منطقه ویژه اقتصادی حیرتان

اوایل شهریور ماه سال جاری دیمیتری ژیرنوف؛ سفیر روسیه در افغانستان، در دیدار با مولوی احمدجان بلال؛ رییس عمومی‌شرکت‌های امارتی، خواستار ایجاد یک منطقه ویژه اقتصادی در بندر حیرتان شد. سفیر روسیه پیشنهاد کرده تا در این منطقه اقتصادی، زمینه نگهداری و فراوری محصولات کشاورزی، بسته‌بندی و انجام فعالیت‌های اقتصادی فراهم شود. اهمیت این پیشنهاد زمانی بیشتر آشکار می‌شود که موقعیت جغرافیایی و اقتصادی حیرتان مورد توجه قرار گیرد. بندر تجاری حیرتان در مرز افغانستان و ازبکستان، در مجاورت شهر ترمذ، قرار دارد و از طریق شبکه حمل‌ و نقل ازبکستان به بازارهای آسیای مرکزی و در نهایت روسیه متصل می‌شود.

 از سوی دیگر، ارتباط ریلی حیرتان با مزارشریف، این امکان را فراهم می‌کند که در صورت توسعه زیرساخت‌ها، این منطقه از یک گذرگاه مرزی و مرکز تخلیه و بارگیری کالا به یک کانون لجستیکی، تجاری و صنعتی تبدیل شود. اهمیت این ظرفیت به حدی است که پیش از پیشنهاد اخیر روسیه نیز دولت طالبان از اختصاص ۲ هزار جریب زمین در دوراهی حیرتان برای ایجاد منطقه ویژه اقتصادی و فراهم‌کردن زمینه سرمایه‌گذاری ازبکستان خبر داده بود.[1] از سوی دیگر طرح مذکور در نقطه تلاقی منافع افغانستان، روسیه، ازبکستان و سایر کشورهای آسیای مرکزی قرار دارد و در صورت تحقق می‌تواند بخشی از شبکه گسترده‌تر تجارت و ترانزیت میان آسیای مرکزی، افغانستان و در بلندمدت جنوب آسیا باشد. برای روسیه، حیرتان می‌تواند مسیر تازه‌ای برای حضور اقتصادی در افغانستان و دسترسی به بازارهای منطقه فراهم کند؛ برای ازبکستان، فرصتی برای تقویت نقش ترمذ - حیرتان به عنوان یکی از محورهای اتصال آسیای مرکزی به افغانستان باشد و برای افغانستان به ابزاری برای افزایش تجارت، جذب سرمایه‌گذاری، توسعه صنایع فرآوری و کاهش وابستگی به مسیرهای سنتی تجاری، به‌ویژه مسیرهای منتهی به پاکستان تبدیل شود.

در کنار مؤلفه اقتصادی، افزایش اهمیت حیرتان در تعاملات سیاسی و دیپلماتیک روسیه با شمال افغانستان نیز قابل توجه است. روسیه پیش از این دارای سرکنسولگری در مزارشریف بود که با تغییر حاکمیت سیاسی افغانستان بخش مهمی از خدمات کنسولی و دیپلماتیک این کشور از مزارشریف به شهرک تجاری حیرتان منتقل شد. از این‌رو حیرتان تنها یک نقطه مرزی برای مبادله کالا نیست، بلکه می‌تواند به محل تمرکز هم‌زمان فعالیت‌های تجاری، اقتصادی، کنسولی و ارتباطات منطقه‌ای روسیه در شمال افغانستان تبدیل شود. این تحول همچنین با روند گسترده‌تر گسترش روابط اقتصادی روسیه و افغانستان هم‌زمان شده است. مسکو در سال‌های اخیر تلاش کرده روابط خود با افغانستان را از سطح سیاسی و امنیتی به حوزه‌های تجارت، حمل‌ونقل، انرژی، ماشین‌آلات و سرمایه‌گذاری گسترش دهد. اما با توجه به وضعیت جاری سیاسی و اقتصادی افغانستان، آیا حیرتان می‌تواند از یک بندر و گذرگاه ترانزیتی به یک هاب واقعی اقتصادی تبدیل شود؟ کانونی که در آن کالا فقط تخلیه و بارگیری نشود، بلکه ذخیره، بسته‌بندی، فرآوری، تولید و سپس به بازارهای افغانستان، آسیای مرکزی، روسیه و در صورت فراهم‌شدن زیرساخت‌های لازم، جنوب آسیا صادر شود.

حیرتان

حیرتان برخلاف بسیاری از مناطق مرزی افغانستان، از چند مزیت همزمان برخوردار است:

اتصال مستقیم به شبکه حمل‌ونقل ازبکستان

مهم‌ترین مزیت حیرتان، موقعیت آن در نقطه اتصال افغانستان به شبکه اقتصادی آسیای مرکزی است. افغانستان کشوری محصور در خشکی است و برای تجارت خارجی خود به مسیرهای کشورهای همسایه وابسته است. حیرتان یکی از معدود نقاطی است که افغانستان را مستقیماً به شبکه ریلی و جاده‌ای آسیای مرکزی متصل می‌کند. این بندر تجاری از طریق پل دوستی به ترمذ متصل است و از آنجا به شبکه ریلی ازبکستان و سپس آسیای مرکزی و روسیه دسترسی دارد.

وجود خط ریلی حیرتان _ مزارشریف

اردیبهشت سال جاری بخش پنجم این خط مجدداً فعال شد؛ این بخش ۷۰ کیلومتر خط اصلی، ۳۰ کیلومتر خطوط فرعی، پنج ایستگاه و ظرفیت تخلیه ۵۰ واگن دارد. خط آهن حیرتان _ مزارشریف می‌تواند ارتباط بندر را با بزرگ‌ترین مرکز اقتصادی شمال افغانستان برقرار کند.

تلاش دولت طالبان برای افزایش ظرفیت بندر حیرتان

چند ماه قبل مقام‌های اقتصادی طالبان اعلام کردند که در حیرتان قرار است پارکینگ‌های بزرگ، مراکز بارگیری و تخلیه، آزمایشگاه‌ها، جاده‌های استاندارد، سردخانه، تجهیزات دیجیتال و اسکنر ایجاد شود و فعالیت بندر به ۲۴ ساعت افزایش یابد.

شاید مهم‌ترین ظرفیت بلندمدت این پروژه، نه تجارت افغانستان و روسیه، بلکه ترانزیت منطقه‌ای باشد. اگر شبکه ریلی افغانستان توسعه پیدا کند، می‌تواند مسیر ریلی پاکستان – کابل – مزارشریف -  حیرتان – ازبکستان – قزاقستان - روسیهرا رونق بخشد و در چنین شرایطی، افغانستان از یک کشور صرفاً مصرف‌کننده و واردکننده، به یک کشور ترانزیتی تبدیل می‌شود. البته تحقق چنین سناریویی به توسعه خطوط ریلی، ثبات سیاسی، امنیت مسیرها و حل مشکلات روابط افغانستان و پاکستان وابسته است.

در مجموع مهم‌ترین فرصت این طرح برای افغانستان، تبدیل حیرتان از یک نقطه مرزی به یک مرکز تولید ارزش افزوده است. در شرایط فعلی، بخش قابل توجهی از صادرات افغانستان به صورت مواد خام یا محصولاتی با فرآوری محدود انجام می‌شود که ایجاد منطقه ویژه اقتصادی می‌تواند این روند را تغییر دهد و سهم بیشتری از ارزش اقتصادی کالا در داخل افغانستان باقی بماند.

روسیه در سال‌های اخیر به دنبال توسعه مسیرهای تجاری جدید به سمت شرق و جنوب بوده است. افغانستان اگرچه به‌تنهایی بازار بزرگی برای روسیه محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر تجاری باشد. در صورت تبدیل حیرتان از یک گذرگاه مرزی به یک منطقه ویژه اقتصادی، حیرتان می‌تواند برای شرکت‌های روسی به عنوان:

• مرکز توزیع کالا در افغانستان؛
• مرکز صادرات مجدد به آسیای مرکزی؛
• محل فرآوری محصولات کشاورزی؛
• مرکز خدمات و تعمیر ماشین‌آلات؛
• محل عرضه کامیون و تجهیزات روسی و
• در آینده، پایگاه تولید یا مونتاژ برخی کالاهای این کشور عمل کند.

از این منظر، سرمایه‌گذاری روسیه در حیرتان می‌تواند به جای تمرکز صرف بر تجارت دوجانبه، یک حضور اقتصادی پایدار در شمال افغانستان ایجاد کند .با وجود آنکه پیشنهاد ایجاد منطقه ویژه اقتصادی از سوی روسیه مطرح شده، ازبکستان احتمالاً مهم‌ترین بازیگر اجرایی این پروژه خواهد بود زیرا حیرتان بدون اتصال به شبکه حمل‌ونقل ازبکستان نمی‌تواند به یک هاب منطقه‌ای تبدیل شود. ترمذ در طرف ازبکستان عملاً ادامه طبیعی حیرتان است و بخش مهمی از کالاهایی که از روسیه یا قزاقستان وارد می‌شوند، باید از طریق شبکه حمل‌ونقل ازبکستان به افغانستان برسند. ازبکستان نیز به دلیل موقعیت جغرافیایی خود علاقه‌مند است افغانستان را به بخشی از شبکه تجاری آسیای مرکزی تبدیل کند.

[1] . https://pajhwok.com/fa/2026/05/10/azizi-two-thousand-acres-of-land-have

-been-allocated-at-the-hairatan-crossroads-to-create-a-special-economic-zone/?utm_source=chatgpt.com