گندم در افغانستان

گندم به‌عنوان مهم‌ترین محصول زراعی و یکی از اساسی‌ترین اقلام غذایی در افغانستان، جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد، معیشت مردم و امنیت غذایی این کشور دارد. بخش بزرگی از غذای روزانه خانواده‌های افغان به گندم و فرآورده‌های آن، به‌ویژه آرد و نان وابسته است؛ ازاین‌رو، هرگونه تغییر در میزان تولید داخلی، هزینه‌های کشت، قیمت نهاده‌های کشاورزی و شرایط واردات این محصول، مستقیماً بر وضعیت اقتصادی خانواده‌ها و توانایی آنان برای تأمین نیازهای اساسی زندگی تأثیر می‌گذارد. اهمیت این موضوع زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم بخش قابل توجهی از جمعیت افغانستان از راه کشاورزی امرار معاش می‌کنند، اما این کشور با وجود ظرفیت‌های گسترده زراعی، هنوز قادر نیست همه نیاز داخلی خود به گندم را از طریق تولیدات ملی تأمین کند.

در نتیجه، تولید گندم و میزان وابستگی به واردات آن، از مهم‌ترین شاخص‌های ارزیابی وضعیت زراعت و امنیت غذایی افغانستان به شمار می‌روند. تولید گندم افغانستان در سال جاری با افزایش 4/13 درصدی، از 54/4 میلیون تُن در سال گذشته به 15/5 میلیون تُن رسیده که معلول بارندگی‌های به‌موقع، افزایش مساحت زیر کشت و استفاده از بذر اصلاح‌شده و کودهای شیمیایی می‎باشد. این افزایش نشان می‌دهد که با فراهم شدن شرایط مناسب اقلیمی و دسترسی کشاورزان به نهاده‌های مورد نیاز، ظرفیت افزایش تولید گندم در داخل افغانستان وجود دارد. اما با وجود افزایش تولید داخلی، فاصله میان میزان تولید و نیاز مصرفی افغانستان همچنان یکی از مسائل اساسی این بخش است. طبق اعلام وزارت کشاورزی افغانستان نیاز مصرفی کشور در سال جاری حدود 09/7 میلیون تُن برآورد شده است؛ درحالی‌که تولید داخلی به 15/5 میلیون تُن می‌رسد؛ یعنی تفاوت بین نیاز مصرفی و تولید داخلی حدود 94/1 میلیون تُن است. این فاصله نشان می‌دهد که افزایش تولید، هرچند قابل توجه است، هنوز برای تأمین کامل نیاز کشور کفایت نمی‌کند.

یکی از مهم‌ترین چالش‌های پیش روی تولید گندم، افزایش هزینه‌های نهاده‌های کشاورزی، به‌ویژه کودهای شیمیایی و بذر اصلاح‌شده است. با توجه به هشدار سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد (فائو) نسبت به افزایش بهای کودهای شیمیایی در پی اختلال در بازارهای جهانی ناشی از بحران خاورمیانه، برداشت گندم افغانستان در سال آینده با خطر مواجه خواهد بود. در کنار هزینه‌های تولید، شرایط انتقال و واردات گندم و آرد نیز نقش تعیین‌کننده‌ای در وضعیت بازار داخلی افغانستان دارد. این کشور به دلیل ناکافی بودن تولید داخلی، برای تأمین بخشی از نیاز خود به واردات از کشورهای منطقه، به‌ویژه کشورهای آسیای مرکزی، وابسته است. قزاقستان یکی از تأمین‌کنندگان مهم غله و آرد افغانستان به شمار می‌رود و صادرات غله و آرد این کشور به افغانستان در یک دوره 11 ماهه با افزایش ۵۷ درصدی به 4/2 میلیون تُن رسیده است. این افزایش، از یک‌سو بیانگر اهمیت بازار افغانستان برای صادرکنندگان منطقه‌ای و از سوی دیگر نشان‌دهنده تداوم تقاضای قابل توجه این کشور برای محصولات غله‌ای وارداتی است. بااین‌حال، اتکای بازار داخلی به واردات، افغانستان را در برابر تغییرات قیمت‌های جهانی، محدودیت‌های صادراتی کشورهای تأمین‌کننده و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل آسیب‌پذیر می‌سازد. در همین راستا، تصمیم اخیر شرکت راه‌آهن ازبکستان برای افزایش هزینه‌های اضافی انتقال کالا به افغانستان از مسیر ترمذ، یکی دیگر از عوامل نگران‌کننده برای بازار گندم و آرد کشور به شمار می‌رود. ازبکستان از 16 آبان ماه سال جاری تعرفه‌های جدیدی برای انتقال کالاها به افغانستان اعمال می‌کند[1] و هزینه اضافی انتقال هر واگن گندم در مسیرهای طولانی، بسته به فاصله، تا ۲۶ میلیون سوم ازبکستان (معادل حدود ۲۲۰۰ دلار) افزایش خواهد یافت. این مبلغ در مقایسه با هزینه اضافی تعیین‌شده برای سایر کالاها در همان مسیر، بسیار بیشتر است. از آنجا که مسیر ترمذ ـ حیرتان یکی از راه‌های اصلی انتقال کالا از ازبکستان به افغانستان محسوب می‌شود، افزایش هزینه‌های ریلی می‌تواند هزینه نهایی واردات گندم و آرد را بالا ببرد.

وضعیت تولید داخلی گندم از گذشته تا کنون

وضعیت تولید گندم در دوره جمهوریت

پس از سقوط حکومت اول طالبان در سال 1380، بخش کشاورزی افغانستان به‌تدریج از کمک‌های بین‌المللی، توزیع بذر اصلاح‌شده، توسعه برخی شبکه‌های آبیاری و برنامه‌های حمایتی بهره‌مند شد. با این حال، تولید گندم در این دوره همواره ثابت نبود. خشکسالی، بارندگی‌های نامنظم، ناامنی، کمبود ماشین‌آلات کشاورزی و بهره‌وری پایین زمین‌های زراعی باعث می‌شدند که میزان تولید از یک سال به سال دیگر تغییر چشمگیری داشته باشد. طبق داده‌های آماری سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) میزان تولیدات سالانه داخلی گندم در افغانستان به شرح زیر بوده است:

 

سال	1380	1382	1384	1386	1387	1389	1391	1395	1396	1399	1400
تولید	6/1	۳٫۴۸	۴٫۲۷	53/4	05/5	37/5	56/4	61/3	89/4	19/5	02/4

 

• افزایش ظرفیت تولید در مقایسه با سال‌های اولیه دهه 80؛
•  اجرای برخی برنامه‌های توزیع بذر اصلاح‌شده و کود شیمیایی؛
• حمایت سازمان‌های بین‌المللی از کشاورزان و برنامه‌های احیای کشاورزی و

توسعه نسبی کشت گندم در برخی از استان‌های شمالی، شمال‌شرقی و جنوبی افغانستان از مهمترین ستاوردهای نهادهای مربوطه در توسعه کشت گندم افغانستان دوره جمهوریت بوده است.

البته طی ۲ دهه حاکمیت دولت جمهوری به دلیل  فرسودگی یا کمبود زیرساخت‌های آبیاری و کمبود تأسیسات ذخیره‌سازی و امکانات فرآوری محصولات، تولید داخلی قادر به تأمین نیازهای ملی کشور نبود و همچنان واردات گندم و آرد برای تأمین بخشی از نیاز بازار برقرار بود. افغانستان حتی در سال‌های 1387 و 1389 که محصول داخلی مناسب داشت، به واردات گندم و آرد وابسته بود.

وضعیت تولید گندم پس از بازگشت طالبان به قدرت

پس از بازگشت طالبان به قدرت، کشاورزی همچنان یکی از مهم‌ترین بخش‌های اقتصاد افغانستان باقی ماند. با این حال، شرایط اقتصادی، کمک‌های خارجی، وضعیت اشتغال، روابط تجاری و توان مالی کشاورزان تغییر کرد و تولید گندم تحت تأثیر چند عامل متفاوت قرار گرفت:

• وضعیت بارندگی و خشکسالی؛
• تغییر قیمت بذر، کود و سوخت؛
• اجرای برنامه‌های توزیع نهاده‌های کشاورزی؛
• تغییر الگوی کشت در برخی مناطق و
• افزایش تقاضا به دلیل رشد جمعیت و بازگشت مهاجران افغان از کشورهای همسایه

در این بازه 5 ساله طبق اطلاعات نهادهای بین المللی از سال 1402 تاکنون شاهد رشد تولید داخلی گندم افغانستان بوده‎‌ایم که در سال جاری این رقم، 15/5 میلیون تن اعلام شده است. چند عامل در افزایش تولید برخی سال‌های پس از 1400 نقش داشته‌ است؛

افزایش کشت گندم در برخی مناطق

ممنوعیت کشت تریاک که در سال 1401 اعمال شد، به تغییر الگوی کشت در برخی مناطق انجامید. در استان هلمند، بخش بزرگی از زمین‌هایی که قبلا زیر کشت تریاک بود، به کشت گندم اختصاص یافتند.

توزیع بذر اصلاح‌شده و کود

بر اساس گزارش توسعه افغانستان بانک جهانی، سال‌های 1400 تا 1403، حدود 3/2 میلیون خانواده کشاورز افغان از طریق پروژه اضطراری امنیت غذایی فائو و با پشتیبانی بانک جهانی، بانک توسعه آسیایی و سایر شرکا، بسته‌های حمایتی کشت گندم دریافت کردند. این بسته‌ها شامل بذرهای اصلاح شده، کود و آموزش‌های زراعی بود.

در مجموع طی چند سال اخیر حاکمیت طالبان توجه نسبتا مطلوبی به بخش کشاورزی افغانستان داشته و توانسته بخشی از کمک‌های بین المللی را به توسعه آن اختصاص دهد. اما علیرغم افزایش تولیدات داخلی گندم همچنان واردات گندم یا آرد از کشورهای آسیای میانه ادامه داشته است. افغانستان در سال 1403 حدود ۲۷۲ هزار تن گندم خام به ارزش 67/52 میلیون دلار و حدود 58/2 میلیون تن آرد گندم به ارزش 97/680 میلیون دلار وارد کرده است. ؛ یعنی واردات آرد گندم به‌مراتب بیشتر از واردات گندم خام بوده است. بر اساس گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) [2]نیاز افغانستان به واردات غلات در سال‎های 1405/1406حدود ۴٫۶ میلیون تن پیش‌بینی شده است که تقریباً ۷ درصد بالاتر از میانگین است. این برآورد به مجموع نیاز وارداتی غلات مربوط می‌شود که بخش عمده آن را آرد گندم تشکیل می‌دهد و تمامی 6/4 میلیون تن، واردات گندم خام نیست. البته علت این افزایش نیازمندی، بیشتر به بازگشت میلیون‌ها مهاجر افغان از پاکستان و ایران باز می‎گردد. بررسی مقایسه‌ای تولید و واردات گندم افغانستان در دو دوره جمهوریت و طالبان حاکی از آن است که وابستگی این کشور به واردات گندم و آرد از میان نرفته است.

[1] . https://af.shafaqna.com/FA/677311

[2] . https://cb.apps.fao.org/country.jsp?code=AFG&utm_source=chatgpt.com