بازآرایی راهبردی شرکای تجاری بنگلادش در پرتو رقابت آمریکا، چین و هند
اقتصاد بنگلادش در سالهای اخیر به دلیل وابستگی شدید به صادرات پوشاک، تورم، کاهش ارزش پول ملی و تغییرات سیاسی داخلی، بیش از گذشته در معرض رقابت قدرتهای بزرگ قرار گرفته است. بر اساس دادههای تجاری نیمه نخست سال ۲۰۲۶، چین همچنان بزرگترین شریک تجاری بنگلادش باقی مانده، اما ایالات متحده با پشت سر گذاشتن هند به دومین شریک تجاری این کشور تبدیل شده است. این تحول صرفاً یک تغییر آماری نیست، بلکه نشانهای از تغییرات ژئوپلیتیکی در منطقه خلیج بنگال و رقابت فزاینده آمریکا و چین برای افزایش نفوذ در بنگلادش محسوب میشود.
اقتصاد بنگلادش با تولید ناخالص داخلی بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار، وابستگی بسیار زیادی به صنعت پوشاک دارد؛ بهگونهای که حدود ۸۵ درصد درآمد صادراتی کشور از این بخش تأمین میشود و بازارهای آمریکا و اروپا اصلیترین مقصد این صادرات هستند. همین وابستگی، قدرت چانهزنی کشورهای غربی را در مذاکرات اقتصادی و سیاسی افزایش داده و بنگلادش را در برابر فشارهای خارجی آسیبپذیر کرده است.
کاهش جایگاه هند در میان شرکای تجاری بنگلادش، نتیجه مجموعهای از تحولات سیاسی و اقتصادی از سال ۲۰۲۴ به بعد است. سقوط دولت شیخ حسینه، اختلافات سیاسی میان دو کشور، محدودیتهای متقابل تجاری، توقف واردات برخی کالاها و کاهش همکاریهای ترانزیتی موجب تضعیف روابط اقتصادی دهلینو و داکا شد. این خلأ سیاسی و اقتصادی فرصت مناسبی برای افزایش نفوذ آمریکا و چین فراهم کرد.
چین در این دوره تلاش کرده است جایگاه خود را از یک شریک تجاری صرف فراتر برده و به شریک راهبردی توسعه بنگلادش تبدیل شود. امضای توافقهای متعدد همکاری، سرمایهگذاری در توسعه بندر مونگلا، ایجاد منطقه صنعتی در چاتوگرام، اعطای وامهای کلان و اجرای پروژههای زیرساختی، بخشی از راهبرد بلندمدت پکن برای تثبیت نفوذ اقتصادی در این کشور است. با وجود این، بنگلادش همچنان با کسری تجاری قابل توجهی در برابر چین مواجه است و در پی افزایش صادرات خود به بازار چین است.
در مقابل، آمریکا از طریق توافق «تجارت متقابل» (ART) تلاش کرده علاوه بر توسعه روابط اقتصادی، اهداف امنیتی و ژئوپلیتیکی خود را نیز دنبال کند. این توافق، بنگلادش را به همکاری در حوزه کنترل صادرات، هماهنگی با تحریمهای آمریکا، خرید انرژی، هواپیما و تجهیزات دفاعی آمریکایی و افزایش همکاریهای امنیتی سوق میدهد. همچنین ساختار توافق به گونهای طراحی شده که آمریکا در صورت عدم پایبندی بنگلادش، امکان بازگرداندن تعرفهها را به صورت یکجانبه در اختیار دارد؛ موضوعی که اهرم فشار قابل توجهی برای واشنگتن ایجاد میکند.
دولت بنگلادش تلاش کرده است میان دو قدرت اصلی یعنی آمریکا و چین موازنه برقرار کند و سیاست «خودمختاری راهبردی» را حفظ نماید. با این حال، افزایش تعهدات امنیتی در قبال آمریکا و همزمان گسترش سرمایهگذاریهای چین، حفظ این موازنه را دشوارتر کرده است. هرگونه خرید تسلیحات پیشرفته از چین یا تغییر در سیاستهای دفاعی بنگلادش میتواند واکنش اقتصادی یا سیاسی آمریکا را به دنبال داشته باشد.
گزارش سه سناریوی اصلی برای آینده روابط خارجی بنگلادش ترسیم میکند. نخست، ادامه سیاست موازنهگری و بهرهگیری همزمان از فرصتهای اقتصادی چین، آمریکا و اروپا که محتملترین سناریو ارزیابی شده است. دوم، حرکت تدریجی به سمت همگرایی بیشتر با آمریکا در صورت افزایش فشارهای اقتصادی و امنیتی واشنگتن. سوم، تعمیق وابستگی اقتصادی و زیرساختی به چین در صورت محدود بودن گزینههای تأمین مالی از سوی کشورهای غربی. در این میان، هند نیز تلاش خواهد کرد روابط خود با بنگلادش را بازسازی کند، اما اختلافات سیاسی و تجاری موجود مانع از بازگشت سریع به جایگاه پیشین خواهد شد.
در مجموع، گزارش نتیجه میگیرد که بنگلادش به یکی از مهمترین عرصههای رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا و چین در جنوب آسیا تبدیل شده است. موقعیت راهبردی این کشور در خلیج بنگال، اهمیت صنعت پوشاک، وابستگی اقتصادی به بازارهای جهانی و پروژههای گسترده زیرساختی چین، موجب شده است تصمیمات آینده داکا نه تنها بر اقتصاد داخلی، بلکه بر موازنه قدرت در منطقه نیز تأثیرگذار باشد. روند روابط این کشور با آمریکا، چین و هند در سالهای آینده، نقش مهمی در شکلدهی به نظم ژئوپلیتیکی جنوب آسیا خواهد داشت.
منابع :
- S. Trade Representative (USTR) – Fact Sheet: United States and Bangladesh Reach Agreement on Reciprocal Trade
https://ustr.gov/about/policy-offices/press-office/fact-sheets/2026/february/fact-
- sheet-united-states-and-bangladesh-reach-agreement-reciprocal-trade
- The Daily Star – China now strategic cooperative partner of Bangladesh
https://www.thedailystar.net/business/news/china-now-strategic-cooperative-partner-bangladesh-4268806
- The Diplomat – The Bangladesh–US Trade Deal Is a Litmus Test for Dhaka's Strategic Autonomy
https://thediplomat.com/2026/04/the-bangladesh-us-trade-deal-is-a-litmus-test-for-dhakas-strategic-autonomy/