چشم‌اندازهای اقتصادی رو به رشد پاکستان

اشارات حسین رئیس اسبق بانک مرکزی پاکستان و مدیر سابق بانک جهانی در جمهوری‌های آسیای مرکزی در مقاله ای در روزنامه داون به فرصت های جدید اقتصادی در منطقه در پی مذاکرات صلح ایران و آمریکا پرداخته است. وی توصیه کرده پاکستان به جای آنکه موفقیت دیپلماتیک خود را با میزان کمک‌های مالی دریافتی بسنجد، باید بر گسترش تجارت، جذب سرمایه‌گذاری مولد در بخش‌های تولیدی و انتقال فناوری متمرکز شود. در این راستا، ایران با اولویت‌بندی بهبود اقتصادی و هدف افزایش تجارت دوجانبه به ۱۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۸، می‌تواند زمینه‌ساز همکاری در حوزه‌های صادرات کشاورزی، بازسازی پس از جنگ و ترانزیت کالا از طریق کریدورهای آسیای مرکزی شود. همچنین پاکستان و ترکیه متعهد شده‌اند تجارت خود را به ۵ میلیارد دلار برسانند و شرکت‌های ترکی‌ای می‌توانند با انتقال بخشی از تولیدات خود به پاکستان، به کاهش هزینه‌ها و ایجاد اشتغال کمک کنند. در کنار اینها، اولویت سرمایه‌گذاری عربستان سعودی، احداث پالایشگاه و مجتمع پتروشیمی‌با تبدیل سپرده‌های مالی به مشارکت سهامی است که می‌تواند صنایع پایین‌دستی پاکستان را متحول کند. با این حال، تحقق همه این فرصت‌ها منوط به اجرای جدی و منظم اصلاحات داخلی از جمله بهبود امنیت، رقابتی‌سازی قیمت انرژی، خصوصی‌سازی، دیجیتالی‌سازی اقتصاد و کاهش اندازه دولت است و موفقیت نهایی در گرو نظارت مستمر، پاسخگویی شفاف و هماهنگی مؤثر میان نهادهای مسئول خواهد بود.

اگرچه مذاکرات ایران و آمریکا برای رسیدن به یک توافق صلح پایدار زمان‌بر خواهد بود، اما کشورهای منطقه شروع به آماده‌سازی خود برای بهره‌مندی از فرصت‌های اقتصادی جدیدی که احتمالاً پدیدار می‌شوند، کرده‌اند. به عنوان مثال، ترکیه با پیش‌بینی ادغام منطقه‌ای بیشتر، مشوق‌هایی را برای جذب سرمایه‌گذاری در بخش تولید اعلام کرده است.

پاکستان نیز در موقعیت خوبی برای بهره‌مندی قرار دارد. این کشور به دلیل کمک به کاهش تنش‌های منطقه‌ای و حمایت از تلاش‌های دیپلماتیک برای صلح، حسن نیت جهانی را به دست آورده است. در داخل، اقتصاد به نقطه عطف مهمی رسیده است. پس از بازگرداندن ثبات اقتصاد کلان، چالش اکنون حرکت به سمت رشد مبتنی بر سرمایه‌گذاری، صادرات‌محور و فراگیر است. بودجه جدید به دنبال ایجاد تعادل بین انضباط مالی تحت برنامه صندوق بین‌المللی پول و گام‌هایی برای کاهش محدودیت‌های تجاری و ارائه کمک به شهروندان است - هدفی که ضروری است اما تحقق آن آسان نیست. اجرای دستور کار اصلاحات گسترده‌تر، شرط لازم برای بهره‌مندی از فرصت‌های نوظهور است: بهبود امنیت، رقابتی کردن قیمت انرژی، خصوصی‌سازی شرکت‌های دولتی، گسترش پایه مالیاتی در عین کاهش بار مالیات‌دهندگان مطیع، تسریع اصلاحات نظارتی، سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی باکیفیت، جایگزینی یارانه‌های عمومی‌با حمایت هدفمند، دیجیتالی کردن اقتصاد، کاهش اندازه دولت و تقویت نهادهای عمومی. موفقیت کمتر به اعلام اصلاحات و بیشتر به اجرای آنها از طریق مسئولیت‌ها، جدول زمانی و پاسخگویی بستگی دارد.

برخی می‌پرسند که پاکستان باید چند میلیارد دلار برای نقش سازنده خود دریافت کند. این یک رویکرد اشتباه است. کشوری که مشتاق عزت و خودکفایی است، نباید به مدل دولت رانتی که اقتصاد آن را تضعیف کرده است، بازگردد. در واقع، ما باید به تدریج نزدیک به ۱۲ میلیارد دلار سپرده کشورهای دوست را که از ذخایر ارزی ما پشتیبانی می‌کند، تبدیل یا بازپرداخت کنیم. ما باید مشارکت‌هایی را بر اساس گسترش تجارت، جذب سرمایه‌گذاری برای بخش‌های تولیدی (کشاورزی و صنعت) و کسب فناوری و تخصص مدیریتی ایجاد کنیم. پیشنهادهای کشورهای دوست باید در برابر این اهداف سنجیده شود. اجرا بسیار مهم است. توافقات باید با نقاط عطف قابل اندازه‌گیری، نظارت منظم و هماهنگی مؤثر پشتیبانی شوند و خود نخست‌وزیر پیشرفت را بررسی کند. ایران: یک ایران باثبات و از نظر اقتصادی احیا شده، فرصت‌های عظیمی را در اختیار پاکستان قرار می‌دهد. محققانی مانند ولی نصر و نرگس باجغلی می‌گویند که نسل نوظهور رهبران امنیتی و سیاسی ایران، تکنوکرات و از نظر استراتژیک ملی‌گرا هستند تا ایدئولوژیک. آنها می‌دانند که رکود اقتصادی طولانی مدت بزرگترین تهدید برای ثبات سیاسی است. از این رو، بهبود اقتصادی در اولویت‌های ملی آنها نقش محوری دارد. این تغییر باید همکاری اقتصادی دوجانبه قوی‌تر را تسهیل کند و در عین حال به بهبود امنیت مرزی کمک کند.

در جریان سفر اخیر رئیس جمهور مسعود پزشکیان، هر دو کشور توافق کردند که تجارت دوجانبه را از حدود ۳ میلیارد دلار به ۱۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۲۸ افزایش دهند. دستیابی به این هدف نیاز به همکاری نزدیک بین وزارت بازرگانی و بخش خصوصی برای شناسایی محصولاتی دارد که پاکستان در آنها از مزیت نسبی برخوردار است. پاکستان می‌تواند صادرات برنج، گوشت، پارچه، ابزار جراحی، میوه و غذاهای فرآوری شده را گسترش دهد، در حالی که مواد اولیه و کالاهای واسطه‌ای را با قیمت‌های رقابتی از ایران وارد کند. سازمان‌های مهندسی و لجستیک ما باید از طریق مشارکت‌های تجاری با شرکت‌های ایرانی در بازسازی پس از جنگ ایران مشارکت کنند. کارگران ماهر و نیمه‌ماهر که هزینه‌های دستمزد آنها کمتر از همتایان ایرانی‌شان است، می‌توانند در فعالیت‌های بازسازی مشارکت کنند.

افتتاح شش مسیر تجاری توسط ایران به آسیای مرکزی و آذربایجان فرصت دیگری است. پاکستان باید رویه‌های گمرکی، زیرساخت‌های مرزی، لجستیک و اتصال جاده‌ای را بهبود بخشد تا از این کریدورهای ترانزیتی بهره‌مند شود. اگر تحریم‌های صادرات انرژی ایران کاهش یابد، پاکستان باید واردات غیررسمی سوخت را با خرید تجاری شفاف نفت خام ایران با تخفیف جایگزین کند و در عین حال ذخایر استراتژیک نفت در گوادر را توسعه دهد. شش بازارچه مرزی باید کاملاً عملیاتی شوند تا فعالیت اقتصادی در بخش مکران را تحریک کنند و مناطق ویژه اقتصادی (SEZ) محصولاتی را برای تجارت مرزی تأمین کنند.

پاکستان همچنین باید با تطبیق قیمت‌ها با معیارهای جهانی، مذاکرات مربوط به خط لوله گاز ایران و پاکستان را از سر بگیرد. واردات بیشتر برق از ایران می‌تواند کمبود برق در گوادر و اطراف آن را کاهش دهد. همکاری در کشاورزی، داروسازی، فناوری لبنیات و تحقیقات علمی‌باید گسترش یابد.

ترکیه: پاکستان و ترکیه متعهد به افزایش تجارت دوجانبه از ۱ میلیارد دلار به ۵ میلیارد دلار در عرض سه سال هستند. این امر مستلزم مشارکت فعال بخش خصوصی و رفع موانع تجاری است. شرکت‌های ساختمانی ترکیه که در سطح بین‌المللی رقابت‌پذیر هستند، می‌توانند با شرکت‌های پاکستانی برای انجام پروژه‌های بازسازی در ایران همکاری کنند. پاکستان باید ادغام موفقیت‌آمیز صنایع دفاعی ترکیه با تولیدات خصوصی را که نوآوری‌های تکنولوژیکی با تأثیر قابل توجه بر تولید و تقویت صنعت غیرنظامی ایجاد کرده است، مطالعه کند.

بزرگترین فرصت ممکن است در جذب سرمایه‌گذاری تولیدی ترکیه باشد. شرکت‌های بزرگ ترکیه‌ای مانند کوچ هولدینگ، سابانجی هولدینگ و گروه آنادولو دسترسی گسترده‌ای به بازارهای اروپا دارند. تولید لوازم الکترونیکی مصرفی، لوازم خانگی و کالاهای مهندسی که به نیروی کار زیادی نیاز دارند، می‌تواند تا حدی به پاکستان منتقل شود و به شرکت‌های ترکیه‌ای اجازه دهد از هزینه‌های تولید رقابتی بهره‌مند شوند و در عین حال اشتغال، صادرات و انتقال فناوری برای پاکستان ایجاد کنند.

عربستان سعودی: بالاترین اولویت سرمایه‌گذاری ما باید مجتمع پتروشیمی و پالایشگاه مدرنی باشد که مدت‌هاست به تعویق افتاده و توسط ولیعهد عربستان سعودی در سفر سال 2021 پیشنهاد شده است. مطالعات امکان‌سنجی تکمیل شده است؛ موانع اداری و مالی باقی مانده باید برطرف شوند. این پروژه رقابت‌پذیری صنایع تولیدی پایین‌دستی ما، از جمله خودرو، الیاف مصنوعی، پلاستیک، بسته‌بندی، داروسازی، کود، الکترونیک، رنگ و مواد شوینده را متحول می‌کند و وابستگی به واردات را کاهش می‌دهد، صادرات را افزایش می‌دهد و ارزش افزوده را در پاکستان ایجاد می‌کند. یک گزینه تأمین مالی، تبدیل سپرده‌های عربستان سعودی نزد پاکستان به مشارکت سهام در این پروژه است تا حمایت مالی موقت به سرمایه‌گذاری مولد بلندمدت تبدیل شود و در عین حال روابط اقتصادی دوجانبه تقویت شود.

استراتژی متمرکز: این دستور کار بر روی ایران، ترکیه و عربستان سعودی تمرکز دارد زیرا آنها فرصت‌های فوری ارائه می‌دهند. چین، ایالات متحده و دیگر کشورهای خلیج فارس همچنان شرکای اقتصادی حیاتی هستند، اما گذار ژئوپلیتیکی فعلی، چشم‌اندازهای استثنایی با این سه کشور فراهم می‌کند. بنابراین، پاکستان نباید موفقیت دیپلماتیک خود را با میزان کمک مالی دریافتی‌اش بسنجد. سود واقعی صلح منطقه‌ای در گسترش تجارت، جذب سرمایه‌گذاری مولد و دستیابی به فناوری نهفته است. اگر این فرصت‌ها همراه با اجرای جدی و منظم دستور کار اصلاحات داخلی و با پاسخگویی شفاف دنبال شوند، پاکستان می‌تواند جایگاه جهانی ارتقا یافته خود را به رشد اقتصادی پایدار تبدیل کند و به ادغام منطقه‌ای بیشتری دست یابد.

- Rising economic prospects, July 9, 2026, https://www.dawn.com/news/2014029/rising-economic-prospects