تولید صیفی جات پاکستان و ظرفیت های صادراتی به این کشور

پاکستان از نظر ظرفیت‌های طبیعی و ساختاری، یکی از مستعدترین کشورهای منطقه در حوزه کشاورزی محسوب می‌شود. این کشور دارای دشت‌های حاصلخیز وسیع، به‌ویژه در حوضه رودخانه سند و شاخه‌های آن است که امکان کشت گسترده محصولات اساسی مانند گندم، برنج، نیشکر، پنبه، سبزی و صیفی را فراهم می‌کند. تنوع اقلیمی از مناطق سرد کوهستانی تا نواحی گرم و نیمه‌بیابانی باعث شده است که تولید محصولات در چند فصل مختلف سال امکان‌پذیر باشد. از منظر اقتصادی و جمعیتی، کشاورزی همچنان یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد پاکستان است و سهم بالایی در اشتغال، معیشت روستایی و تأمین مواد غذایی ایفا می‌کند.

پاکستان از نظر ظرفیت‌های طبیعی و ساختاری، یکی از مستعدترین کشورهای منطقه در حوزه کشاورزی محسوب می‌شود. این کشور دارای دشت‌های حاصلخیز وسیع، به‌ویژه در حوضه رودخانه سند و شاخه‌های آن است که امکان کشت گسترده محصولات اساسی مانند گندم، برنج، نیشکر، پنبه، سبزی و صیفی را فراهم می‌کند. تنوع اقلیمی از مناطق سرد کوهستانی تا نواحی گرم و نیمه‌بیابانی باعث شده است که تولید محصولات در چند فصل مختلف سال امکان‌پذیر باشد. از منظر اقتصادی و جمعیتی، کشاورزی همچنان یکی از پایه‌های اصلی اقتصاد پاکستان است و سهم بالایی در اشتغال، معیشت روستایی و تأمین مواد غذایی ایفا می‌کند.

جمعیت بزرگ مصرف‌کننده داخلی، رشد سریع شهرنشینی و توسعه صنایع غذایی، تقاضای پایدار و رو به رشد برای محصولات کشاورزی ایجاد کرده است. در عین حال، نزدیکی جغرافیایی به بازارهای بزرگ منطقه‌ای، از جمله خاورمیانه، آسیای مرکزی و چین، ظرفیت بالایی برای توسعه صادرات کشاورزی فراهم می‌کند. این مجموعه عوامل باعث شده است که کشاورزی پاکستان نه‌تنها یک بخش تولیدی سنتی، بلکه یک حوزه راهبردی با نقش کلیدی در رشد اقتصادی، تجارت منطقه‌ای و ثبات اجتماعی این کشور باشد.

با وجود ظرفیت‌های گسترده تولید داخلی، پاکستان به دلیل رشد سریع جمعیت، نوسانات اقلیمی، تمرکز زمانی تولید و ضعف زیرساخت‌های ذخیره‌سازیبه واردات برخی محصولات کشاورزی وابستگی دارد. مهم‌ترین اقلام وارداتی این کشور شامل گندم در سال‌های کم‌بارش، روغن‌های خوراکی و دانه‌های روغنی، حبوبات، شکر در دوره‌های کمبود، و به‌ویژه سبزی و صیفی تازه در فصل‌های کم‌عرضه مانند گوجه‌فرنگی، پیاز و سیب‌زمینی است. واردات این محصولات نقش تنظیم‌کننده در بازار داخلی دارد و عمدتاً با هدف کنترل قیمت‌ها، جلوگیری از کمبودهای شهری و حفظ ثبات اجتماعی انجام می‌شود.

1- سیب زمینی

سیب‌زمینی در پاکستان یکی از بزرگ‌ترین بازارهای محصولات اساسی غذایی این کشور است. سیب‌زمینی پس از گندم، برنج و نیشکر، از نظر حجم تولید در زمره محصولات راهبردی قرار دارد و مصرف آن در تمام طبقات اجتماعی گسترده است. بیشترین تولید سیب زمینی پاکستان در ایالت پنجاب متمرکز است که سهم 97 درصدی از تولید سیب‌زمینی ملی دارد. در مقایسه، خیبر پختونخوا (KPK) با ۱.۹۶ درصد، بلوچستان و سند به ترتیب ۰.۲۰ درصدی و ۰.۰۴ درصد سهم دارند. پاکستان با استفاده از بذرهای سیب زمینی بین‌المللی سه گونه اصلی از جمله لیدی رزتا، هرمس و جرج را تولید می‌کند.

سیب‌زمینی پاکستان به عنوان یکی از نویدبخش‌ترین محصولات نقدی این کشور، همچنان در حال گسترش است و اکنون پس از گندم، برنج و نیشکر، چهارمین محصول بزرگ از نظر حجم تولید است. در طول دهه گذشته، این محصول با افزایش تقاضای داخلی و پتانسیل صادرات، اهمیت اقتصادی زیادی پیدا کرده است. داده‌های آمار کشاورزی پاکستان و بررسی اقتصادی پاکستان[1] نشان می دهد تولید سیب زمینی این کشور در سال زراعی  ۲۰۲۴-۲۰۲۵ به ۱۰.۰۱ میلیون تن رسیده است که نشان‌دهنده یک رکورد بالا و افزایش ۱۸.۶۸ درصدی نسبت به سال قبل است. روند تولید سیب‌زمینی نشان دهنده یک مسیر صعودی پایدار است. به همین ترتیب، سطح زیر کشت نیز گسترش یافته و نسبت به سال قبل 14.15 درصد افزایش یافته است.[2]

پنجاب همچنان استان پیشرو در تولید سیب‌زمینی است و سهم غالب ۹۸ درصدی را در کل تولید کشور به خود اختصاص می‌دهد. محصول سیب‌زمینی این ایالت نه تنها تقاضای داخلی خود را برآورده می‌کند، بلکه دسترسی به سیب‌زمینی را برای سایر ایالت ها را نیز تضمین می‌کند. در سال 2024-2025، پنجاب 9.812 میلیون تن سیب‌زمینی از مساحت زیر کشت 921600 هکتار تولید کرد. خیبر پختونخوا تولیدی معادل 157700 تن را ثبت کرد، در حالی که بلوچستان و سند به ترتیب 36800 تن و 2700 تن سیب‌زمینی تولید کردند. نیاز مصرف داخلی سیب‌زمینی به میزان 3.68 تن، به طور قابل توجهی کمتر از تولید داخلی است که در سال مالی ۲۰۲۴-۲۵ به ۱۰.۰۱ میلیون تن رسید و منجر به مازاد ۶.۳۲ میلیون تنی شد. پاکستان به دلیل تولید مازاد سیب‌زمینی، جایگاه خود را به عنوان یک شرکت‌کننده کلیدی در بازار صادرات جهانی تثبیت کرده است. مقاصد اصلی صادرات شامل امارات متحده عربی، سریلانکا، افغانستان، قطر، عمان، مالزی و کویت است. در سال گذشته پاکستان برای تأمین تقاضای داخلی نیازی به واردات سیب‌زمینی نداشت. با این حال، حدود 2500 تن صرفاً برای مصارف بذر از ایران و افغانستان وارد کرد. 

فصل برداشت در ایالت پنجاب که تولید کننده عمده پاکستان از آبان تا خرداد ادامه دارد. پس از پایان برداشت در پنجاب، تولید به‌تدریج به استان‌های دیگر منتقل می‌شود، اما در ماه‌های تابستان و اوایل پاییز، عرضه داخلی کاهش محسوسی پیدا می‌کند. این دوره معمولاً از تیر تا مهر ادامه دارد و بازار وارد مرحله کمبود نسبی می‌شود. در همین بازه زمانی، مصرف سیب‌زمینی در پاکستان کاهش نمی‌یابد و حتی در برخی ماه‌ها به دلیل افزایش مصرف شهری و صنایع غذایی، فشار تقاضا افزایش می‌یابد. علاوه بر این، به دلیل ضعف زیرساخت‌های نگهداری و ذخیره‌سازی سردخانه‌ای، بخشی از تولید داخلی پس از فصل برداشت از بین می‌رود و امکان توزیع یکنواخت در طول سال فراهم نیست. در نتیجه، پاکستان بعضاً واردات فصلی سیب‌زمینی متوسل می‌شود تا کمبودهای مقطعی بازار را جبران کند. این واردات بیشتر در فاصله پایان برداشت پنجاب تا آغاز برداشت جدید متمرکز است؛ یعنی دقیقاً در همان دوره‌ای که ایران در بسیاری از استان‌ها به اوج تولید سیب‌زمینی تابستانه و پاییزه می‌رسد.  

2- گوجه فرنگی

بازار گوجه‌فرنگی در پاکستان یکی از بازارهای بزرگ و پرنوسان محصولات تازه در منطقه است که به‌شدت تحت تأثیر تغییرات فصلی تولید داخلی قرار دارد. تولید گوجه‌فرنگی در پاکستان در تمام استان‌ها انجام می‌شود، اما توزیع زمانی تولید یکنواخت نیست و در بخش قابل توجهی از سال، عرضه داخلی قادر به پاسخگویی به تقاضای بازار نیست. این ناهماهنگی میان عرضه و تقاضا باعث شده است که واردات گوجه‌فرنگی جزء ساختاری بازار پاکستان باشد.   

در سال زراعی 2024-2025، تولید ملی گوجه فرنگی این کشور به 837 هزار تن رسید که نشان دهنده افزایش 5.07 درصدی نسبت به سال قبل است، در حالی که سطح زیر کشت به 161 هزار هکتار کاهش یافته است که کاهش 3.95 درصدی نسبت به سال قبل را نشان می‌دهد. گوجه فرنگی در تمام ایالت های پاکستان کشت می‌شود.  بلوچستان با سهم 43 درصدی بزرگترین ایالت تولید کننده گوجه فرنگی پاکستان است و ایالت های پنجانب با 24 درصد، سند با 20 درصد و خیبر پختونخوا با 13 درصد در رتبه‌های بعدی قرار دارند. تولید گوجه فرنگی داخلی در طول سه سال گذشته رشد قابل توجهی نداشته است، که منجر به کمبود بین تولید و نیاز مصرف شده است.

کل تولید گوجه فرنگی داخلی در سال حدود 837 هزار تن می‌باشد که به طور قابل توجهی کمتر از مصرف داخلی 1.48 میلیون تن کمتر است. در نتیجه، واردات گوجه فرنگی برای تأمین تقاضای مصرف در طول سال ضروری است. واردات گوجه فرنگی در این کشور یک بازار بزرگ و مستمر نه یک بازار مقطعی است. این موضوع اهمیت ایجاد قراردادهای بلندمدت، شبکه توزیع پایدار و استانداردسازی بسته‌بندی و کیفیت را برای حضور موفق در این بازار افزایش می‌دهد.

چرخه تولید گوجه‌فرنگی در پاکستان به‌گونه‌ای است که اوج برداشت در ماه‌های بهار و تابستان اتفاق می‌افتد، اما از اواخر پاییز تا پایان زمستان، تولید داخلی به‌شدت کاهش می‌یابد. در این دوره که معمولاً از حدود مهر تا اسفند ادامه دارد، شکاف عرضه در بازار به‌طور سیستماتیک ایجاد می‌شود و دولت و تجار ناچار به تأمین نیاز بازار از طریق واردات می‌شوند. واردات گوجه‌فرنگی پاکستان عمدتاً در پاییز و فصل زمستان صورت می‌گیرد و بیشترین حجم واردات در ماه‌های آبان تا بهمن انجام می‌شود؛ زمانی که قیمت داخلی افزایش می‌یابد و تولید داخلی به حداقل می‌رسد. این الگوی فصلی کاملاً قابل پیش‌بینی است و فرصت برنامه‌ریزی صادراتی منظم را برای صادرکنندگان منطقه‌ای فراهم می‌کند.

پاکستان برای واردات عمدتاً به کشورهای همسایه متکی است؛ کشورهایی که از نظر جغرافیایی فاصله کمی دارند و قادرند محصول تازه را با زمان حمل کوتاه وارد بازار کنند. این ویژگی، مزیت رقابتی بسیار مهمی‌برای ایران ایجاد می‌کند. فاصله کوتاه زمینی، امکان صادرات پیوسته و هزینه حمل پایین‌تر نسبت به رقبا جایگاه ایران را به‌عنوان یکی از تأمین‌کنندگان بالقوه بسیار تقویت می‌کند. افغانستان دیگر شریک سنتی صادر کننده مهم گوجه فرنگی به بازار پاکستان بوده است ولی در ماه‌های اخیر واردات از این کشور به دلیل درگیری نظامی قطع شده است که این امر فضای بیشتری برای صادرات از ایران به پاکستان را باز کرده است.    

از منظر سیاست‌گذاری، هدف اصلی دولت پاکستان از واردات گوجه‌فرنگی کنترل قیمت مواد غذایی، جلوگیری از نارضایتی مصرف‌کنندگان شهری و تأمین پیوستگی عرضه است. بنابراین واردات در دوره کمبود معمولاً با تسهیل مقررات و کاهش محدودیت‌های تجاری همراه می‌شود. این شرایط، فضای مناسبی برای ورود صادرکنندگان حرفه‌ای ایجاد می‌کند.

در مجموع، بازار گوجه‌فرنگی پاکستان دارای سه ویژگی کلیدی است: کمبود ساختاری در فصل زمستان، وابستگی پایدار به واردات و تمرکز واردات از کشورهای همسایه. این سه عامل در کنار هم، صادرات گوجه‌فرنگی از ایران به پاکستان را از یک فرصت مقطعی به یک ظرفیت استراتژیک قابل توسعه تبدیل می‌کند. با برنامه‌ریزی تولید صادرات‌محور، بهبود لجستیک مرزی، رعایت استانداردهای کیفی و ایجاد روابط پایدار با واردکنندگان پاکستانی، ایران می‌تواند سهم قابل توجه و باثباتی از این بازار را در سال‌های آینده به دست آورد.

3- پیاز

پیاز یکی از اساسی‌ترین اقلام سبد غذایی در پاکستان است که تقریباً در تمام غذاهای روزمره مورد استفاده قرار می‌گیرد لذا تقاضای این محصول در طول سال پایدار است. در سمت تولید نیز تولید داخلی و سطح زیر کشت در پاکستان طی سه سال گذشته روند افزایشی مداومی را نشان می‌دهند. تولید پیاز داخلی در طول سال زراعی 2024-2025 به 2.7 میلیون تن افزایش یافت که در مقایسه با سال قبل 19.2 درصد افزایش را نشان می‌دهد. به همین ترتیب، سطح زیر کشت به 410 هزار هکتار افزایش یافت که نشان دهنده افزایش 16.44 درصدی نسبت به سال گذشته است. پنجاب با سهم 33 درصدی در تولید داخلی، به عنوان بزرگترین استان تولیدکننده پیاز در کشور می‌باشد و بلوچستان، سند و خیبر پختونخوا به ترتیب سهم 32، 29 و 6 درصدی را به خود اختصاص داده‌اند.

تولید پیاز در پاکستان عمدتاً در دو فصل اصلی متمرکز است. برداشت از استان‌های سند و پنجاب از زمستان تا اوایل تابستان انجام می‌شود و پس از آن برداشت به استان‌های خیبرپختونخوا و بلوچستان منتقل می‌شود. با وجود تولید داخلی در تمام استان‌های پاکستان، ساختار عرضه این کشور به‌گونه‌ای است که به‌طور منظم با کمبودهای فصلی و نوسانات شدید قیمتی مواجه می‌شود. در نتیجه، در فاصله پایان برداشت یک فصل تا آغاز برداشت فصل بعد، بازار پاکستان وارد دوره کمبود می‌شود. این دوره‌های کمبود معمولاً در اواخر پاییز و اوایل زمستان و گاه در اواخر تابستان رخ می‌دهد. در این مقاطع، قیمت‌ها به‌شدت افزایش می‌یابد و دولت ناچار به آزادسازی واردات برای کنترل بازار می‌شود.

پاکستان در فصل تولید صادر کننده پیاز و در فصل کمبود وارد کننده آن است. این کشور پاکستان سال گذشته حدود 265 هزار تن پیاز صادر کرد. مقاصد اصلی صادرات شامل امارات متحده عربی، مالزی، سریلانکا، بنگلادش، عمان و منطقه خلیج فارس است. در مقابل 370 هزار تن نیز پیاز وارد کرد. البته واردات پیاز محصول در سالهای مختلف بین 350 تا 48 هزار تن بسته به تولید داخلی، قیمت‌ها و سیاست‌های تجاری می‌تواند متفاوت باشد. افغانستان و ایران به‌طور قابل‌توجهی بیشترین سهم را در واردات پیاز پاکستان دارند. ازبکستان و چین نیز سهم کوچکی در صادرات پاکستان دارند.

[1]. Agricultural Statistics of Pakistan and the Economic  Survey

[2].  Food Focus Market Analysis, Punjab Price control and Commodity Management Department,

   https://pccmdpunjab.gov.pk/static/publications/Food-in-Focus-December-2025-F.pdf