اصلاح ساختار سازمانی گمرک ویتنام در سال 2025

در چارچوب اصلاح ساختار نظام حکمرانی ویتنام، بر اساس قانونی که در اسفند 1403 توسط وزیر دارائی اعلام گردید، ساختار گمرک این کشور با هدف کوچک سازی، چالاک سازی، افزایش کارایی، کاهش بروکراسی و مقابله با فساد به‌طور اساسی بازطراحی شد. این اصلاحات منجر به تبدیل اداره کل گمرک به اداره گمرک و استقرار یک مدل سه‌سطحی شامل سطح مرکزی، منطقه‌ای و عملیاتی گردید. بیش از 53 درصد واحدهای اداری کاهش یافت، تعداد واحدهای مرکزی از 16 به 12 رسیده و 35 گمرک استانی در قالب 20 گمرک منطقه‌ای تجمیع شده‌اند

در چارچوب اصلاح ساختار نظام حکمرانی ویتنام، بر اساس قانونی که در اسفند 1403 توسط وزیر دارائی اعلام گردید، ساختار گمرک این کشور با هدف کوچک سازی، چالاک سازی، افزایش کارایی، کاهش بروکراسی و مقابله با فساد به‌طور اساسی بازطراحی شد. این اصلاحات منجر به تبدیل «اداره کل گمرک» به «اداره گمرک» و استقرار یک مدل سه‌سطحی شامل سطح مرکزی، منطقه‌ای و عملیاتی گردید. بیش از 53 درصد واحدهای اداری کاهش یافت، تعداد واحدهای مرکزی از 16 به 12 رسیده و 35 گمرک استانی در قالب 20 گمرک منطقه‌ای تجمیع شده‌اند.علیرغم این تغییرات، رویه‌های گمرکی و کدهای عملیاتی فعلا بدون تغییر حفظ شده‌اند که هدف از آن جلوگیری از اختلال در تجارت خارجی اعلام شده است و نشان‌دهنده رویکردی تدریجی و کنترل شده در اجرای اصلاحات است.اداره گمرک ویتنام، یک نهاد دولتی در ساختار وزارت دارایی است که دارای شخصیت حقوقی، مهر رسمی و حساب مستقل در خزانه دولت می‌باشد. این نهاد طی سالهای اخیر در نتیجه برنامه اصلاحات گسترده ساختاری دولت ویتنام، دچار تغییرات زیادی شده است.

در همین چارچوب، وزارت دارایی ویتنام در دوره وزارت آقای نوین ون چنگNguyen Van Thang در فوریه 2025 – اسفند 1403 اقدام به اعلام قانون[1] بازطراحی ساختار سازمانی گمرک نمود و از آن پس گمرک ویتنام بر اساس قانون جدید و با ساختار جدیدی عمل می‌کند.هدف این اصلاحات عمده کاهش بوروکراسی، چالاک سازی، افزایش کارایی عملیاتی، تقویت نظارت، توسعه مدیریت ریسک و حرکت به‌سوی دیجیتالی‌سازی اعلام شده و بخشی از راهبرد کلان نوسازی نظام تجارت خارجی همراستا با اصلاح کلان ساختار حکمرانی این کشور است.

در نتیجه اصلاحات، تعداد واحدهای اداری گمرک از 902 واحد به حدود 417 کاهش یافته که معادل 53.77 درصد کاهش است. هدف از این اقدام، کاهش پست‌های اداری به نفع افزایش نقش‌های تخصصی به‌ویژه در حوزه‌های فناوری اطلاعات، مدیریت ریسک و تحلیل داده اعلام شده است. ساختار نیروی انسانی نیز به‌گونه‌ای تنظیم شده که وظایف سیاست‌گذاری در مرکز، هماهنگی در مناطق و اجرا در سطح عملیاتی متمرکز باشد.عملیات گمرکی در الگوی اصلاح شده، به سمت "گمرک دیجیتال" و "گمرک هوشمند" و ارائه خدمات عمومی آنلاین و خودکار برای بیش از 200 رویه، از جمله پنجره واحد ملی، حرکت کرده است.رویه‌های گمرکی مربوط به صادرات، "ساده سازی" شده و اعلامیه‌های گمرکی مربوط به نهادهای تولیدی و شرایط نظارتی گمرک، با یکدیگر ادغام گردیده اند.بر اساس قانون جدید از سال 2026، تاکید اصلی بر رعایت قوانین، کارایی مالیاتی و "حسابرسی پس از ترخیص" می‌باشد و نه صرفاً بازرسی‌های فیزیکی مرزی.و در این قانون، الگوی "بازرسی پویا و فعال"، به عنوان روش اصلی بازرسی کیفیت و ایمنی مواد غذایی در مبادی مرزی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

اختاریافته و رسمی):

مزایای طرح برای بنگاه‌های اقتصادی (کسب‌وکارها):

• 1. کاهش قابل توجه تشریفات کاغذی: جایگزینی کامل رویه‌های کاغذی با سیستم الکترونیکی و ارائه یکپارچه اسناد و مدارک.
• 2. افزایش سرعت ترخیص: تسریع در فرآیند ترخیص گمرکی به گونه‌ای که در نخستین روز بهره‌برداری از سیستم جدید، بالغ بر 1.05 میلیارد دلار کالا ترخیص گردید.
• 3. رسیدگی محلی به مسائل: با تمرکززدایی تقویت‌شده، دفاتر استانی (منطقه‌ای) قادر خواهند بود مسائل و موانع را مستقیماً و بدون ارجاع به مرکز حل و فصل نمایند.
• 4. تمرکز بر نوسازی و هوشمندسازی: مشوق‌های لازم برای بنگاه‌هایی که از فناوری‌های هوشمند بهره می‌برند و در طرح‌های نوین دیجیتال مشارکت می‌نمایند، تأمین و اعطا خواهد شد.

ساختار جدید گمرک ویتنام

ساختار جدید گمرک ویتنام بر پایه یک مدل سه‌سطحی شامل سطح مرکزی، منطقه‌ای و عملیاتی طراحی شده است. قرار است این مدل با ایجاد توازن میان "تمرکز تصمیم‌گیری" و "انعطاف اجرایی" امکان "مدیریت یکپارچه در سطح ملی"، در کنار "اجرای چابک در سطوح محلی" را فراهم ‌کند.

سه ویژگی "تمرکز تصمیم‌سازی در مرکز"، "تجمیع مدیریتی در مناطق" و "تقویت کارایی در سطح اجرا" از ویژگی‌های کلیدی این معماری است.

الف) سطح مرکزی:

در ساختار جدید به نام "اداره گمرک" 16 واحد زیرمجموعه "اداره کل گمرک سابق" به 12 واحد به شرح زیر بازسازماندهی شده اند:

• دفتر (اداری)
• اداره حقوقی
• کمیته سازمانی کارکنان
• هیأت بازرسی و نظارت
• اداره مالی و اداری
• هیأت نظارت بر مدیریت گمرک
• اداره عملیات مالیاتی گمرک
• اداره مدیریت ریسک
• اداره فناوری اطلاعات و آمار گمرکی
• اداره فرعی بازرسی گمرک
• اداره فرعی مبارزه با قاچاق
• اداره فرعی حسابرسی گمرکی

واحدهای پایه‌ای در ساختار جدید، ضمن حفظ جایگاه، وظایف و اختیارات پیشین خود، مسئولیت‌های مضاعفی را نیز که در نتیجه ادغام و تجمیع واحدها ایجاد شده، بر عهده گرفته اند.با کاهش تعداد واحدهای سازمانی از 16 به 12 واحد در سطح مرکزی،  تمرکز ساختار جدید به‌طور مشخص بر کارکردهای راهبردی از جمله سیاست‌گذاری، نظارت، تحلیل داده و مدیریت ریسک قرار گرفته است.

هدف این تحول گذار از یک ساختار عمدتاً اجرایی به مدلی هوشمند و مبتنی بر تحلیل و کنترل اعلام شده است. در این چارچوب، قرار است حوزه‌های تخصصی نظیر امور حقوقی، منابع انسانی، مالی و مالیاتی، فناوری اطلاعات، مدیریت ریسک و مبارزه با قاچاق به‌صورت یکپارچه سازمان‌دهی شده و در مجموع، الگویی مبتنی بر «سیاست‌گذاری، کنترل و هوشمندی» را شکل ‌دهند.

ب) سطح منطقه‌ای:

در سطح محلی، 35 اداره گمرک استانی و شهری، در قالب 20 اداره فرعی گمرک منطقه‌ای ادغام و هر منطقه یک شماره، از یک تا بیست دارد. باید توجه داشت که در اصلاحات انجام شده در ساختار حکمرانی ویتنام تعداد استانها هم کاهش یافته است.

ساختار جدید گمرک ویتنام بر اساس دو منطق جغرافیایی و اقتصادی طراحی شده و شامل مناطق کلیدی اقتصادی مانند هوشی مین، هانوی، های فونگ، مناطق مرزی با چین و کامبوج، و همچنین قطب‌های صنعتی و تولیدی است. این سطح نقش واسط بین سیاست‌گذاری مرکزی و اجرای عملیاتی را ایفا می‌کند.

مقر و حوزه‌های مدیریتی این 20 اداره فرعی منطقه‌ای به شرح زیر است:

• اداره گمرک منطقه I: هانوی، وین فوک، فو تو، هوا بین، ین بای – مقر: هانوی
• اداره گمرک منطقه II: شهر هوشی‌مین – مقر: شهرهوشی‌مین
• اداره گمرک منطقه III: های فونگ، تای بین – مقر: هایفونگ
• اداره گمرک منطقه IV: هونگ ین، های زونگ، ها نام، نام دین – مقر: هونگین
• اداره گمرک منطقه V: باک نین، باک جیانگ، توین کوانگ، تای نگوین، باک کان – مقر: باک نین
• اداره گمرک منطقه VI: لانگ سون، کائو بانگ – مقر: لانگ سون
• اداره گمرک منطقه VII: ها جیانگ، لائو کای، دین بین، لای چاو، سون لا – مقر: لائوکای
• اداره گمرک منطقه VIII: کوانگ نین – مقر: کوانگ نین
• اداره گمرک منطقه IX: کوانگ بین، کوانگ تری، هوئه – مقر: کوانگ بین
• اداره گمرک منطقه X: تان هوا، نینه بین – مقر: تان هوا
• اداره گمرک منطقه XI: نگه آن، ها تین – مقر: ها تین
• اداره گمرک منطقه XII: دا نانگ، کوانگ نام، کوانگ نگای – مقر: دانانگ
• اداره گمرک منطقه XIII: خان هوا، نینه توان، بین دین، فو ین – مقر: خانهوا
• اداره گمرک منطقه XIV: جیا لای، کن توم، داک لاک، داک نونگ، لام دونگ – مقر: داکلاک
• اداره گمرک منطقه XV: بین توان، با ریا –وونگتائو–مقر: باریا–وونگتائو
• اداره گمرک منطقه XVI: بین زونگ، بین فوک، تای نین –مقر: بینزونگ
• اداره گمرک منطقه XVII: لونگ آن، بن تره، تی‌ین جیانگ –مقر: لونگآن
• اداره گمرک منطقه XVIII: دونگ نای –مقر: دونگنای
• اداره گمرک منطقه XIX: کن تو، کا ماو، هاو جیانگ، وین لونگ، ترا وینه، سوک ترانگ، باک لیو –مقر: کنتو
• اداره گمرک منطقه XX: دونگ تاپ، آن جیانگ، کین جیانگ –مقر: دونگتاپ

ج) سطح عملیاتی/اجرائی:

در سطح عملیاتی، ساختار جدید گمرک ویتنام، شامل چهار رده: گمرکات مرزی، داخلی، بندری و مستقر در مناطق ویژه اقتصادی است که وظیفه اجرای مستقیم فرآیندهای گمرکی را بر عهده دارند.

این واحدها مسئول ترخیص کالا، کنترل فیزیکی و اسنادی و تعامل با فعالان اقتصادی هستند.دفاتر گمرکی مرزی و غیرمرزی تحت مدیریت ادارات فرعی گمرک منطقه‌ای خواهند بود و وظایف و اختیارات آن‌ها همانند ادارات گمرک استانی/شهری فعلی باقی خواهد ماند.در واقع، ساختار جدید گمرک ویتنام، رابطه سلسله‌مراتبی بین سیاست‌گذاری، هماهنگی و اجرا را به‌صورت شفاف تعریف می‌کند که به صورت نمودار زیر نشان داده می‌شود.

نمودار 1-نمودار ساختار سه‌سطحی سازمانی گمرک ویتنام در چارچوب اصلاحات نهادی 2025

• وزارت دارایی ویتنام
• ↓
• اداره گمرک (سطح مرکزی)
• ↓
• ادارات فرعی منطقه‌ای گمرک  (20 منطقه)
• ↓
• گمرکات مرزی و غیرمرزی (سطح عملیاتی)

بررسی تطبیقی ساختار جدید و ساختار سابق گمرک ویتنام

بررسی تغییرات ساختاری گمرک ویتنام نشان می‌دهد که در هر دو ساختار جدید و قبلی، گمرک بخشی از وزارت دارائی ویتنام محسوب می‌گردد. ساختار نهاد جدید گمرک سه سطحی است. در "سطح مرکزی"، سازمان گمرک تا پیش از 1 مارس 2025 – 10 اسفند 1403 – تحت عنوان «اداره کل گمرک» فعالیت می‌کرد، در حالی که پس از این تاریخ نام آن به «اداره گمرک» تغییر یافته است.

در "سطح منطقه‌ای" نیز، ساختار پیشین مبتنی بر ادارات گمرک استانی و شهری، جای خود را به "ادارات فرعی گمرک منطقه‌ای" داده که با هدف یکپارچه‌سازی مدیریت و افزایش کارایی در قالب مناطق بزرگ‌تر سازماندهی شده‌اند.

همچنین در "سطح عملیاتی"، ادارات فرعی گمرک به "دفاتر گمرکی مرزی" و "دفاتر گمرکی غیرمرزی" تبدیل شده‌اند تا ضمن حفظ کارکردهای اجرایی، تمرکز بیشتری بر عملیات میدانی و تسهیل فرآیندهای تجاری ایجاد شود.

ثبات در فرآیندهای اجرائی و کدهای گمرکی

با وجود این اصلاحات ساختاری، اما فرآیندهای اجرایی و کدهای گمرکی لااقل برای مدتی بدون تغییر حفظ شده‌اند که نشان‌دهنده رویکرد تدریجی در اجرای اصلاحات به منظور جلوگیری از ایجاد اختلال در تجارت خارجی است.

در متن قانون اصلاح ساختار گمرک آمده است: "به منظور جلوگیری از ایجاد اختلال در ترخیص کالاهای صادراتی و وارداتی، تمامی رویه‌های عملیاتی موقتاً بدون تغییر باقی خواهند ماند. تمام کدهای گمرکی موجود در سامانه‌های فناوری اطلاعات، شامل کدهای مربوط به اداره کل، ادارات گمرک، ادارات تابعه و تیم های عملیاتی، کماکان مورد استفاده قرار خواهند گرفت."

پراکندگی گمرک‌ها

گمرک‌های ویتنام از نظر محل استقرار به چهار دسته اصلی تقسیم می‌شوند:

• گمرکات مرزی:مستقر در مرزهای زمینی (به‌ویژه با چین و کامبوج)
• گمرکات بندری:در بنادر اصلی مانند Hai Phong
• گمرکات فرودگاهی:در فرودگاه‌های بین‌المللی
• گمرکات داخلی:در مناطق صنعتی و مراکز لجستیکی

در واقع، تفکیک گمرک‌ها در ویتنام بر اساس یک الگوی ترکیبی مرزی و غیر مرزی شکل گرفته و در درون آن گمرکات مرزی، بندری، فرودگاهی و داخلی ایجاد شده اند. این تنوع جغرافیایی – اقتصادی نشان‌دهنده رویکرد شبکه‌ای و چندلایه در مدیریت تجارت خارجی است.

از این منظر ساختار جدید به سمت یک سیستم «هاب منطقه‌ای» حرکت کرده که در آن مدیریت در مراکز منطقه‌ای متمرکز شده و عملیات در واحدهای محلی توزیع می‌شود. این رویکرد باعث افزایش کارایی لجستیکی و بهبود هماهنگی میان واحدهای مختلف شده است.

• منابع انسانی و ساختار نیروی کار
• نیروی انسانی در گمرک ویتنام به‌صورت سلسله‌مراتبی و کارکردی سازماندهی شده است:
• سطح عالی: رئیس گمرک و معاونان
• سطح میانی: مدیران واحدها و رؤسای ادارات
• سطح تخصصی: کارشناسان(حقوقی، مالی، فناوری اطلاعات(IT)، ریسک)
• سطح اجرایی: مأموران گمرکی در مرزها و مراکز عملیاتی.

https://www.customs.gov.vn/index.jsp?ngon_ngu=en

[1] Decision No. 382/QD-BTC