گزارش آمار مهاجرت نیروی کار آفریقا: واکاوی روندهای مهاجرت کاری، شکاف جنسیتی و چالش‌های آماری از نگاه نشست ویندهوک

برگزاری ششمین نشست کمیته تخصصی توسعه اجتماعی، کار و اشتغال اتحادیه آفریقا در ویندهوک، فرصتی را فراهم کرد تا واقعیت‌های کلیدی بازار کار قاره، از جمله تمرکز مهاجران در مشاغل کم‌مهارت و بخش غیررسمی و همچنین شکاف جدی در نرخ مشارکت اقتصادی زنان مورد واکاوی قرار گیرد. در این میان، نامیبیا به عنوان میزبان این رویداد، با وجود تلاش برای بهبود سیاست‌های برابری جنسیتی و مدیریت مهاجرت، در واقعیت همچنان با چالش‌های ساختاری مشابهی نظیر نرخ بالای بیکاری (به‌ویژه در میان جوانان) و کمبود داده‌های جامع و به‌روز درباره نیروی کار مهاجر مواجه است.

مقدمه و جزئیات نشست ویندهوک

شهر ویندهوک، در اواخر ژوئیه ۲۰۲۶ میزبان ششمین نشست عادی کمیته تخصصی توسعه اجتماعی، کار و اشتغال اتحادیه آفریقا بود. این اجلاس قاره‌ای که از مهم‌ترین رویدادهای تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری اقتصادی و اجتماعی در آفریقا به شمار می‌رود، با حضور وزرا و نمایندگان ارشد کار و رفاه اجتماعی از کشورهای عضو اتحادیه آفریقا، نمایندگان ارشد سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM)، سازمان بین‌المللی کار (ILO) و همچنین کارشناسان حوزه آمار و جمعیت‌شناسی برگزار گردید تا چالش‌های کلیدی اشتغال و جابه‌جایی نیروی کار در سراسر قاره را مورد بررسی قرار دهد.

در آخرین روز این اجلاس، «چهارمین گزارش آمار مهاجرت نیروی کار در آفریقا» رونمایی گردید تا به عنوان چارچوبی برای آسیب‌شناسی بازار کار مورد استفاده قرار گیرد. در جریان این مراسم، موضع‌گیری‌های مقامات حاضر، از جمله خانم اِما کانتما-گائوماس (معاون وزیر برابری جنسیتی و رفاه اجتماعی نامیبیا) و نیز یتنا گتاچو (نماینده سازمان بین‌المللی مهاجرت)، بر ضرورت اصلاح قوانین کار، کاهش نابرابری‌های شغلی میان زنان و مردان و رفع نقص‌های آماری در قاره متمرکز بود. اگرچه انتشار این گزارش به تنهایی مشکلی را حل نمی‌کند، اما بستر آماری اولیه و مبنایی تحلیلی را برای تدوین سیاست‌های اقتصادی در اختیار دولت‌های آفریقایی قرار می‌دهد.

وضعیت شغل‌ها، بخش‌های کاری و عدم توازن جنسیتی

بررسی آمارهای این گزارش نشان می‌دهد که بازار کار در قاره آفریقا با دو نابرابری و چالش بزرگ مواجه است: تفاوت میان میزان اشتغال زنان و مردان، و تمرکز بالای مهاجران در مشاغل کم‌درآمد یا غیررسمی. مهم‌ترین یافته‌های آماری در این زمینه عبارت‌اند از:

• شکاف عمیق جنسیتی: اگرچه نرخ مشارکت اقتصادی کل ۶۲.۱ درصد است، اما مردان با ۷۱.۸ درصد حضور پررنگ‌تری نسبت به زنان (۵۲.۷ درصد) دارند. همچنین زنان تنها ۳۷ درصد از کل مهاجران کاری قاره را تشکیل می‌دهند.
• تمرکز در بخش خدمات: برخلاف تصور عمومی، ۴۴ درصد از مهاجران کاری در مشاغل خدماتی و غیررسمی (نظیر خرده‌فروشی، هتل‌داری و حمل‌ونقل) فعال هستند؛ در حالی که سهم بخش کشاورزی ۱۷ درصد و صنایع دستی ۵ درصد است.
• سطح مهارت متوسط و پایین: حدود ۶۰ درصد از مشاغلی که مهاجران کاری عهده‌دار هستند، در رده مهارت‌های متوسط و پایین قرار می‌گیرد.
• تمرکز جغرافیایی: منطقه شرق و غرب آفریقا در مجموع ۶۰ درصد از نیروی کار قاره را در خود جای داده‌اند، در حالی که آفریقای شمالی به دلیل موانع ساختاری پیش روی اشتغال زنان، کمترین میزان مشارکت را دارد.

وضعیت بازار کار و مهاجرت در نامیبیا

نامیبیا با وجود قرار گرفتن در گروه کشورهای با درآمد متوسط و تلاش برای بهبود سیاست‌های اقتصادی، همچنان با چالش‌های ساختاری عمیقی دست‌وپنجه نرم می‌کند. بر اساس آخرین داده‌های آماری رسمی، نرخ بیکاری عمومی در این کشور حدود ۳۴ درصد برآورد می‌شود، اما این رقم در میان جوانان بسیار بحرانی‌تر بوده و به بیش از ۴۶ درصد می‌رسد.

علاوه بر این، اشتغال غیررسمی سهم عمده‌ای از بازار کار نامیبیا را تشکیل می‌دهد؛ به طوری که نزدیک به ۵۷ درصد از کل نیروی کار کشور در بخش غیررسمی و بدون حمایت‌های کافی اجتماعی مشغول به فعالیت هستند. این نرخ بالای بیکاری و غلبه بخش غیررسمی، ظرفیت بخش رسمی‌کشور را برای جذب نیروهای کاری جدید و مهاجران بسیار محدود کرده است.

در چنین بستری، نیروی کار مهاجر در نامیبیا بیشتر در بخش‌های غیررسمی یا کم‌درآمدی نظیر خدمات خرد، تجارت، کشاورزی و تا حدی مشاغل ساختمانی و معدنی مشغول به فعالیت هستند. همچنین بررسی وضعیت اشتغال زنان در نامیبیا نشان می‌دهد که با وجود تأکید مقامات دولتی بر سیاست‌های برابری جنسیتی، موانع اجرایی و ساختاری همچنان مانع از حضور متوازن زنان در فرصت‌های شغلی رسمی می‌شوند. از سوی دیگر، نامیبیا با چالش جدی کمبود داده‌های جامع و تفکیک‌شده درباره تعداد، وضعیت معیشتی و مهارت‌های نیروی کار مهاجر مواجه است؛ عاملی که بر اساس ارزیابی‌های سازمان بین‌المللی مهاجرت، برنامه‌ریزی و تدوین سیاست‌های کارآمد برای مدیریت بازار کار را با دشواری روبه‌رو می‌سازد.

چالش داده‌های آماری 

یکی از بنیادی‌ترین موانع در مسیر مدیریت بهینه بازار کار و جابه‌جایی نیروی کار در قاره آفریقا و به‌ویژه کشور نامیبیا، خلاء جدی در سامانه جمع‌آوری و تحلیل داده‌های آماری است. همان‌طور که در ارزیابی‌های کارشناسی سازمان بین‌المللی مهاجرت (IOM) و کمیسیون اتحادیه آفریقا تأکید شد، فقدان آمار دقیق، به‌روز و تفکیک‌شده درباره متغیرهایی چون سطح مهارت‌ها، توزیع جنسیتی، دستمزدها و شرایط کاری، مانعی بزرگ در راه تصمیم‌گیری‌های هدفمند ایجاد کرده است. بدون پایش‌های آماری منظم، برنامه‌ریزی برای تنظیم بازار کار، پوشش بیمه‌ای و حمایت‌های اجتماعی و همچنین بهره‌گیری هوشمندانه از توانمندی‌های نیروی کار مهاجر به نتایج ملموسی منتهی نخواهد شد.

در جمع‌بندی نهایی، «چهارمین گزارش آمار مهاجرت نیروی کار در آفریقا» و مباحث مطرح‌شده در نشست ویندهوک، نقشه راه روشنی را پیش روی دولت‌ها قرار می‌دهد. راهکار اساسی برای خروج از چالش‌های فعلی، تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و سرمایه‌گذاری بر روی زیرساخت‌های آماری است. علاوه بر این، اصلاح قوانین کار با محوریت کاهش بیکاری، تسهیل حضور فعال‌تر زنان و مدیریت هوشمندانه بخش غیررسمی ضروری به نظر می‌رسد؛ اقداماتی که تحقق آن‌ها نه تنها به ساماندهی مهاجرت کاری کمک می‌کند، بلکه بستر رشد اقتصادی پایدار و متوازن را برای نامیبیا و کل قاره آفریقا فراهم خواهد ساخت.

https://nbcnews.na/index.php/node/118073

https://au.int/en/documents/labour-migration-statistics-africa

https://ilostat.ilo.org/data/country-profiles/

https://www.google.com/search?q=https://nsa.org.na/page/publications/