نگاهی به سیستم بانکداری پاکستان

بخش بانکداری در پاکستان تاریخچه ای غنی دارد و مراحل مختلفی را پشت‌ سر گذاشته است. برخی از بانک‌ها، مانند بانک مرکزی، قبل از شکل‌گیری پاکستان وجود داشته‌اند و بعد از آن گسترش یافته‌اند. بانک‌ها در دهۀ 1970 دولتی شدند ولی پس از دهۀ 1990، با شروع موج اول خصوصی‌سازی، برخی به بخش خصوصی واگذار و تعدادی بانک‌های خصوصی جدید نیز وارد بازار شدند. بانک MCB جزء بانک‌هایی بود که به بخش خصوصی واگذار شد و بانک‌های الحبیب، الفلاح و عسکری در کنار چندین بانک دیگر، بانک‌های خصوصی بودند که در دهۀ 1990 تاسیس شدند.

با شروع موج اول خصوصی‌سازی در نظام بانکی پاکستان ، برخی به بخش خصوصی واگذار و تعدادی بانک‌های خصوصی جدید نیز وارد بازار شدند. بانک MCB جزء بانک‌هایی بود که به بخش خصوصی واگذار شد و بانک‌های الحبیب، الفلاح و عسکری در کنار چندین بانک دیگر، بانک‌های خصوصی بودند که در دهۀ 1990 تاسیس شدند.

دومین مرحلۀ مهم در تکامل بانکداری پاکستان در اواخر دهۀ 1990 آغاز و تا اوایل دهۀ 2000 ادامه یافت. در این مرحله، تجدید ساختار و خصوصی‌سازی کامل برخی از بزرگ‌ترین بانک‌های پاکستان از جمله حبیب بانک و یونایتد بانک به طور کامل انجام شد.

در نتیجه، بیشتر این بانک‌ها که زیان‌ده بودند و سرمایۀ محدودی داشتند، به بزرگ‌ترین، سودآورترین و ارزشمندترین موسسات تجاری در پاکستان تبدیل شدند. در این دوره، بانکداری اسلامی هم با موفقیت به اجرا درآمد (در حالی که اجرای بانکداری اسلامی در دهۀ 1980 کاملاً شکست خورده بود).

بانک میزان، نخستین بانک اسلامی در پاکستان بود که در 2002 فعالیتش را آغاز کرد. پس از آن و با فاصلۀ اندکی، بانک اسلامی (تاسیس در 2005) و بانک اسلامی دبی (تاسیس در 2005) فعالیت‌شان را آغاز و سپس تمام بانک‌های تجاری، بخش بانکداری اسلامی خود  را راه‌اندازی کردند. در طول تقریباً 15 سال بعد از آن، بانکداری اسلامی امروزه تقریباً 15% کل حساب‌های بانکی را در اختیار دارد. از آن زمان، اصلاحات بانکی به طور مستمر و به ویژه در دو حوزۀ «ارتقاء ثبات سیستم مالی از طریق افزایش سرمایۀ بانک‌ها» و «تشویق بانک‌ها به افزایش میزان پس‌انداز و وام‌دهی از طریق مدیریت سپرده‌های قانونی نزد بانک مرکزی» در جریان بوده است.

با این حال، بانک‌های پاکستانی با بحران‌هایی نیز مواجه بوده‌اند: بحران عدم بازپرداخت وام‌های بانکی در سال‌های 2009 تا 2011 و بحران اختلال در مبادلات خارجی که از سال 2017 آغاز شده است. لیکن تحلیلگران معتقدند بانک‌های پاکستانی به قدری قوی هستند که می‌توانند خود را بازیابی کنند و صنعت بانکداری در آیندۀ نزدیک وارد مرحلۀ جدیدی از تکامل خود می‌شود. در این مرحله، بانک‌های پاکستانی باید روی «بانکداری الکترونیکی و بدون شعبه»، «استانداردهای کنترلی سخت‌گیرانه‌تر»، «سیستم‌های قوی‌تر فناوری اطلاعات»، «بهبود نرخ بازگشت سرمایه» و «به ‌روزرسانی مدل کسب و کار با اولویت به بازار داخلی و کاهش وابستگی به بازارهای خارجی» تمرکز کنند.

در حال حاضر، 30 بانک تجاری در پاکستان فعال هستند که نسبت به 36 بانک فعال در ابتدای دهۀ گذشته، نشان‌دهندۀ کاهش تعداد بانک‌ها است. کاهش تعداد در طول یک دهۀ اخیر به این دلیل بوده که تعدادی از بانک‌های خارجی از پاکستان خارج شده‌ و تعدادی از بانک‌های پاکستانی هم با یکدیگر ادغام شده‌اند. پنج بانک‌ بزرگ (اصطلاحاً Big 5) بر بانکداری پاکستان تسلط دارند: حبیب بانک، نشنال بانک، یونایتد بانک، ام‌سی‌بی بانک، و Allied Bank. این 5 بانک روی هم بیش از 55% کل دارایی بانک‌های پاکستانی را در اختیار دارند. با این وجود، بانک‌هایی مانند بانک الفلاح و میزان بانک در طول چند سال اخیر به خوبی رشد کرده و تسلط این پنج بانک بر بازار را به خطر انداخته‌اند.

چند بانک پاکستانی با مالکیت بخش عمومی و دولتی اداره می‌شوند. بانک‌های دولتی حدود 20% کل دارایی سیستم بانکداری پاکستان را در اختیار دارند. بانکداری اسلامی هم که در سال‌های اخیر به خوبی رشد کرده حدود 8% سرمایۀ کل بانک‌ها را در اختیار دارد. میزان بانک، به عنوان بزرگ‌ترین بانک اسلامی در پاکستان، نزدیک به 5% کل سرمایۀ بانک‌ها را در اختیار دارد. افزایش تمایل مردم به بانکداری اسلامی‌باعث افزایش رقابت در این بخش از صنعت بانکداری شده و بانک‌های تجاری مانند حبیب بانک و بانک الفلاح هم بخش بانکداری اسلامی خود را تاسیس کرده‌اند.

مهم‌ترین برنامۀ کنونی بانک مرکزی پاکستان، افزایش رقابت بین بانک‌ها است. بانک مرکزی امیدوار است بتواند با اجرای این برنامه به دو هدف مهم دست پیدا کند: نرخ سود بالاتر و خدمات بهتر برای سپرده‌گذاران و نرخ تسهیلات رقابتی‌تر برای تسهیلات‌گیرندگان.