اینترنت و فضای مجازی در جمهوری آذربایجان

فضای مجازی با خصوصیاتی مانند سرعت بالا، فراگیری مکانی و در دسترس بودن در مکان‌های مختلف و قابلیت شبکه ای شدن، ظرفیت بالایی برای اجرای دیپلماسی عمومی دارد. بنابراین استفاده از رسانه‌های اجتماعی در فضای سیاسی کشورها از اهمیت بالایی برخوردار است. جمهوری آذربایجان به طور جدی به دنبال توسعه زیر ساختهای ارتباطی در کشور است. در عین حال نظارت شدید دولت و اعمال محدودیتها در این حوزه را نمی توان نادیده گرفت.

آخرین آمار نشان می دهد که تعداد کاربران رسانه‌های اجتماعی از سال 2010 تا کنون روند صعودی داشته اند. طبق آمار منتشر شده در سال 2019 تخمین زده می‌شود که حدود 2.77 میلیارد نفر در سراسر جهان از شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند. این آمار در سال 2018 به میزان 2.62 میلیارد نفر و در سال 2017 در حدود 2.46 میلیارد نفر بوده است. همچنین در سال 2017 ، 71درصد از کاربران فعال اینترنت را کاربران شبکه‌های اجتماعی تشکیل داده است. انتظار می رود این آمار در سال 2020 به 2.9 میلیارد نفر برسد و همچنان سیر صعودی داشته باشد. فیس بوک به دلیل دسترسی و دامنه مناسب، بیشترین کاربر را در سطح جهانی به خود اختصاص داده است. در سال 2018، فیس بوک موفق شد در حدود 2.27 میلیارد کاربر فعال ماهانه در سراسر جهان را جذب نماید.

شرکت امنیت سایبری کسپرسکی[1] که در مسکو مستقر است، اخیرا یک بررسی در مورد استفاده از رسانه‌های اجتماعی در  جمهوری آذربایجان انجام داده و یافته‌های خود را منتشر کرده است. طبق نظرسنجی که این شرکت در ماه اکتبر 2018 که از 300 نفر از کاربران اینترنتی فعال در سن 18 تا 65 سال انجام داده است، وبگاه بارگذاری و تماشای ویدئو یوتیوب[2] به عنوان یک پلت فرم (بستر) پرطرفدار اینترنتی در حوزه رسانه‌های اجتماعی در جهان، به صورت وسیع در جمهوری آذربایجان مورد استفاده قرار می‌گیرد. 97% درصد از پاسخ دهندگان به این نظر سنجی اظهار داشته اند که در این وبگاه ویدیو جستجو می‌کنند و یا فیلم های خود را در یوتیوب بارگذاری می‌کنند.

اینستاگرام[3] به عنوان یک سرویس اشتراک عکس و ویدئو در شبکه‌های اجتماعی توسط 84% از افراد بررسی شونده مورد استفاده بوده است. فیس بوک[4] مالک اصلی اینستاگرام است. اینستاگرام بزرگترین و محبوب ترین پلت فرم رسانه‌های اجتماعی در جهان شناخته می‌شود، با توجه به روند رونق کسب و کارهای کوچک در جمهوری آذربایجان، توسط 81 % از پاسخ دهندگان مورد استفاده قرار میگیرد. اما توییتر[5] به اندازه فیس بوک یا دیگر رسانه‌های اجتماعی در جمهوری آذربایجان محبوب نیست و فقط 19% از پاسخ دهندگان این نظرسنجی به استفاده از آن پاسخ مثبت دادند.

در میان سامانه‌ های نرم‌افزاری پیام رسان، واتس آپ[6] بیشترین محبوبیت را در جمهوری آذربایجان دارد. 97% از پاسخ دهندگان از این سرویس پیام رسان رایگان استفاده می‌کنند. پلت فرم فیس بوک مسنجر به عنوان یک سرویس برای چت با 73% کاربر در جایگاه دوم قرار دارد. همچنین بیش از نیمی از پاسخ دهندگان به نظرسنجی (53 %) از نرم افزار اسکایپ برای برقراری تماس تلفنی و ویدئویی استفاده می‌کنند.

  اما با وجود شهرت قابل توجه و فراگیر شدن خدمات پیام رسان‌های آنلاین در سراسر جهان، 74% از پاسخ دهندگان از پیام رسان سنتی پیامک در کنار گزینه‌های پیشرفته تر استفاده می‌کنند.

زیرساختهای مخابراتی ضعیف و سواد اطلاعاتی و ارتباطاتی پایین در کنار تعرفه‌های بالا برای ارتباطات ماهواره ای همچنان موانع کلیدی برای تضمین دسترسی به اینترنت در جمهوری آذربایجان است. اینترنت در  جمهوری آذربایجان گران است، گرچه این مساله به کیفیت مناسب و سرعت آن آسیبی وارد نمی‌کند. دولت برای ارائه سرعت اینترنت 20 مگابیت در ثانیه تا سال 2020 و 50 مگابیت در ثانیه تا سال 2025 یک برنامه  و نقشه راهبردی را به منظور رشد در زمینه فناوریهای اطلاعات و ارتباطات در دستور کار دارد. با این حال در حال حاضر متوسط سرعت در این کشور در حدود 3.6 مگابیت در ثانیه است.

اکثر قریب به اتفاق اتصالات اینترنتی در جمهوری آذربایجان بر پایه ADSL است، WiMAX ، 3G و 4G هم در حال گسترش می‌باشد با وجود استفاده از ADSL به عنوان رایج ترین راه برای اتصال به اینترنت، این فناوری طبق گفته رئیس انجمن اینترنت جمهوری آذربایجان از ظرفیت لازم برخوردار نیست. دولت تلاش دارد برای ارتقاء زیرساخت ها از طریق گسترش پروژه فیبر نوری اقدام نماید. دسترسی به اینترنت نسبت به درآمد ماهانه در این کشور گران است و جمهوری آذربایجان همچنان از روسیه، اوکراین، گرجستان و سایر کشورهای همسایه در این حوزه در جایگاه پایین تری قرار دارد.

با وجود اینکه متوسط هزینه خدمات اینترنت تلفن همراه از سال 2011 به طور قابل توجهی کاهش یافته، کاربران مرتب از مشکلات اتصال و هزینه‌های آن شکایت دارند. اتصال اینترنت در این کشور بین 10 تا 80 منات در هر ماه برای10 مگابیت در ثانیه با استفاده از اتصال ADSL هزینه دارد، گرچه اکثر کاربران اینترنت در جمهوری آذربایجان از اینترنت تلفن همراه استفاده می‌کنند.  تقریبا 1.9 درصد از سرانه تولید ناخالص داخلی صرف ارتباطات سیار می‌شود که فقط حدود 0.3 درصد آن به توسعه اینترنت اختصای می یابد.

در فوریه 2018 باکوتلکام از کاهش تعرفه برای کاربران شبکه نوری خبر داد این خدمات که با استفاده از زیر ساخت های فیبر نوری انجام می‌شود سرعت اینترنت را تا حداکثر 100 مگابیت در ثانیه افزایش می دهد. اما این سرویس در حال حاضر فقط برای 30،000 خانوار در دسترس است.

وزارت حمل و نقل، ارتباطات و فناوریهای نوین جمهوری آذربایجان تعداد قابل توجهی از ارائه دهندگان خدمات اینترنتی(ISP) را در اختیار دارد و دولت مجاز است به شرکتها دستور دهد سرویس های اینترنتی خود را تحت شرایط خاص از جمله جنگ و بلایای ملی به صورت اضطراری قطع کنند. همچنین دسترسی وسیع به دروازه‌های بین المللی فقط توسط شرکتهایی که روابط نزدیکی با دولت دارند امکان پذیر است. در جمهوری آذربایجان فقط دو اپراتور AzerTelecom وDelta Telecom، مجوز اتصال ترافیک بین المللی IP را دارند. شرکت آذرتلکام دارای یک شبکه کابل فیبر نوری است که تمام مناطق مهم از جمله جمهوری خودمختار نخجوان را پوشش می دهد.

بازار فناوری اطلاعات و ارتباطات در  جمهوری آذربایجان نسبتاً متمرکز است. بازار پهنای باند ثابت فاقد برابری بین اپراتورها است. همچنین فقدان نظارت مانع از توسعه این بخش می‌شود. بیش از 50 شرکت ارائه دهنده خدمات اینترنتی در بازار حضور دارد، از جمله سه ارائه دهنده دولتی: AzTelekomnet ، BakInternet و Azdatakom که این سه شرکت کنترل 56 درصد از بازار را در دست دارند.

فیلترینگ و محدودیت های دولت بر فضای مجازی

در سال های گذشته، دولت جمهوری آذربایجان به دلیل فشارهای قانونی، اقتصادی و اجتماعی از مسدود کردن و فیلترینگ محتوای آنلاین خودداری می‌کرد تا مورد انتقاد رسانه‌ها یا فعالین سیاسی قرار نگیرد. اما از سال 2017، دولت به طور فزاینده محدود کردن صفحات وب، به ویژه موارد مرتبط با مخالفان یا تحقیق در مورد موضوعات حساس سیاسی و فساد را محدود کرده است.

در جمهوری آذربایجان طرح مسائل سیاسی در شبکه‌های مجازی با حساسیت بالایی توسط دولت پیگیری می‌شود. در جریان تظاهرات مخالفان در سپتامبر و اکتبر سال 2017 و ژانویه 2018، فعالان مخالف و روزنامه نگاران از کند بودن اتصال اینترنتی خبر دادند. مخالفان اغلب تظاهرات خود را مستقیماً در فیس بوک پخش می‌کنند، با این حال، سیگنال اینترنتی ضعیف مانع پخش مستقیم این رویدادها می‌شود. همچنین در ژوئن سال 2017، وزارت ارتباطات جمهوری آذربایجان بیانیه ای منتشر کرد مبنی بر محدودیت های موقتی اعمال شده در بازی‌های اسلامی‌به دلایل امنیتی.

در ژوئن سال 2018 دیوان عالی کشور به نفع تصمیم دولت مبنی بر مسدود کردن چندین رسانه اینترنتی آنلاین رای داد. با این رای، دولت برخی از رسانه‌های اینترنتی از جمله آزادلیک، آزادلیق دیلی، میدان تی وی، توران تی وی را مسدود کرد. مقامات دولتی به دلایلی از قبیل تهدید امنیت ملی و محتوای حاوی ترویج خشونت، نفرت، یا افراط گرایی و نقض حریم خصوصی یا تهمت زدن و... این اقدام را توجیه می‌کنند. همچنین گزارش هایی وجود دارد مبنی بر اینکه دولت در آستانه انتخابات رسانه‌های خبری مستقل و فعالان مخالف را مورد حملات فنی قرار می دهد.

شرکت آذرتلکام بزرگترین ISP که در خارج از باکو فعالیت می‌کند در ظاهر تحت مالکیت وزارت حمل و نقل، ارتباطات و فناوری‌های نوین قرار دارد شرکت های دولتی و مؤسسات دولتی نقش مهمی در کنترل بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات  جمهوری آذربایجان توسط دولت دارند. آی.اس.پی‌ها توسط وزارت حمل و نقل، ارتباطات و فناوری‌های جدید کنترل و فاقد استقلال لازم هستند. در فوریه سال 2017 وزارت ارتباطات و فناوریهای پیشرفته منحل شد و با ایجاد وزارت MTGT با وزارت حمل و نقل ادغام گردید.

حوزه ارتباطات و فناوری اطلاعات پس از صنعت نفت و گاز دومین هدف سرمایه گذاری خارجی در جمهوری آذربایجان می‌باشد. این حوزه در راستای متنوع سازی اقتصادی به دنبال توسعه بازار فناوری اطلاعات کشور با برنامه‌های آموزش الکترونیکی و دولت الکترونیک، افزایش منابع دیجیتالی در دسترس مدارس و دانشگاه‌ها و گسترش خدمات الکترونیکی می‌باشد. دولت جمهوری آذربایجان توجه ویژه ای به توسعه زیرساخت های این بخش در کشور دارد.  دولت همچنین چندین پارک فناوری در سراسر کشور ایجاد کرده است که از معافیتهای مالیاتی برای شرکت ها برخوردارند معافیت های مالیاتی بر سود، زمین و دارایی و معافیت مالیات بر ارزش افزوده برای واردات برای 7 سال اول پس از شروع به کار یک شرکت در پارک فناوری از دیگر مشوق های این بخش می‌باشد. با این وجود چارچوبهای نظارتی حاکم بر ارتباطات و فناوری اطلاعات مانعی بر سر راه این شرکت ها محسوب می‌شود.

[1] The Moscow-based Kaspersky Lab cyber security company

[2] YouTube

[3] Instagram

[4] Facebook

[5] Twitter

[6] WhatsApp Messenger

[7] Azerfon

[8] Azercell