پایگاه اطلاع رسانی معاونت دیپلماسی اقتصادی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران- گزارش تحلیل راهبردی امنیت انرژی و پایداری اقتصادی کره جنوبی در بستر بحران‌ ژئوپلیتیک خلیج فارس

۱۴۰۵/۰۳/۰۳- ۰۸:۰۰

گزارش تحلیل راهبردی امنیت انرژی و پایداری اقتصادی کره جنوبی در بستر بحران‌ ژئوپلیتیک خلیج فارس

در ساختار نوین اقتصاد جهانی، مفهوم امنیت با جریان سیال انرژی و پایداری مسیرهای ترانزیتی گره خورده است. خلیج فارس و تنگه هرمز، به عنوان شریان اصلی انتقال بیش از 20 درصد نفت خام جهان، نقشی بی‌بدیل در امنیت انرژی ایفا می‌کنند. برای کره جنوبی که مدل توسعه آن بر پایه صنایع انرژی‌بر و صادرات‌محور استوار است، ثبات در این منطقه نه یک موضوع سیاست خارجی، بلکه یک ضرورت حیاتی زیستی محسوب می‌شود. این نوشتار ضمن بررسی آسیب‌پذیری‌های ساختاری کره جنوبی در برابر بحران‌های منطقه، راهبردهای دولت سئول برای گذار از تهدیدات سنتی به امنیت جامع اقتصادی را واکاوی می‌کند.

این گزارش به تحلیل پیامدهای چندوجهی بحران‌های ژئوپلیتیک خلیج فارس بر ثبات اقتصادی و امنیت انرژی کره جنوبی می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که به دلیل وابستگی 94 درصدی کره جنوبی به واردات انرژی و سهم 71 درصدی خاورمیانه در تأمین نفت خام این کشور، هرگونه اختلال در تنگه هرمز می‌تواند منجر به «شوک سوم نفتی» با ابعادی گسترده‌تر از بحران‌های دهه 70 میلادی شود. با این حال، کره جنوبی به واسطه ظرفیت بالای پالایشگاهی (رتبه پنجم جهان) و ذخایر راهبردی 200 روزه، از تاب‌آوری نسبی برخوردار است. راهبرد آتی این کشور بر پایه «امنیت اقتصادی جامع» استوار است که فراتر از انرژی، حوزه‌های فناوری‌های پیشرفته، زنجیره تأمین مواد معدنی بحرانی و ثبات لجستیک دریایی را به عنوان ارکان نوین امنیت ملی در بر می‌گیرد.

2. تنگه هرمز: گلوگاه راهبردی و خطر «شوک سوم نفتی»

خلیج فارس و تنگه هرمز به عنوان گلوگاه‌های حیاتی در زنجیره تأمین انرژی جهانی شناخته می‌شوند. به‌ویژه تنگه هرمز، گذرگاه دریایی راهبردی‌ای است که بیش از 20 درصد از تجارت نفت خام جهان از آن عبور می‌کند. این مسیر برای دسترسی نفت خام و گاز طبیعی مایع (LNG) تولید شده در خاورمیانه به بازارهای آسیایی، مسیری گریزناپذیر است. به همین سبب، هرگونه درگیری نظامی یا تنش ژئوپلیتیک در این منطقه به‌طور اجتناب‌ناپذیری تأثیری آنی بر بازارهای جهانی انرژی بر جای می‌گذارد.

اخیراً با تداوم تنش‌های نظامی میان ایالات متحده، رژیم اسرائیل و ایران، نوسانات قیمت بین‌المللی نفت بار دیگر به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. برخی کارشناسان وضعیت کنونی را نه صرفاً یک درگیری منطقه‌ای، بلکه عملاً یک «شوک نفتی سوم» توصیف کرده‌اند. کیم تائه-هوان، مدیر مؤسسه اقتصاد انرژی کره، در این باره می‌گوید: «در حالی که شوک‌های نفتی اول و دوم حدود 9 درصد از عرضه جهانی را تحت تأثیر قرار دادند، حجم عبوری از تنگه هرمز حدود 20 درصد از عرضه جهانی را شامل می‌شود. از این رو، وی معتقد است بحران فعلی واجد مخاطرات ساختاری گسترده‌تری نسبت به شوک‌های نفتی پیشین است.»

3. تحلیل آسیب‌پذیری ساختاری اقتصاد کره جنوبی

کره جنوبی کشوری است که وابستگی شدیدی به واردات انرژی دارد و بنابراین نسبت به تغییرات در خاورمیانه بسیار حساس است. میزان وابستگی کلی این کشور به واردات انرژی حدود 94 درصد است و تا سال 2025، تقریباً 71.4 درصد از واردات نفت خام آن از خاورمیانه تأمین می‌شود. به تفکیک کشورها، عربستان سعودی با 34.0 درصد بیشترین سهم را داراست و پس از آن عراق با 11.3 درصد، امارات متحده عربی با 11.2 درصد، کویت با 8.7 درصد و قطر با 4.0 درصد قرار دارند. در میان تأمین‌کنندگان غیرخاورمیانه‌ای، ایالات متحده با 16.3 درصد بزرگترین سهم را دارد و کشورهای برزیل (3.2 درصد)، مکزیک (2.7 درصد) و استرالیا (2.0 درصد) در رتبه‌های بعدی هستند. اگرچه کره جنوبی با افزایش واردات نفت شیل از ایالات متحده و نفت خام از کشورهای غیرخاورمیانه‌ای در تنوع‌بخشی به منابع تأمین خود پیشرفت‌هایی داشته است، اما امنیت انرژی این کشور همچنان به‌طور تنگاتنگی با تحولات خاورمیانه گره خورده است.

نمودار 1- سهم واردات نفت خام کره‌جنوبی به تفکیک کشور

از آنجا که بخش عمده‌ای از نفت خام وارداتی کره جنوبی از خاورمیانه از تنگه هرمز عبور می‌کند، هرگونه انسداد احتمالی این تنگه یا درگیری نظامی در منطقه می‌تواند مخاطره‌ای مستقیم برای اقتصاد و صنعت کره ایجاد کند.

4. پیامدهای اقتصادی تشدید تنش‌ها: از تورم داخلی تا نوسانات ارزی

در صورت تشدید بحران خلیج فارس، فوری‌ترین پیامد آن افزایش شدید قیمت بین‌المللی نفت خواهد بود. کما اینکه در پی تشدید تنش‌های اخیر در خاورمیانه، معاملات آتی نفت برنت حدود 51 درصد و قیمت نفت وست تگزاس اینترمدیت (WTI) حدود 57 درصد افزایش یافت. چنین قیمت‌های بالایی بار سنگینی بر اقتصاد انرژی‌محور کره جنوبی تحمیل می‌کند.

از آنجا که کره جنوبی تقریباً تمام نفت خام و LNG مورد نیاز خود را وارد می‌کند، افزایش قیمت انرژی منجر به بالا رفتن هزینه‌های وارداتی و وخامت تراز تجاری می‌شود. علاوه بر این، افزایش پرداخت‌های مربوط به واردات انرژی می‌تواند تقاضا برای دلار آمریکا را افزایش داده و بر ارزش پول ملی (وون کره) فشار کاهشی وارد کند که این امر به نوبه خود به تورم داخلی و افزایش نوسانات در بازارهای مالی دامن می‌زند. در این شرایط، خانوارها با کاهش درآمد واقعی قابل تصرف ناشی از افزایش قیمت سوخت، برق و گاز مواجه شده و صنایع نیز با افزایش هزینه‌های لجستیک و مواد اولیه روبرو می‌شوند.

صنایع انرژی‌بر مانند پتروشیمی، پالایش، فولاد، ساخت‌وساز و کشتیرانی به‌ویژه در برابر افزایش هزینه‌های تولید آسیب‌پذیر هستند. در برخی از اقتصادهای نوظهور با ظرفیت پالایشی ضعیف، افزایش شدید قیمت نفت حتی منجر به اتخاذ تدابیر فیزیکی برای کاهش تقاضا، مانند جیره‌بندی یا کاهش روزهای کاری به چهار روز در هفته شده است. این امر به وضوح اهمیت امنیت انرژی را نشان می‌دهد.

5. تاب‌آوری راهبردی: کره جنوبی به عنوان قطب پالایشی جهان

با این حال، کره جنوبی در مقایسه با بسیاری از کشورهای واردکننده انرژی، دارای سطح مشخصی از تاب‌آوری ارزیابی می‌شود. دلیل اصلی این امر، برخورداری از رقابت‌پذیری در سطح جهانی در حوزه‌های پالایشگاهی و پتروشیمی است. کره جنوبی در حال حاضر پنجمین ظرفیت پالایشی بزرگ جهان را در اختیار دارد و صرفاً یک کشور واردکننده نفت خام نیست، بلکه صادرکننده عمده فرآورده‌های نفتی نیز محسوب می‌شود. در عمل، کره جنوبی ساختاری ایجاد کرده است که در آن نفت خام را وارد، آن را به فرآورده‌های نفتی با ارزش افزوده بالا تبدیل و سپس به خارج از کشور صادر می‌کند.

تا سال گذشته، صادرات فرآورده‌های نفتی کره جنوبی به حدود 40.7 میلیارد دلار رسید که تقریباً 59.5 درصد از صورت‌حساب واردات نفت خام 68.4 میلیارد دلاری این کشور را جبران کرد. این نشان می‌دهد که کره جنوبی نه تنها به عنوان یک مصرف‌کننده انرژی، بلکه به عنوان یک قطب (هاب) پالایشی جهانی عمل می‌کند. مقاصد اصلی صادرات فرآورده‌های نفتی آن شامل استرالیا (16.8 درصد)، سنگاپور (13.6 درصد)، ژاپن (11.3 درصد)، ایالات متحده (10.2 درصد) و چین (9.2 درصد) است. اگرچه ایالات متحده بزرگترین ظرفیت پالایشی جهان را دارد، اما برخی از مناطق آن به‌طور قابل‌توجهی به سوخت جت کره وابسته‌اند؛ به‌ویژه گزارش شده است که بخش بزرگی از سوخت جت وارداتی در سواحل غربی آمریکا توسط کره جنوبی تأمین می‌شود.

نمودار 2- مقاصد صادراتی فرآورده‌های نفتی کره‌جنوبی (درصد)

منبع: KOTRA

استرالیا نیز در فرآیند گذار انرژی، صنعت پالایش خود را در مراحل اولیه کاهش داد و از آن زمان وابستگی‌اش به فرآورده‌های نفتی کره افزایش یافته است. این ساختار نشان می‌دهد که صنعت پالایش کره جنوبی نقشی راهبردی در زنجیره تأمین جهانی، فراتر از بازار داخلی، ایفا می‌کند. کیم تائه-هوان ارزیابی کرد که فناوری پالایش و ظرفیت تأمین کره جنوبی همان عاملی است که به دولت اجازه می‌دهد در مواقع اضطراری تدابیر فوق‌العاده‌ای مانند سقف قیمت بر فرآورده‌های نفتی را مد نظر قرار دهد.

6. پیوند امنیت انرژی با بحران‌های ترکیبی و زنجیره تأمین جهانی

در همین حال، تحولات بین‌المللی اخیر به‌طور فزاینده‌ای شکل یک «بحران ترکیبی» به خود گرفته است که در آن انرژی، زنجیره‌های تأمین، صنایع پیشرفته و بازارهای مالی به‌طور تنگاتنگی با یکدیگر در هم تنیده‌اند. به‌ویژه رقابت راهبردی ایالات متحده و چین، تنش‌ها در تنگه تایوان، مخاطرات تنگه هرمز و مسائل مربوط به زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی، مسائلی جدا از هم نیستند، بلکه بخشی از یک شبکه ریسک واحد هستند که اقتصاد کره را تحت تأثیر قرار می‌دهند.

ایالات متحده بر حفظ کشتیرانی پایدار در تنگه هرمز و جریان جهانی انرژی متمرکز است، در حالی که چین از مسئله تایوان و زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی به عنوان کارت‌های راهبردی استفاده می‌کند. ژاپن نیز نگران تأمین عناصر نادر خاکی و امنیت در تنگه تایوان است. این امر نشان می‌دهد که ساختار صنعتی شرق آسیا تا چه حد در برابر متغیرهای ژئوپلیتیک آسیب‌پذیر است.

کره جنوبی به‌ویژه نمی‌تواند از تأثیر مستقیم این ریسک‌های پیچیده مصون بماند، زیرا اکثر صنایع راهبردی آن از جمله نیمه‌هادی‌ها، باتری‌، خودرو، صنایع دفاعی و پتروشیمی‌به زنجیره‌های تأمین خارجی و لجستیک دریایی وابسته‌اند. برای مثال، در صورت تشدید تنش در تنگه هرمز، قیمت نفت و LNG افزایش یافته و منجر به بالا رفتن قیمت برق، هزینه‌های لجستیک و قیمت مواد اولیه در کره جنوبی می‌شود. همزمان، اگر تنش‌های آمریکا و چین شدت یابد و عرضه عناصر نادر خاکی محدود شود، اختلالات تولید در بخش‌های باتری، نیمه‌هادی و تولیدات پیشرفته رخ خواهد داد. از این منظر، تنگه تایوان، تنگه هرمز و زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی موضوعاتی مجزا نبوده، بلکه متغیرهای متصل به هم هستند که همزمان بر اقتصاد و رقابت‌پذیری صنعتی کره جنوبی تأثیر می‌گذارند.

در چنین بستری، مفهوم امنیت انرژی از ثبات ساده قیمت نفت فراتر رفته و مسیرهای ترانزیت دریایی و زنجیره تأمین گسترده‌تر را نیز در بر می‌گیرد. در گذشته، قیمت بین‌المللی نفت به تنهایی متغیر کلیدی بود؛ اما امروزه دریانوردی نفت‌کش‌ها، هزینه‌های بیمه دریایی، ذخایر راهبردی نفت، حمل‌ونقل LNG، لجستیک بنادر و نوسانات نرخ ارز همگی باید با هم در نظر گرفته شوند. به‌ویژه تنگه هرمز دیگر صرفاً یک مسئله خاورمیانه‌ای نیست، بلکه اکنون به عنوان یک موضوع امنیت اقتصادی شناخته می‌شود که مستقیماً با تورم، تولید صنعتی و هزینه‌های معیشت خانوار در کره جنوبی مرتبط است.

7. راهبردهای کلان دولت: تنوع‌بخشی، ذخیره‌سازی و دیپلماسی دریایی

در پاسخ به این مخاطرات و تغییرات، دولت و صنعت کره به سیاست‌های خود در جهت تنوع‌بخشی به منابع تأمین و گسترش ذخایر راهبردی ادامه داده‌اند. دولت کره رایزنی‌های اضطراری برای تأمین نفت خام با کشورهایی نظیر ایالات متحده، قزاقستان، عمان، امارات و عربستان انجام داده و همزمان تلاش‌ها برای تضمین امنیت نفت خام از طریق مسیرهای حمل‌ونقل جایگزین را تقویت کرده است. همچنین برآورد می‌شود کره جنوبی ذخایر راهبردی نفتی کافی برای بیش از 200 روز را حفظ کرده است که به این کشور ظرفیت پاسخگویی به شوک‌های عرضه‌ای کوتاه‌مدت را می‌دهد. در بخش LNG نیز تلاش‌هایی برای تأمین از طیف گسترده‌تری از تأمین‌کنندگان، از جمله ایالات متحده، استرالیا و کشورهای جنوب شرقی آسیا در جریان است.

تأمین امنیت حمل‌ونقل دریایی نیز به عنوان یک اولویت مهم مطرح شده است. دولت کره جنوبی شرایط امنیت دریایی پیرامون تنگه هرمز را به دقت رصد کرده و ارتباط خود را با شناورهای کره‌ای فعال در منطقه حفظ می‌کند. سئول همچنین اقدامات تقابلی احتمالی، از جمله گسترش همکاری‌های امنیت دریایی و نقش احتمالی واحد «چئونگ‌هه» را با در نظر گرفتن ملاحظات قانونی و امنیتی داخلی در دست بررسی دارد. با توجه به ویژگی‌های جغرافیایی تنگه هرمز، کنترل نظامی‌کامل این آبراه ذاتاً دشوار است؛ بنابراین در بلندمدت، تنش‌زدایی دیپلماتیک و همکاری‌های بین‌المللی با هدف تضمین دریانوردی پایدار، راهکارهای واقع‌بینانه‌تری تلقی می‌شوند.

8. گذار ساختاری: نقش انرژی‌های پاک و هسته‌ای در استقلال انرژی

در افق بلندمدت، کره جنوبی با گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر و انرژی هسته‌ای، در پی کاهش ساختاری وابستگی خود به انرژی‌های وارداتی است. سیاست‌های گسترش انرژی خورشیدی، بادی، انرژی هیدروژن و سیستم‌های ذخیره‌سازی انرژی صرفاً سیاست‌های زیست‌محیطی نیستند، بلکه ماهیت راهبردهای امنیت انرژی ملی را نیز دارا می‌باشند. گسترش بهره‌برداری از انرژی هسته‌ای نیز به عنوان گزینه‌ای مهم برای تأمین برق پایه (baseload) پایدار مطرح است.

در نهایت، بحران خلیج فارس صرفاً یک درگیری منطقه‌ای نیست، بلکه یک مسئله امنیتی بنیادین است که مستقیماً بر اقتصاد و ساختار صنعتی کره جنوبی تأثیر می‌گذارد. کره جنوبی به دلیل وابستگی بالا به واردات انرژی و ساختار صنعتی انرژی‌بر، در برابر شوک‌های خارجی آسیب‌پذیر است؛ اما در عین حال، کشوری با رقابت‌پذیری جهانی در حوزه پالایش و پتروشیمی و همچنین برخوردار از ظرفیت ذخیره‌سازی راهبردی است.

افزون بر این، امنیت ملی در آینده از صرفِ تأمین نفت خام فراتر رفته و حوزه‌هایی چون هوش مصنوعی، نیمه‌هادی‌ها، مراکز داده، مواد معدنی بحرانی و زیرساخت‌های ابری را شامل خواهد شد. از این رو، راهبرد امنیت انرژی آینده کره جنوبی باید از واکنش‌های ساده به قیمت نفت فراتر رفته و به یک راهبرد جامع امنیت اقتصادی تبدیل شود که ثبات زنجیره تأمین، خوداتکایی فناورانه، زیرساخت‌های هوش مصنوعی، امنیت مواد معدنی بحرانی و ثبات لجستیک دریایی را نیز در بر گیرد.

مواد معدنی بحرانی خواهد بود تا بتواند در برابر تلاطم‌های ژئوپلیتیک، پایداری ساختاری خود را حفظ نماید.

https://www.businesstimes.com.sg/international/hormuz-closure-exposes-taiwan-and-koreas-ai-energy-trap

https://www.chosun.com/economy/money/2026/05/18/FMDVYMP65ZHAFEB4XVLDCIR27E/?utm_source=naver&utm_medium=referral&utm_campaign=naver-news

https://www.ohmynews.com/NWS_Web/View/at_pg.aspx?CNTN_CD=A0003234494&CMPT_CD=P0010&utm_source=naver&utm_medium=newsearch&utm_campaign=naver_news

https://www.ajunews.com/view/20260517111401450

https://www.g-enews.com/view.php?ud=20260420174237913335e857d010_1

https://www.nocutnews.co.kr/news/6518074?utm_source=naver&utm_medium=article&utm_campaign=20260516094058

https://www.fnnews.com/news/202605170929345655

https://www.fnnews.com/news/202605171901139123

https://www.energydaily.co.kr/news/articleView.html?idxno=167263

https://www.yna.co.kr/view/AKR20260513053900898?input=1195m

https://www.iea.org/about/oil-security-and-emergency-response/strait-of-hormuz