بررسی آخرین وضعیت کانال قوش تپه(فرصت‌ها و چالش‌ها)

فاز اول کانال آبی قوش تپه به طول 108 کیلومتر که با تخصیص 90 میلیون دلار در بهار 1400 در دولت اشرف غنی آغاز شد تحت حاکمیت طالبان ادامه و در مهر ماه 1402 پایان یافت و بلا‌ فاصله اجرای فاز دوم آن به طول 177 کیلومتر از بخشداری دولت آباد بلخ آغاز شد و طبق زمان‎بندی حاکمیت فعلی قرار بود اسفند ماه سال جاری (1404) به اتمام برسد و تا بخشداری اندخوی استان فاریاب عملیات حفاری، مسطح‌سازی، احداث پل‌ها و ساختمان‎های اداری پایان یابد اما حسب شواهد موجود به نظر می‎رسد که بهره‎وری از این فاز با تأخیر همراه خواهد بود. طبق اعلام اداره توسعه ملی طالبان اجرای فاز دوم 20 میلیارد افغانی(286 میلیون دلار) هزینه خواهد داشت.

فاز اول کانال آبی قوش تپه به طول 108 کیلومتر که با تخصیص 90 میلیون دلار در بهار 1400 در دولت اشرف غنی آغاز شد تحت حاکمیت طالبان ادامه و در مهر ماه 1402 پایان یافت و بلا‌ فاصله اجرای فاز دوم آن به طول 177 کیلومتر از بخشداری دولت آباد بلخ آغاز شد و طبق زمان‎بندی حاکمیت فعلی قرار بود اسفند ماه سال جاری (1404) به اتمام برسد و تا بخشداری اندخوی استان فاریاب عملیات حفاری، مسطح‌سازی، احداث پل‌ها و ساختمان‎های اداری پایان یابد اما حسب شواهد موجود به نظر می‎رسد که بهره‎وری از این فاز با تأخیر همراه خواهد بود. طبق اعلام اداره توسعه ملی طالبان اجرای فاز دوم 20 میلیارد افغانی(286 میلیون دلار) هزینه خواهد داشت. این فاز دارای 6 پل جدید است. سرریز اصلی این کانال 85 درصد پیشرفت داشته و عملیات خاک‎برداری و حفاری آن نیز 95 درصد تکمیل شده است. در طراحی پروژه مذکور 18 ایستگاه پمپ آب، 12 کانال فرعی و 4 کانال شاخه‌ای در نظر گرفته شده است. با آغاز عملیات اجرای فاز دوم 7000 هزار دستگاه ماشین و 10000 نیرو به کار گرفته شدند که با پیشرفت 95 درصدی عملیات خاک‌برداری این فاز کاهش محسوسی در امکانات و نیروهای کاری پیش آمده است. با توجه به مصوبه اخیر دفتر معاونت اقتصادی طالبان [در 2 اسفند] مبنی بر تخصیص اعتبار ویژه برای اتمام فاز دوم کانال قوش‌تپه به نظر‎ می‌رسد کاهش بودجه داخلی افغانستان و حمایت‌های خارجی از حاکمیت طالبان عامل اصلی توقف پروژه کانال قوش تپه در فاز دوم بوده است.فاز سوم این پروژه ملی به توزیع زمین‌های کشاورزی و ایجاد کانال‌های فرعی از طریق 4 کانال شاخه‌ای تخصیص می‌یابد.

طبق اعلام منابع داخلی افغانستان(اداره توسعه ملی افغانستان) و رسانه‌های خارجی مهمترین منابع مالی اجرای پروژه قوش تپه به شرح زیر بوده است:

این منابع مالی به تفکیک فازها عبارتند از:

فرصت‌ها

توسعه کشاورزی در افغانستان

با تکمیل کانال قوش تپه از آب رودخانه آمودریا برای آبیاری بیش از نیم ‌میلیون هکتار زمین خشک در استان‌های شمالی بلخ، جوزجان و فاریاب استفاده می‌شود که کمک بزرگی به امنیت غذایی و اشتغال در این منطقه خواهد بود.

کاهش وابستگی اقتصادی

تأمین آب قابل اطمینان کمک می‌کند کشاورزی افغانستان به جای محصولات کم‌آب مانند تریاک به محصولات غذایی و تجاری مناسب تبدیل شود و زمینه توسعه اقتصاد پایدارتر را فراهم سازد.

 

چالش‌ها و نگرانی‌ها

کاهش جریان آب برای همسایگان

مطالعات مستقل پیش‌بینی کرده‌اند که بهره‌وری از کانال قوش تپه می‌تواند تا حدود ۲۰٪ از جریان آب رودخانه آمو را برای آبیاری خود برداشت کند که این میزان کاهش قابل‌توجهی در دسترسی به آب برای ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و حتی در بلندمدت قزاقستان ایجاد می‌کند. برخی تحلیل‌ها حتی می‌گویند ممکن است کشورهای پایین‌دست با کاهش ۱۵–۳۰٪ درصدی آب مواجه شوند که برای صنعت کشاورزی و امنیت غذایی آنها تهدیدی جدی است.

بی‌ثباتی زیست‌محیطی

سازمان‌های محیط‌زیستی هشدار داده‌اند که برداشت مقادیر زیاد آب از رودخانه آمو ممکن است به کاهش حجم آب و تشدید خشکی «دریاچه آرال» منجر شود؛ بحرانی که در دهه‌های اخیر بزرگ‌ترین فاجعه زیست‌محیطی آبی در منطقه آسیای میانه بوده است.

فقدان توافق‌های آب‌محور

حکومت افغانستان تاکنون توافق رسمی درباره سهم آب با کشورهای همسایه شمالی خود ننموده و همین مسئله موجب نارضایتی و تنش با ازبکستان و دیگر کشورها شده است. ازبکستان در گذشته حتی خواستار تعلیق پروژه تا گفتگو درباره آن شده بود اما با حاکمیت طالبان مقامات این کشور در ملاقات‌های اخیر خود بزرگان این گروه پیشنهاد نموده‌اند تا در قبال تخصیص تجهیزات پیشرفته آبیاری و همکاری مهندسان فنی این کشور با افغانستان، حق‌آبه تاشکند تأمین گردد.

مسائل فنی و مدیریت آب

برخی گزارش‌ها درباره کیفیت ساخت و استفاده از فناوری‌های ابتدایی در کانال قوش‌تپه حاکی از آن است که بخش زیادی از آب از مسیر اصلی نشت کند یا هدر رود.

پیامدهای سیاسی و منطقه‌ای

کشورهای آسیای مرکزی از زمان آغاز پروژه درباره پیامدهای سیاسی و امنیتی آن هشدار داده‌اند و خواستار ایجاد چارچوب‌های مشترک مدیریتی آب شده‌اند. این موضوع می‌تواند یا بحران را تشدید کند یا فرصتی برای همکاری‌های منطقه‌ای بلندمدت ایجاد نماید که به نحوه تعامل دولت‌ها بستگی دارد. در حالت خوش‎بینانه کانال آبی قوش تپه می‌تواند محور روابط دیپلماتیک و مذاکرات بین افغانستان، ازبکستان و سازمان‌های بین‌المللی شود، چون آب مهم‌ترین منبع طبیعی است که امنیت و ثبات منطقه را شکل می‌دهد.

کانال قوش‌تپه یک پروژه استراتژیک و سرنوشت‌ساز برای آینده کشاورزی افغانستان است. از نظر فنی، پیشرفت ۹۵ درصدی فاز دوم نشان‌دهنده عزم جدی برای تکمیل آن است؛ اما آینده پروژه بیش از هر چیز به سه عامل وابسته است:

• تأمین مالی پایدار
• مدیریت فنی کارآمد
• دیپلماسی فعال آب با همسایگان

اگر این سه محور به شکل متوازن مدیریت شود، پروژه می‌تواند به موتور تحول اقتصادی شمال افغانستان تبدیل شود؛ در غیر این صورت، ممکن است به منبعی از فشار مالی و تنش منطقه‌ای بدل گردد.

[1] . https://tolonews.com/index.php/fa/business-177379?utm_source=chatgpt.com

[2] . https://www.avapress.com/fa/news/262050/utm_source=chatgpt.com

[3] . https://www.asiaplustj.info/en/news/world/20231031/with-what-money-the-taliban-are-building-the-qosh-tepa-canal?utm_source=chatgpt.com