خلاصه‌ای از اولین ارزیابی سازمان ملل متحد از امنیت آب در آفریقا

هنگامی‌که صحبت از امنیت آب می‌شود - یک منبع مطمئن و خوب آب سالم - فقط 29 کشور آفریقایی در طول سه تا پنج سال گذشته پیشرفت‌هایی داشته‌اند. این داده‌ها از اولین ارزیابی سازمان ملل از امنیت آب در آفریقا به دست آمده است. این ارزیابی که توسط موسسه دانشگاه ملل متحد برای آب، محیط زیست و سلامت، همیلتون، کانادا منتشر شده است، از 10 شاخص برای تعیین کمیت امنیت آب در 54 کشور آفریقا استفاده کرده است. چنین ارزیابی قبلاً در منطقه آسیا و اقیانوسیه انجام شده بود.

مفهوم امنیت آب از منظر سازمان ملل متحد نیازها و شرایط مختلفی را در بر می‌گیرد. این موارد عبارتند از: آب برای آشامیدن، بهداشت آب، فعالیت اقتصادی، اکوسیستم، حکومت، تأمین مالی و ثبات سیاسی. بنابراین، امنیت آب فقط به میزان آب طبیعی موجود در یک کشور نیست، بلکه به نحوه مدیریت منابع نیز بستگی دارد.

ارزیابی با داده‌های بسیار ضعیف در مورد برخی مسائل - مانند دسترسی به آب آشامیدنی یا سرویس بهداشتی محدود شده است. با این حال، برخی از نتایج اولیه، توضیحات واضحی را ارائه می‌دهد. سطوح کلی امنیت آب در آفریقا پایین است. هیچ کشوری، چه رسد به یک منطقه فرعی، در بالاترین مرحله «مدل» امنیت آب قرار ندارد. پنج کشور برتر - مصر، بوتسوانا، موریس، گابن و تونس - در بهترین حالت  در حد متوسط از امنیت آب قرار دارند. بدون امنیت آب، مردم در معرض خطرات زیست محیطی و بهداشتی، افزایش حساسیت به بلایای مرتبط با آب و کمبود آب برای استفاده اقتصادی و اجتماعی هستند.

برخی از مؤلفه‌های حیاتی امنیت آب را نمی‌توان بدون داده‌های خوب ارزیابی کرد. به عنوان مثال، نمی‌توان درصد جمعیت آفریقا را برآورد کرد که تا سال 2030 به خدمات آب آشامیدنی با مدیریت ایمن یا سرویس بهداشتی مدیریت شده ایمن دسترسی خواهند داشت که یک هدف کلیدی توسعه پایدار سازمان ملل است.

• یافته‌های کلیدی

در این ارزیابی به جز مصر، همه کشورها امتیاز زیر 70 را کسب کردند. تنها 13 کشور از 54 کشور دارای سطح "متوسط" امنیت آبی ارزیابی شدند. به نظر می‌رسد که سومالی، چاد و نیجر سه کشور آفریقایی هستند که کمترین امنیت را از نظر آب دارند. بیش از یک سوم از 54 کشور آفریقایی دارای سطح امنیت آب در حال ظهور چالش هستند که این کشورها محل زندگی نیم میلیارد نفرند. به نظر نمی‌رسد که وضعیت خیلی سریع بهبود یابد. بین سال‌های 2015 تا 2020، کل این قاره تنها 1.1 درصد بر اساس شاخص‌ها پیشرفت کرده است.

• بررسی شاخص‌ها

دسترسی به سرویس بهداشتی

دسترسی به سرویس بهداشتی - به معنای دسترسی و استفاده از امکانات و خدمات بهداشتی - به طور گسترده در  این ارزیابی در سطح منطقه‌ای مشابه است. به طور متوسط 60٪ دسترسی به سرویس بهداشتی محدود وجود دارد. این بدان معناست که حداقل 40 درصد از کل جمعیت (483 میلیون نفر) عقب مانده‌اند.

چند کشور - سیشل و اکثر کشورهای شمال آفریقا - به 100% یا تقریباً به آن رسیده‌اند. کشورهایی که بیشترین چالش را دارند چاد و اتیوپی هستند.

• دسترسی به امکانات بهداشتی

این شاخص به دسترسی به اقداماتی مانند شستن دست و بهداشت آب اشاره دارد. بیشترین دسترسی در شمال آفریقا (67 درصد) و کمترین دسترسی در غرب آفریقا ارزیابی شده است. لیبریا با کمتر از 10 درصد دسترسی، کمترین رتبه در منطقه را دارد. چاد و جمهوری آفریقای مرکزی از بیشترین تعداد مرگ و میر ناشی از اسهال رنج می‌برند که نشانگر اقدامات بهداشتی ناکارآمد در زمینه آب است.

• سرانه در دسترس بودن آب

میزان آب موجود به ازای هر نفر در مرکز آفریقا بالاترین میزان بوده و کنگو پرآب‌ترین کشور آفریقا محسوب می‌شود. در انتهای دیگر طیف، نیمی از کشورهای شمال آفریقا کاملاً کم آب هستند. دسترسی به آب اخیراً در غرب، مرکز و جنوب آفریقا کاهش یافته است. این امر در ساحل عاج، کامرون، سومالی، موزامبیک و مالاوی بیشتر قابل توجه است.

• راندمان مصرف آب

این شاخص ارزش اقتصادی و اجتماعی آب را ارزیابی می‌کند. این امتیاز مجموعه‌ای از کارایی و معیاری برای استفاده یک کشور از آبی که در اقتصاد خود دارد، می‌باشد. بر این اساس، به نظر می‌رسد راندمان مصرف آب در شمال آفریقا کمترین (سومالی کمترین در سطح ملی) و بالاترین در مرکز آفریقا (آنگولا بالاترین در سطح ملی) باشد.

• زیرساخت‌های ذخیره آب

ذخیره آب در سدهای بزرگ که بر حسب حجم (m3) سرانه اندازه گیری می‌شود، در جنوب آفریقا بهترین و در شرق آفریقا بدترین است. آفریقای جنوبی با بیش از 25 درصد از سدهای بزرگ آفریقا، از غنا، زیمبابوه و زامبیا پیشی گرفته است. نیمی از همه کشورهای آفریقا امتیاز بسیار پایینی دارند که نشان دهنده سطح پایین توسعه ذخیره آب در این قاره است. تنها اتیوپی و نامیبیا ذخیره‌سازی خود را در سال‌های اخیر افزایش داده‌اند.

• تصفیه فاضلاب

بالاترین امتیاز در کشورهای شمال آفریقا و کمترین آن در شرق و غرب آفریقا در زمینه تصفیه فاضلاب است، جایی که 12 کشور در هر منطقه کمتر از 5 درصد فاضلاب را تصفیه می‌کنند. هیچ کشوری بیش از 75 درصد فاضلاب را تصفیه نمی‌کند. فقط تونس، مصر و لسوتو بیش از 50 درصد فاضلاب را تصفیه می‌کنند.

• حاکمیت آب

حکومت با هدف ارتقای اثرات مثبت اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی، استفاده کنندگان و استفاده‌های مختلف از آب را در نظر می‌گیرد. این شامل سطح فرامرزی نیز می‌شود. به نظر می‌رسد که مدیریت آب در شمال و جنوب آفریقا پیشرفته‌ترین و در مرکز آفریقا کمترین پیشرفت را داشته باشد. در سطح ملی، غنا گزارش داد که تنها در دو سال به 86 درصد اجرای مدیریت یکپارچه منابع آب - یک پیشرفت قابل توجه -رسیده است. لیبریا، گینه بیسائو و کومور پایین‌ترین عملکرد را در این زمینه دارند.

• خطر فاجعه

ریسک فاجعه معیاری است برای از دست دادن احتمالی جان، آسیب، یا دارایی‌های تخریب شده یا آسیب دیده که می‌تواند برای یک اکوسیستم یا یک جامعه در یک دوره زمانی خاص رخ دهد. به نظر می‌رسد شمال آفریقا کم خطرترین منطقه فرعی باشد (این منطقه در معرض کمتر یا توانایی بالایی برای انطباق است) و مصر کم خطرترین کشور و غرب آفریقا خطرناک‌ترین در این زمینه است. حدود 49 کشور از 54 کشور آفریقایی طی پنج سال اخیر شاهد افزایش امتیاز خطر بلایا بوده‌اند.

• وابستگی آب به کشورهای همسایه و تنوع منابع آب

مصر وابسته‌ترین به آب به عنوان برجسته‌ترین کشور در آفریقا است. مصر به رودخانه نیل متکی است که از 10 کشور - تانزانیا، اوگاندا، رواندا، بوروندی، جمهوری دموکراتیک کنگو، کنیا، اتیوپی، اریتره، سودان جنوبی و سودان- می‌گذرد و کشورهای زیر منطقه جنوب آفریقا دارای اختلاف زیادی در منابع آب موجود طی سال هستند.

https://allafrica.com/stories/202204070038.html

https://theconversation.com/worrying-insights-from-uns-first-ever-assessment-of-water-security-in-africa-179577

https://inweh.unu.edu/water-security-in-africa-a-preliminary-assessment/