بازار خرما در جمهوری خلق بنگلادش

بازار خرمای بنگلادش، با جمعیتی نزدیک به ۱۷۸ میلیون نفر و پایگاه مصرفی عمدتاً مسلمان، یکی از بازارهای پیوسته در حال رشد منطقه جنوب آسیا برای این کالای راهبردی و فرهنگی است. تقاضای سالانه کشور در محدوده ۹۰ تا ۱۱۰ هزار تن برآورد می‌شود که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد آن صرفاً در ماه مبارک رمضان مصرف می‌گردد. این تمرکز فصلی، بازار را به شدت به سیاست‌های موقت تعرفه‌ای، زمان‌بندی واردات و ظرفیت زنجیره تأمین حساس کرده است.

بازیگران اصلی این بازار عربستان سعودی و امارات متحده عربی هستند که بخش عمده حجم واردات را تأمین می‌کنند؛ در کنار آنها عراق، مصر، اردن، الجزایر، تونس، کویت، ایران و افغانستان سهم کوچک‌تری دارند. دولت بنگلادش هر ساله پیش از رمضان، حقوق گمرکی و مالیات پیش‌پرداختی واردات خرما را به‌طور موقت کاهش می‌دهد.

در میان انواع خرما، رقم‌های نیمه ‌خشک و خشکِ ماندگار مانند دباس، زاهدی، مبروم، مریم، پیارم، عجوه، مجول و سکری بازار انبوه رمضان را در اختیار دارند، در حالی که خرماهای شیره‌ای و تر (رطب) از جمله مضافتی ایران، به دلیل نیاز به زنجیره سرد، حساسیت بالا به اقلیم گرم و مرطوب بنگلادش، و ساختار توزیع سنتی و بدون یخچال در بازارهای عمده بنگلادش مانند خاتون‌گنج، در حاشیه بازار و محدود به فروشگاه‌های تخصصی شهری باقی مانده‌اند.

اندازه و ساختار بازار خرمای بنگلادش

بازار خرمای بنگلادش یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف این محصول در جنوب آسیا محسوب می‌شود و به دلیل محدود بودن تولید داخلی، تقریباً به‌طور کامل به واردات وابسته است. برآوردهای کمیسیون تجارت و تعرفه بنگلادش (BTTC) و انجمن واردکنندگان میوه تازه بنگلادش (BFFIA) نشان می‌دهد که تقاضای سالانه خرما در این کشور بین ۹۰ هزار تا ۱۱۰ هزار تن در نوسان است. بخش عمده این تقاضا در ماه رمضان شکل می‌گیرد؛ به‌گونه‌ای که مصرف این دوره به حدود ۵۰ هزار تا ۷۰ هزار تن می‌رسد و بیش از نیمی از مصرف سالانه تنها در یک بازه زمانی حدود یک‌ماهه متمرکز می‌شود. این ویژگی، بازار خرمای بنگلادش را به بازاری کاملاً فصلی تبدیل کرده و زمان‌بندی صادرات را به یکی از عوامل کلیدی موفقیت صادرکنندگان تبدیل کرده است.

آمار واردات نیز بیانگر رشد قابل توجه تقاضا در آستانه رمضان است. در سه‌ماهه نخست سال مالی منتهی به رمضان ۲۰۲۵، بنگلادش ۴۶٬۱۲۳ تن خرما به ارزش ۸۳۳ کرور تاکا (حدود ۵٫۷۴ میلیارد تاکا، معادل تقریباً ۳۹٫۶ میلیون یورو با نرخ تسعیر هر یورو برابر با ۱۴۵ تاکا) وارد کرده است. این رقم در مدت مشابه سال قبل ۱۷٬۸۲۶ تن بوده که نشان‌دهنده افزایش نزدیک به سه‌برابری حجم واردات است. رشد مذکور عمدتاً به کاهش موقت تعرفه‌های وارداتی و افزایش تعداد فعالان بازار نسبت داده می‌شود. از نظر ساختار بازار، تا سال‌های اخیر حدود ۴۰ تا ۵۰ واردکننده عمده بخش اصلی واردات خرما را در اختیار داشتند. با این حال، کاهش تعرفه‌ها در فصل اخیر موجب شد شرکت‌های کوچک‌تر و بازرگانان تازه‌وارد نیز امکان ورود به این بازار را پیدا کنند و فضای رقابتی تا حدودی گسترش یابد.

بازار خرمای بنگلادش از سه ویژگی ساختاری مهم برخوردار است. نخست آنکه تقاضا به ‌شدت فصلی است و بخش عمده مصرف در ماه رمضان اتفاق می‌افتد؛ بنابراین، حجم معاملات در سایر ماه‌های سال به‌مراتب کمتر است. دوم آنکه این بازار تقریباً به ‌طور کامل متکی به واردات است، زیرا تولید داخلی خرما در بنگلادش بسیار محدود بوده و پاسخگوی نیاز بازار نیست. سومین ویژگی، ماهیت فصلی سیاست‌های تعرفه‌ای دولت است؛ به‌گونه‌ای که تخفیف‌های گمرکی بر اساس ماه مبارک رمضان اعطا می‌گردد برای مثال سال های اخیر از دسامبر تا مارس (تقریباً از اواخر آذر تا پایان فروردین) اعمال می‌شود. ازاین‌رو، صادرکنندگان باید برنامه‌ریزی مربوط به گشایش اعتبار اسنادی، حمل دریایی و ترخیص کالا را به‌گونه‌ای تنظیم کنند که محموله‌ها در این بازه زمانی وارد بنگلادش شوند تا از مزایای تعرفه‌ای بهره‌مند شوند.

بازیگران بین‌المللی و سهم کشورها

بر اساس داده‌های اداره درآمد ملی بنگلادش (NBR)، منشأ اصلی واردات خرما به شرح جدول زیر است:

جایگاه در بازار	کشور	رتبه
بزرگ‌ترین تأمین‌کننده؛ ارقام برند مانند مبروم و سکری با قیمت بالا	عربستان سعودی	۱
تأمین‌کننده عمده حجمی؛ هاب بازصادرات برای محصولات منطقه	امارات متحده عربی	۲
تأمین‌کننده رقم زاهدی و ارقام اقتصادی/عمومی	عراق	۳
تأمین‌کننده رقم مجول و برخی ارقام میانی	مصر	۴
ارقام اقتصادی، حجم متغیر بسته به قیمت جهانی	الجزایر و تونس	۵
سهم محدود، عمدتاً بازصادرات محصولات منطقه‌ای	اردن و کویت	۶
سهم کوچک و نامنظم؛ عمدتاً رقم مضافتی و برخی ارقام خشک؛ محدودیت اصلی: زنجیره پرداخت بانکی	ایران	۷
سهم بسیار محدود، عمدتاً از طریق تجارت مرزی	افغانستان	۸

رژیم حقوق گمرکی و مالیاتی واردات خرما به بنگلادش 

واردات خرما به بنگلادش مشمول مجموعه‌ای از حقوق و عوارض گمرکی است که از چهار بخش اصلی تشکیل می‌شود: حقوق گمرکی (Customs Duty)، مالیات پیش‌پرداخت بر درآمد (Advance Income Tax - AIT)، مالیات پیش‌پرداخت (Advance Tax - AT) و مالیات بر ارزش افزوده (VAT) مجموع این مؤلفه‌ها، هزینه نهایی واردات را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد. با این حال، دولت بنگلادش به‌منظور کنترل قیمت مواد غذایی و تأمین نیاز بازار در آستانه ماه رمضان، هر سال بخشی از این عوارض را به‌طور موقت کاهش داده یا حذف می‌کند.

در شرایط عادی، حقوق گمرکی واردات خرما ۲۵ درصد است، اما در دوره تخفیف‌های ویژه رمضان تا ۳۱ مارس ۲۰۲۶ این نرخ به ۱۵ درصد کاهش یافته است. مالیات پیش‌پرداخت بر درآمد (AIT) نیز که به‌طور معمول ۱۰ درصد بوده و بر اساس برخی اصلاحات بودجه‌ای به ۵ درصد کاهش یافته است، در دوره اجرای سیاست‌های حمایتی رمضان با اعمال تخفیف‌های اضافی به حدود ۳ تا ۵ درصد می‌رسد. همچنین مالیات پیش‌پرداخت (AT) که در شرایط عادی ۵ درصد است، در این دوره به‌طور کامل حذف می‌شود. در نتیجه، مجموع بار مالیاتی مؤثر واردات خرما از حدود ۶۳٫۶ درصد در شرایط معمول به حدود ۳۸٫۷ درصد در دوره تخفیف‌های رمضان کاهش پیدا می‌کند.

با وجود این تسهیلات، فعالان تجاری باید توجه داشته باشند که کاهش تعرفه‌ها صرفاً یک سیاست موقت است و تنها تا پایان ماه مارس هر سال اعتبار دارد. بنابراین، صادرکنندگانی که برنامه صادرات یا فروش خود را خارج از این بازه زمانی تنظیم می‌کنند، باید هزینه‌های واردات را بر اساس نرخ‌های عادی محاسبه کنند که در مجموع به حدود ۶۴ درصد می‌رسد. ازاین‌رو، زمان‌بندی ارسال محموله‌ها و ورود کالا به بنگلادش نقش مهمی در حفظ رقابت‌پذیری قیمت محصول ایفا می‌کند.

علاوه بر نرخ‌های رسمی، برخی رویه‌های اجرایی نیز هزینه واقعی واردات را افزایش می‌دهد. یکی از مهم‌ترین این موارد، استفاده گمرک بنگلادش از سامانه ارزش‌گذاری حداقلی Minimum یا Tariff Value است. در این روش، مبنای محاسبه حقوق و عوارض، لزوماً قیمت واقعی مندرج در فاکتور تجاری نیست، بلکه ارزش پایه‌ای است که به‌صورت اداری تعیین می‌شود. از آنجا که این ارزش در بسیاری از موارد از قیمت واقعی بازار جهانی بالاتر است، مالیات پرداختی واردکنندگان نیز افزایش می‌یابد. به همین دلیل، اصلاح این نظام ارزش‌گذاری یکی از مطالبات مستمر فعالان اقتصادی بوده و کمیسیون تجارت و تعرفه بنگلادش نیز پیشنهاد بازنگری در آن را به دولت ارائه کرده است.

از دیگر موانع واردات، الزام برخی بانک‌ها به دریافت سپرده‌ای معادل ۱۰۰ درصد ارزش اعتبار اسنادی LC Margin برای کالاهایی است که در مقاطعی در گروه کالاهای غیرضروری یا تجملی طبقه‌بندی شده‌اند. در چنین شرایطی، واردکننده باید پیش از گشایش اعتبار اسنادی، کل ارزش محموله را نزد بانک تأمین کند که این موضوع فشار قابل توجهی بر سرمایه در گردش، به‌ویژه برای شرکت‌های کوچک و متوسط، وارد می‌کند. به همین دلیل، تشکل‌های صنفی همواره خواستار حذف خرما از این گروه کالایی بوده‌اند. همچنین، زمان اعلام رسمی‌کاهش تعرفه‌ها نیز یکی از چالش‌های مهم واردکنندگان به شمار می‌رود. این تصمیم‌ها معمولاً تنها چند هفته پیش از آغاز ماه رمضان ابلاغ می‌شود؛ در حالی که انجام مراحل گشایش اعتبار اسنادی، حمل دریایی و ترخیص کالا به زمان بیشتری نیاز دارد. از این رو، فعالان بازار معتقدند اعلام زودهنگام سیاست‌های تعرفه‌ای، به‌ویژه در ماه‌های پایانی سال میلادی، می‌تواند امکان برنامه‌ریزی مناسب‌تر و کاهش هزینه‌های واردات را فراهم کند.

انواع خرمای پرطرفدار در بازار بنگلادش

بازار خرمای بنگلادش عمدتاً در اختیار ارقام وارداتی از کشورهای خاورمیانه قرار دارد و الگوی مصرف نشان می‌دهد که خرماهای خشک و نیمه‌خشک بیشترین تقاضا را در میان مصرف‌کنندگان دارند. بر اساس اطلاعات انجمن واردکنندگان میوه تازه بنگلادش (BFFIA)، خرمای مبروم که عمدتاً از عربستان سعودی وارد می‌شود، به دلیل کیفیت بالا، شکل کشیده و رنگ قهوه‌ای تیره، در گروه محصولات ممتاز بازار قرار دارد و قیمت آن معمولاً بین ۱٬۰۰۰ تا ۱٬۲۰۰ تاکا به ازای هر کیلوگرم است. ( نرخ تسعیر 1یورو 145 تاکا می‌باشد)

خرمای عجوه نیز که منشأ اصلی آن عربستان سعودی است، به دلیل جایگاه مذهبی و ارزش نمادین خود، یکی از محصولات پرتقاضا محسوب می‌شود و با قیمت حدود ۶۵۰ تا ۸۵۰ تاکا در هر کیلوگرم عرضه می‌شود. خرمای مجول که از مصر و آمریکا وارد می‌شود، به واسطه اندازه درشت، بافت نرم و کیفیت ممتاز، در رده محصولات لوکس قرار گرفته و قیمت آن معمولاً بین ۹۰۰ تا ۹۷۰ تاکا برای هر کیلوگرم است.

در مقابل، بخش عمده بازار مصرف به خرماهای اقتصادی اختصاص دارد. خرمای زاهدی که از عراق و ایران وارد می‌شود، به دلیل رطوبت پایین، ماندگاری زیاد و قیمت مناسب، یکی از پرمصرف‌ترین ارقام بازار است و بسته به کیفیت، با قیمت ۲۵۰ تا ۷۵۰ تاکا به فروش می‌رسد. خرماهای دباس، مریم، سکری و صقعی نیز که عمدتاً از عراق، امارات متحده عربی و عربستان سعودی تأمین می‌شوند، در همین محدوده قیمتی قرار دارند و به دلیل نیمه‌خشک یا خشک بودن، امکان نگهداری طولانی‌مدت و توزیع آسان، سهم قابل توجهی از بازار بنگلادش را به خود اختصاص داده‌اند.

بررسی الگوی مصرف نشان می‌دهد که وجه مشترک تمامی ارقام پرفروش در بازار بنگلادش، رطوبت پایین یا متوسط و قابلیت نگهداری در دمای محیط است. این ویژگی موجب می‌شود این محصولات بدون نیاز به زنجیره سرد در شبکه گسترده عمده‌فروشی، بازارهای سنتی و فروشگاه‌های محلی توزیع شوند و هزینه حمل و نگهداری آن‌ها نیز در مقایسه با خرماهای تازه و شیره‌ای کمتر باشد.

دلایل محدود بودن بازار خرماهای شیره‌ای و تر (رطب) در بنگلادش

با وجود کیفیت بالا، طعم مطلوب و ارزش غذایی قابل توجه خرماهای شیره‌ای و تر، این محصولات سهم نسبتاً اندکی از بازار مصرف انبوه بنگلادش را در اختیار دارند. بررسی شرایط بازار نشان می‌دهد که این وضعیت بیش از آنکه ناشی از کیفیت محصول یا سلیقه مصرف‌کنندگان باشد، به محدودیت‌های زیرساختی، هزینه‌های نگهداری و ویژگی‌های شبکه توزیع این کشور ارتباط دارد. مهم‌ترین عامل، نیاز این محصولات به زنجیره سرد است. خرمای مضافتی به دلیل رطوبت طبیعی نسبتاً بالا که معمولاً بین ۱۵ تا ۳۵ درصد است، برای حفظ کیفیت و جلوگیری از فساد باید در دمای حدود منفی ۵ تا مثبت ۵ درجه سانتی‌گراد نگهداری شود. در حالی که امکانات سردخانه‌ای در بنگلادش عمدتاً به فروشگاه‌های زنجیره‌ای مدرن و مراکز خرید بزرگ شهرهایی مانند داکا و چاتوگرام محدود است، بازارهای عمده سنتی از جمله خاتون‌گنج و همچنین بازارهای محلی سایر شهرها از چنین زیرساختی برخوردار نیستند. در نتیجه، توزیع گسترده خرماهای تر در این شبکه با ریسک بالای کاهش کیفیت، افزایش ضایعات و تحمیل هزینه‌های اضافی همراه است و همین موضوع قدرت رقابت این محصولات را در مقایسه با خرماهای خشک و نیمه‌خشک کاهش می‌دهد.

ناسازگاری اقلیمی

اقلیم گرم و بسیار مرطوب بنگلادش (به‌ویژه در فصل پیش از رمضان که غالباً با گرمای اوایل بهار همزمان است) نرخ فساد، کپک‌زدگی و تخمیر خرمای تر را در غیاب سرمایش پیوسته به‌شدت افزایش می‌دهد؛ این ریسک برای واردکننده و خرده‌فروش هزینه و زیان انبار را بالا می‌برد.

الگوی مصرف افطار و بسته‌بندی خرد

در فرهنگ مصرف بنگلادش، خرما عمدتاً به ‌عنوان کالای فله و باز (وزن‌شده در بازار)خریداری می‌شود، نه در بسته‌بندی‌های کوچک و پیش‌بسته‌شده. این شیوه توزیع برای خرمای خشک بدون مشکل است، اما برای خرمای تر که باید در بسته‌بندی دربسته و کنترل‌شده حمل شود، هزینه بسته‌بندی و توزیع را افزایش داده و آن را از مسیر توزیع انبوه سنتی خارج می‌کند.

جایگاه قیمتی و برندسازی

در نتیجه هزینه‌های بالاتر لجستیک و نگهداری، خرمای تر عمدتاً در بازه قیمتی بالا و در فروشگاه‌های تخصصی/ زنجیره‌ای مدرن شهری عرضه می‌شود، نه در بازار انبوه رمضان که مصرف‌کننده متوسط با حساسیت قیمتی بالا در آن خرید می‌کند.

توصیه‌های عملیاتی برای بازرگانان و صادرکنندگان

• زمان‌بندی دقیق:گشایش اعتبار اسنادی و حمل دریایی باید طوری برنامه‌ریزی شود که کالا حداکثر تا اواسط بهمن (ژانویه) به بندر چیتاگونگ برسد تا از پنجره تخفیف تعرفه‌ای فصلی (که در حال حاضر با توجه به ماه رمضان از اواخر آذر تا پایان فروردین است) به ‌طور کامل بهره‌مند شود.
• انتخاب محصول متناسب با کانال توزیع: برای بازار انبوه رمضان، تمرکز بر ارقام خشک/نیمه‌خشک توصیه می‌شود؛ برای کانال فروشگاه‌های زنجیره‌ای مدرن داکا و چاتوگرام، مضافتی بسته‌بندی‌شده با زنجیره سرد مستند قابل عرضه است.
• سرمایه‌گذاری در بسته‌بندی سردخانه‌ای برای محموله‌های تر: استفاده از کانتینر یخچالی (reefer) با کنترل دمای ۰ تا ۵ درجه سانتی‌گراد تا لحظه تحویل به انبار مجهز خرده‌فروش، و همکاری مستقیم با فروشگاه‌های زنجیره‌ای دارای سردخانه به‌جای بازار عمده سنتی.
• عضویت در تشکل‌های صنفی: پیوستن به یا هماهنگی با انجمن واردکنندگان میوه تازه بنگلادش (BFFIA) برای اطلاع به‌ موقع از تغییرات تعرفه‌ای و مشارکت در چانه‌زنی جمعی برای اصلاح سامانه ارزش‌گذاری گمرکی.
• تنوع ‌بخشی به سبد محصول: عرضه هم‌زمان ارقام اقتصادی (برای حجم) و ارقام پریمیوم (برای حاشیه سود)، 

https://www.thedailystar.net/business/economy/news/dates-cheaper-ctg-year-imports-surge-nearly-threefold-3831106

https://www.newagebd.net/post/economy/286106/customs-duty-on-date-imports-cut

https://www.newagebd.net/post/trade-commerce/292701/iran-conflict-threatens-vital-trade-routes-for-bangladesh

 https://www.tbsnews.net/nbr/nbr-cuts-customs-duty-date-imports-ahead-ramadan-1317771

 https://www.tbsnews.net/economy/tariff-commission-proposes-reducing-import-duty-ait-dates-993231

 https://www.tbsnews.net/economy/nbr-cuts-import-tax-dates-999321

https://www.tbsnews.net/bangladesh/bangladesh-bank-warns-banks-against-import-sanctioned-countries-969366

 https://www.dhakatribune.com/bangladesh/399439/nbr-cuts-customs-duty-on-date-imports-ahead-of

 https://www.dhakatribune.com/bangladesh/365879/duty-on-date-import-reduced-keeping-ramadan-in

https://www.bssnews.net/news/344717

https://en.bdpratidin.com/economy/2025/12/24/53379

https://unb.com.bd/category/Business/nbr-cuts-customs-duty-on-date-imports-ahead-of-ramadan/175846