نقش انرژیهای تجدیدپذیر در چشمانداز اقتصادی عمان
گذار عمان به سمت انرژیهای تجدیدپذیر، فراتر از یک تعهد زیستمحیطی، به یک فرصت اقتصادی راهبردی بدل شده است که میتواند موجب تغییر ساختار صنعتی این کشور، افزایش جذب سرمایهگذاری خارجی و تقویت جایگاه آن در بازارهای جهانی انرژی شود.
عمان در موقعیتی بسیار مناسب قرار گرفته است تا از منابع فراوان خورشیدی و بادی، موقعیت جغرافیایی راهبردی و زیرساختهای بندری تثبیتشدهی خود بهرهبرداری کند. این فرصت تنها به تولید برق محدود نمیشود، بلکه حوزههایی همچون تولید صنعتی، هیدروژن سبز، ذخیرهسازی انرژی، فناوری و صادرات را نیز در بر میگیرد؛ بخشهایی که میتوانند در چارچوب «چشمانداز ۲۰۴۰ عمان»، سهم بسزایی در تنوعبخشی به اقتصاد این کشور ایفا کنند.
ابعاد این بلندپروازی در اهداف تعیینشده برای انرژیهای تجدیدپذیر بازتاب یافته است. بر اساس شاخصهای ارائهشده در آخرین گزارش پیشرفت «چشمانداز ۲۰۴۰ عمان»، سهم انرژیهای تجدیدپذیر از کل مصرف انرژی در سال ۲۰۲۵ به حدود ۹ درصد رسیده است؛ رقمیکه در سال ۲۰۲۰ تقریباً ناچیز بود. هدفگذاری شده است که این سهم تا سال ۲۰۳۰ به ۲۰ درصد و تا سال ۲۰۴۰ به رقمیبین ۳۵ تا ۳۹ درصد افزایش یابد.این اهداف بلندپروازانه نشاندهندهی تحولی بنیادین در سبد انرژی ملی است که پیامدهای مهمیبرای رقابتپذیری صنعتی، امنیت انرژی و تخصیص بهینهی منابع طبیعی به همراه خواهد داشت.
پیریزیِ زیرساختها
عمان تاکنون پیشرفتهای چشمگیری در توسعهی پروژههای انرژی تجدیدپذیر در مقیاس صنعتی (Utility-scale) داشته است. نیروگاه خورشیدی ۵۰۰ مگاواتی (Ibri 2) در استان ظاهره (Al Dhahirah) همچنان یک دستاورد شاخص محسوب میشود؛ همچنین پروژههای خورشیدی منح ۱ و منح ۲ (Manah 1 & 2) در استان «داخلیه (Al Dakhiliyah) - با ظرفیت مجموع ۱۰۰۰ مگاوات در سال ۲۰۲۵ وارد مرحلهی بهرهبرداری تجاری شدند.
مجموع این پروژهها بیانگر گسترش قابلتوجه ظرفیت تولید برق پاک در این کشور است. مجموع خروجی آنها برای تأمین نیاز برق بیش از ۱۲۰ هزار خانوار کافی است و انتظار میرود سالانه از انتشار حدود ۱.۴ میلیون تن دیاکسید کربن جلوگیری کند.
سهم انرژیهای تجدیدپذیر در شبکه انتقال برق تا پایان نوامبر ۲۰۲۵ به حدود ۹.۴۶ درصد رسید که نشاندهنده تأثیر ظرفیتهای تازه بهرهبرداریشده است. انرژی بادی نیز در حال شتاب گرفتن است. نیروگاه بادی ظفار در «حرویل» که فعالیت خود را در سال ۲۰۱۹ آغاز کرد، دارای ظرفیتی معادل ۵۰ مگاوات است که از طریق ۱۳ توربین تولید میشود. این نیروگاه به عنوان نخستین مزرعه بادی تجاری در نوع خود در عمان و منطقه خلیج فارس، پتانسیل منابع بادی را برای تکمیل تولید انرژی خورشیدی به نمایش میگذارد.
انتظار میرود پروژههای توسعهای دیگر، از جمله نیروگاه خورشیدی ابری ۳»، نیروگاه بادی «ظفار ۲» و نیروگاه بادی «جعلان بنیبوعلی»، سبد انرژیهای تجدیدپذیر کشور را گسترش دهند. شرکت تأمین برق و آب «نماء» (Nama) نیز مراحل ارزیابی صلاحیت (پیشصلاحیت) را برای پروژههای خورشیدی «آدم» و «سناو» آغاز کرده است که فرصتهای بیشتری را برای توسعهدهندگان و سرمایهگذاران بینالمللی فراهم میکند.
از پروژههای انرژی تا ارزشآفرینی صنعتی
اهمیت اقتصادی انرژیهای تجدیدپذیر تنها در میزان مگاوات برق تولیدی خلاصه نمیشود، بلکه در صنایع و زنجیرههای تأمینی نهفته است که میتوانند پیرامون آنها شکل بگیرند.پروژههای بزرگمقیاس نیازمند تجهیزات، خدمات مهندسی، مصالح ساختمانی، سیستمهای الکتریکی، باتریها و خدمات نگهداری تخصصی هستند. این امر برای شرکتهای عمانی فرصتی ایجاد میکند تا بیش از پیش به حوزه تولید و خدمات فنی وارد شوند؛ موضوعی که ضمن کاهش وابستگی به واردات، موجب افزایش خلق ارزش در داخل کشور میشود.
وزارت انرژی و معادن عمان اعلام کرده است که سهم ارزشآفرینی در پروژههای تکمیلشده بین ۱۵ تا ۲۲ درصد بوده و هدفگذاری شده است که این رقم در پروژههای آتی از ۲۵ درصد فراتر رود. همچنین، حدود ۵.۷ میلیون ریال عمان از طریق قراردادهای منعقدشده با بنگاههای کوچک و متوسط، به بازار داخلی تزریق شده است. این ارقام نشاندهنده ظرفیت سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر برای ایجاد منافع اقتصادی فراتر از خودِ بخش برق است. یکی از تحولات قابلتوجه در این راستا، برنامهریزی برای احداث یک مرکز تولید و مونتاژ توربینهای بادی در «منطقه ویژه اقتصادی دُقم» است. چنین سرمایهگذاریهایی میتواند به انتقال فناوری، ایجاد اشتغال تخصصی و توسعه توانمندیهای صنعتی بومیکمک کند.هدف بلندمدت عمان این است که از جایگاهِ صرفِ میزبانِ پروژههای انرژی تجدیدپذیر فراتر رفته و به بخشی از زیستبومِ منطقهایِ تولید و زنجیره تأمین تبدیل شود.
هیدروژن سبز: فرصتی جدید برای صادرات
هیدروژن سبز، مهمترین فرصتی است که از دلِ گذار به سمت انرژیهای تجدیدپذیر پدیدار شده است. عمان میتواند با بهرهگیری از برقِ حاصل از منابع خورشیدی و بادی برای تولید هیدروژن از طریق فرآیند الکترولیز، محصولات صنعتی جدیدی را برای بازارهایی تولید کند که به دنبال کاهش ردپای کربنی خود هستند. کاربردهای بالقوه این حوزه شامل آمونیاک سبز، کودهای کمکربن، سوختهای پاک و صنایع انرژیبر میشود. این محصولات میتوانند ضمن حمایت از توسعه صنایع پاییندستی در داخل کشور، فرصتهای صادراتی جدیدی را نیز فراهم آورند.استانهای الوسطی و ظفار به همراه منطقه «دقم» عمان نقشی محوری در تحقق این چشمانداز ایفا میکنند؛ چرا که از منابع مناسب انرژیهای تجدیدپذیر، زمینهای در دسترس و نزدیکی به بنادر راهبردی برخوردارند.در ماه نوامبر ۲۰۲۶ شرکت Hydrom از واگذاری دو پروژه یکپارچه هیدروژن سبز در دقم خبر داد که ظرفیت تولید آنها تا سال ۲۰۳۲ به حدود ۱۲۱ هزار تن در سال خواهد رسید. این تحول نشاندهنده تلاشهای مستمر عمان برای ایجاد یک چارچوب سرمایهگذاری نظاممند در این بخش و جذب شرکای بینالمللی است که توانایی اجرای پروژههایی در مقیاس بزرگ را دارند.وزیر انرژی و مواد معدنی عمان معتقد است حفظ شتاب در تولید هیدروژن سبز مهم است، چون در شرایط امروز بازار جهانی، توجیهپذیری تجاری و میزان تقاضا زیاد است.
دقم و تجارت جهانی انرژی
موقعیت راهبردی، تأسیسات بندری و زیرساختهای صنعتیِ دقم، فرصتهایی را برای یکپارچهسازی تولید انرژیهای تجدیدپذیر، تولید هیدروژن، فعالیتهای تولیدی و صادرات در قالب یک زیستبوم اقتصادی واحد فراهم میآورد. منطقه دقم به عنوان مکانی بسیار مهم در اقتصاد انرژیِ جدیدِ عمان است.
تلاشهای عمان برای توسعه کریدورهای صادراتی بینالمللی، این پتانسیل را بیش از پیش تقویت میکند. توافقنامهای که در آوریل ۲۰۲۵ برای ایجاد یک کریدور تجاری هیدروژن مایع که بندر دقم را به آمستردام و بازارهای آلمان متصل میکند به امضا رسید، نشاندهنده عزم این کشور برای پیوند دادن تولیدات داخلی با تقاضای اروپا برای انرژیهای پاکتر است. اگرچه این ابتکار همچنان در مرحله توسعه قرار دارد، اما نشان میدهد که چگونه موقعیت جغرافیایی عمان میتواند از روابط تجاری جدید و سرمایهگذاری در زیرساختهای ذخیرهسازی، حملونقل و صادرات پشتیبانی کند. موفقیت تجاری این طرحها به عواملی همچون هزینههای تولید رقابتی، ترتیبات تأمین مطمئن، استانداردهای گواهینامه بینالمللی و ایجاد قراردادهای بلندمدت خرید محصول (offtake agreements) بستگی خواهد داشت.
تأمین انرژی برای نسل آینده صنایع
انرژیهای تجدیدپذیر فرصتهایی فراتر از بخشهای صنعتی سنتی ایجاد میکنند. نیاز روزافزون مراکز داده، رایانش ابری و هوش مصنوعی به برق، تقاضای جدیدی را برای منابع انرژی قابلاطمینان و کمکربن به وجود آورده است. توانایی عمان در تلفیق منابع انرژی تجدیدپذیر با مناطق صنعتی، زیرساختهای مخابراتی و اتصالات راهبردی، میتواند جذابیت این کشور را به عنوان مقصدی برای سرمایهگذاری در زیرساختهای دیجیتال افزایش دهد. پیوند دادن توسعه انرژیهای پاک با مراکز داده و صنایع فناوری پیشرفته، بُعد جدیدی به تنوعبخشی اقتصادی میافزاید و سرمایهگذاریهایی را جذب میکند که منجر به ایجاد اشتغال با ارزشافزوده بالا و ارائه خدمات تخصصی میشوند.
تحول اقتصادی بلندمدت
با وجود فرصتهای قابلتوجه، این گذار نیازمند سرمایهگذاری مستمر در شبکههای برق، سیستمهای ذخیرهسازی باتری، سازوکارهای تأمین مالی و چارچوبهای نظارتی است. بهویژه، توجیهپذیری تجاری پروژههای هیدروژن سبز به تقاضای جهانی، هزینههای تولید و دسترسی به بازارهای صادراتی رقابتی وابسته خواهد بود. با این حال، مزیتهای راهبردی عمان، پایهای مستحکم برای توسعه بلندمدت فراهم میکنند. تا سال ۲۰۵۰، انرژیهای تجدیدپذیر میتوانند نقشی بسیار گستردهتر در اقتصاد ملی ایفا کنند؛ از توسعه صنعتی و تقویت صادرات غیرنفتی گرفته تا ایجاد اشتغال برای نیروی کار ماهر و جذب سرمایه بینالمللی.
فرصت واقعی تنها در تولید برق بیشتر از خورشید و باد خلاصه نمیشود، بلکه در تبدیل این منابع طبیعی به ظرفیتهای صنعتی، صادرات رقابتی و ارزش اقتصادی پایدار نهفته است. برای عمان، اقتصاد نوظهور انرژی میتواند به یکی از ارکان اصلی در مرحله بعدی تنوعبخشی اقتصادی تبدیل شود؛ بهگونهای که این کشور نه تنها به عنوان تولیدکننده انرژی، بلکه به عنوان قطبی رقابتی برای صنایع و فناوریهایی که آینده انرژی جهان را شکل میدهند، جایگاه خود را تثبیت کند.