذاری در تولید کودهای آمونیوم فسفات و ترکیبی، برای کاهش وابستگی به واردات و تأمین بازار داخلی رو به رشد، یک فرصت بزرگ برای سرمایه‌­گذاری در تانزانیا محسوب می­‌شود. دولت از طریق سازمان تنظیم مقررات کود تانزانیا (TFRA)، سرمایه‌گذاران را به تولید کود دی‌آمونیوم فسفات (DAP) و کودهای NPK تشویق می‌کند. در این خصوص و از آنجا که قوانین جدید تانزانیا، بر ممنوعیت صادرات سنگ­های معدنی خام و ایجاد واحدهای فرآوری داخلی تأکید دارد، فرصت‌هایی برای مشارکت در پروژه‌های بزرگ مانند کارخانه تبدیل آمونیاک به اوره که از گاز طبیعی محلی استفاده می‌کند، وجود دارد.

منابع:

minjingumines.com

costech.or.tz

dspace.nm-aist.ac.tz

jubailiagrotecgroup.com

 

[1]- سه عنصر ضروری برای رشد گیاهان که با حروف اختصاری NPK نشان داده می‌شوند عبارت از نیتروژن (N)، فسفر (P) و پتاسیم (K).

[2] - Minjingu

[3] - Panda Hill

این منطقه علاوه بر فسفات، از دیگر ذخایر همچون نیوبیم و عناصر نادر خاکی هم برخوردار است.

[4] - Minjingu Mines & Fertilizer Ltd - MMFL

[5] - STAMICO

[6] - Peak Rare Earths

[7] - Ngualla

[8] - Taifa Mining