مهاجرت نیروی انسانی حوزه سلامت در آفریقا و پیوند آن با ساختارهای نابرابر جهانی

بررسی روندهای موجود نشان می‌دهد که قاره آفریقا با کمبود شدید کادر درمان مواجه است و پیش‌بینی می‌شود این کمبود تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۵ تا ۶ میلیون نفر برسد. در مقابل، کشورهای توسعه‌یافته به‌طور فزاینده‌ای به جذب نیروی متخصص از کشورهای آفریقایی وابسته شده‌اند. استمرار این وضعیت، تضعیف نظام‌های سلامت آفریقا و تقویت مزیت‌های کشورهای توسعه‌یافته را به‌دنبال داشته و می‌تواند پیامدهای بلندمدتی در حوزه توسعه، امنیت انسانی و همکاری‌های بین‌المللی ایجاد کند. در این میان، نامیبیا بخاطر جمعیت بسیار کم، از شرایط بهتری برخوردار بوده و وزارت بهداشت آن با در پیش گرفتن سیاست‌های حمایتی از کادر درمان و اختصاص برخی مشوق‌ها برای پزشکان و پرستاران، موفق شده از مهاجرت آنان در مقایسه با سایر کشورهای افریقایی پیشگیری نماید.

برآوردهای سازمان‌های بین‌المللی نشان می‌دهد که نظام سلامت جهانی در مسیر مواجهه با کمبود قابل توجه نیروی انسانی قرار دارد و این بحران در قاره آفریقا ابعاد جدی‌تری به خود گرفته است. در حال حاضر، بخش قابل توجهی از کشورهای آفریقایی حتی به حداقل استانداردهای جهانی در نسبت پزشک، پرستار و ماما به جمعیت دست نیافته‌اند. این در حالی است که کشورهای توسعه‌یافته با بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی و آموزشی خود، به‌صورت فزاینده‌ای به جذب نیروهای آموزش‌دیده از کشورهای در حال توسعه، به‌ویژه آفریقا، روی آورده‌اند. به‌عنوان نمونه، سهم قابل توجهی از نیروهای جدید حوزه سلامت در برخی کشورهای غربی را متخصصانی تشکیل می‌دهند که در خارج از این کشورها آموزش دیده‌اند.

تحلیل روندهای موجود نشان می‌دهد که جریان مهاجرت نیروی انسانی حوزه سلامت، الگویی یک‌سویه از کشورهای کم‌درآمد به کشورهای ثروتمند دارد و این الگو به‌طور معناداری با تقسیم‌بندی‌های تاریخی و ساختارهای به‌جا مانده از دوره استعمار هم‌راستا است. این وضعیت عملاً منجر به انتقال سرمایه انسانی از کشورهای مبدأ به کشورهای مقصد شده و در عین حال، هزینه‌های آموزش نیروی متخصص را بر دوش کشورهای آفریقایی باقی می‌گذارد، در حالی که منافع آن فقط نصیب کشورهای توسعه‌یافته می‌شود. افزون بر این، نظام ارزش‌گذاری دانش و مدارک حرفه‌ای نیز به‌گونه‌ای تنظیم شده که اعتبار آموزش‌های ارائه‌شده در کشورهای توسعه‌یافته بیشتر تلقی شده و همین امر انگیزه مهاجرت را تقویت می‌کند.

در واقع، این روند بازتابی از نابرابری در سه حوزه اصلی قدرت، دانش و جایگاه اجتماعی است. کشورهای ثروتمند، با سرمایه‌گذاری محدود در تربیت نیروی انسانی داخلی، به جذب نیرو از کشورهای دارای منابع محدود می‌پردازند. از سوی دیگر، استانداردهای حرفه‌ای و آموزشی بین‌المللی عمدتاً بر مبنای الگوهای کشورهای توسعه‌یافته تعریف شده و این امر موجب تضعیف جایگاه علمی و حرفه‌ای نیروی انسانی کشورهای در حال توسعه می‌شود. همچنین، گزارش‌ها حاکی از آن است که بخشی از نیروهای مهاجر با چالش‌هایی نظیر تبعیض شغلی، اشتغال در سطوح پایین‌تر از تخصص و کاهش مهارت‌های حرفه‌ای مواجه می‌شوند.

در مجموع، تداوم این روند موجب تضعیف ظرفیت نظام‌های سلامت در کشورهای آفریقایی، افزایش وابستگی کشورهای توسعه‌یافته به نیروی کار خارجی و تشدید شکاف‌های ساختاری در نظام بین‌الملل شده‌است. این شرایط، دستیابی به اهدافی همچون پوشش همگانی سلامت و کاهش مرگ‌ومیرهای قابل پیشگیری در کشورهای آفریقایی را با چالش جدی مواجه می‌سازد.

آمار کلی مهاجرت کادر درمان از آفریقا

مهاجرت پزشکان و پرستاران آفریقایی به کشورهای عضو OECD (سازمان همکاری و توسعه اقتصادی) در دهه اخیر افزایشی ۶۰ درصدی داشته است. برآورد می‌شود حداقل ۳۴,۶۵۳ پزشک با اصالت آفریقایی در ۹ کشور توسعه‌یافته اصلی مشغول به کار هستند که این تعداد معادل حدود 10 درصد از کل ظرفیت پزشکان شاغل در خود قاره آفریقا است. از هر ۱۰ پرستار یا پزشک آفریقایی، حدود یک نفر خارج از کشور خود فعالیت می‌کند. همچنین براساس نظرسنجی 42 درصد از کادر درمان فعلی در آفریقا قصد دارند در آینده نزدیک مهاجرت کنند.

نامیبیا نسبت به سایر کشورهای آفریقایی در وضعیت بهتری قرار دارد و یکی از معدود کشورهایی است که نسبت پزشک/پرستار به جمعیت آن (۴.۴۵ به ۱۰۰۰ نفر) بالاتر از حد توصیه شده سازمان جهانی بهداشت است.

برخلاف نیجریه یا غنا، نامیبیا با «فرار مغزها» به خارج از کشور به صورت انبوه روبرو نیست؛ بلکه چالش اصلی آن مهاجرت داخلی از بخش دولتی به بخش خصوصی است. (البته در این رابطه باید میزان جمعیت نیجریه و یا غنا در مقایسه با نامبیا را در نظر داشت)  

برآوردها نشان می‌دهد سالانه تنها حدود ۱۰ پرستار نامیبیایی به خارج از کشور (عمدتاً بریتانیا) مهاجرت می‌کنند. با این حال، ۸۲٪ از کادر درمان جوان این کشور به دلیل کمبود فرصت‌های شغلی دولتی، تمایل به ترک سیستم فعلی دارند.

مقاصد اصلی جذب کادر درمان آفریقایی

کشورهای توسعه‌یافته زیر بیشترین سهم را در جذب این نیروها دارند:

بریتانیا (UK): مقصد شماره یک، به ویژه برای پرستاران نیجریه‌ای و غنایی؛

ایالات متحده (USA): دومین مقصد بزرگ برای پزشکان متخصص؛

کانادا، استرالیا و ایرلند: این کشورها برنامه‌های جذب فعال برای کادر درمان کشورهای افریقائی انگلیسی‌زبان را دارند.

آلمان: در سال‌های اخیر به شدت در حال جذب نیروهای آفریقایی (به ویژه از مراکش و تونس) برای جبران کمبود نیروی کار خود می‌باشد.

شکاف درآمدی (تفاوت دستمزدها)

میزان درآمد در کشورهای توسعه‌یافته چندین برابر آفریقا است، اما این نسبت در کشورهای مختلف متفاوت است:

پزشکان: در برخی موارد، حقوق یک پزشک در کشوری مانند بریتانیا یا آمریکا تا ۲۰ برابر یا بیشتر از درآمد آن‌ها در کشورهای کم‌درآمد آفریقایی است. به این آمار باید دسترسی بیشتر به امکانات و تجهیزات مدرن و همچنین زنجیره تامین دارو را هم اضافه کرد.

پرستاران: شکاف درآمدی برای پرستاران نیز چشمگیر است؛ به طوری که درآمد ماهانه در اروپا می‌تواند با حقوق چند سال کار در آفریقا برابری کند و با این تفاوت که حجم و فشار کاری برای آنها در کشورهای توسعه یافته می‌تواند در بعضی از موارد کمتر از کشورهای آفریقایی نیز باشد.

کمبود امکانات و تجهیزات

دسترسی به تجهیزات: زیرساخت‌های درمانی در آفریقا با کمبود شدید مواجه هستند. اکثر کشورهای آفریقایی کمتر از 5 درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) خود را به سلامت اختصاص می‌دهند، در حالی که این رقم در کشورهای توسعه‌یافته بالای 10 درصد است.

تراکم نیروی انسانی: در کشورهای توسعه‌یافته (OECD) تعداد پزشکان نسبت به جمعیت، به طور متوسط ۱۰ برابر بیشتر از آفریقای زیرصحرا است.

کشورهای آفریقایی با بیشترین سهم مهاجرت

نیجریه بیشترین میزان خروجی کادر درمان در قاره آفریقا را دارد. آفریقای جنوبی، غنا، کنیا و زیمبابوه در رتبه‌های بعدی قرار دارند که بیشترین ثبت‌نام‌های جدید را در سیستم‌های درمانی بریتانیا و آمریکا انجام داده اند.

جمع‌بندی

تحولات جاری در حوزه مهاجرت نیروی انسانی سلامت نشان می‌دهد که این پدیده فراتر از یک جابه‌جایی نیروی کار بوده و به‌عنوان بخشی از یک الگوی نابرابر جهانی عمل می‌کند. استمرار این روند، ضمن تضعیف زیرساخت‌های انسانی در کشورهای آفریقایی، به تقویت موقعیت کشورهای توسعه‌یافته در حوزه سلامت و دانش منجر می‌شود. در صورت عدم اصلاح این ساختار، شکاف میان شمال و جنوب جهانی در حوزه سلامت و توسعه انسانی عمیق‌تر خواهد شد.

https://www.afro.who.int/health-topics/health-workforce

https://www.oecd.org/en/publications/international-migration-outlook-2025_ae26c893-en/full-report/international-migration-of-health-professionals-to-oecd-countries_fea88ae4.html

https://www.namibian.com.na/health-worker-migration-a-bitter-colonial-legacy/

https://www.afro.who.int/publications/state-health-workforce-who-african-region-2021

https://www.icn.ch/resources/publications-and-reports/international-nurses-day-2024-report

https://repository.unam.edu.na/items/c60d0a25-7a01-4fdf-8813-0ae065697a41

https://www.countdown2030.org/wp-content/uploads/2025/09/Namibia-Synthesis-Report.pdf

https://en.imobs.ir/publications/info-graph

https://www.wsj.com/world/middle-east/u-a-e-is-revoking-visas-stranding-iranian-residents-abroad-in-a-widening-crackdown-34667b14

https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11249144/