صنعت ساختمان،پیمانکاری و مصالح ساختمانی لیبی

صنعت ساختمان و زیرساخت لیبی در حال حاضر یکی از بزرگ‌ترین و پرجاذبه‌ترین بازارهای عمرانی در شمال آفریقا به شمار می‌رود.

پس از سال‌ها بی‌ثباتی، تخصیص بودجه‌های سنگین دولتی برای بازسازی و عمران شهری، در کنار وابستگی بیش از ۸۰ درصدی به واردات مصالح و فناوری‌های ساختمانی، فرصتی برای صادرات کالا و خدمات فنی مهندسی فراهم کرده است.

۱. وضعیت عمومی صنعت پیمانکاری و ساخت‌وساز

• وابستگی شدید به بودجه و پروژه‌های دولتی: صنعت ساخت‌وساز و خدمات فنی–مهندسی در لیبی متکی به پروژه‌های بخش عمومی و هزینه‌کردهای دولتی حاصل از درآمدهای نفتی است.
• پروژه‌های معوق و انباشت تقاضا: به‌دنبال تحولات سال ۲۰۱۱، بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار پروژه عمرانی زیربنایی و ساختمانی متوقف گردید. این مسئله نشان‌دهنده حجم بسیار بالای تقاضای انباشته‌شده برای بازسازی شهری، توسعه زیرساخت‌ها و اجرای پروژه‌های جدید است.
• حضور و سابقه شرکت‌های خارجی: پیش از سال ۲۰۱۱، شرکت‌های بین‌المللی متعدد در لیبی فعال بودند. با این حال، بروز درگیری‌ها، آسیب به کارگاه‌ها، چالش‌های وصول مطالبات و عدم پشتیبانی از ضمانت‌نامه‌های جدید باعث ایجاد وقفه شد.
• تغییر رویکرد به سمت پروژه‌های جدید و بازسازی: تمرکز فعلی بازار از احیا و بازگشت به پروژه‌های قدیمی معوق بدون تسویه حقوقی و پوشش مالی کامل به سمت پروژه‌های جدید زیربنایی  نوسازی شهری و ساخت کلینیک‌ها و مسکن در کانون‌های اصلی مانند طرابلس و بنغازی معطوف شده است.
• ساختار چندپاره و تکثر اداری: اجرای پروژه‌ها در شرق و غرب کشور از طریق نهادهای متفاوتی صورت می‌گیرد؛ در غرب از طریق سازمان‌های متمرکز دولتی در طرابلس و در شرق عمدتاً از طریق صندوق توسعه و بازسازی لیبی در بنغازی پیگیری می‌شود.

2. آمار واردات مصالح و لوازم ساختمانی به تفکیک کشورها

با توجه به ضعف صنایع کارخانه‌ای در داخل لیبی، بیش از ۸۰ درصد نیازهای بازار مصالح و تجهیزات ساختمانی کشور از طریق واردات تأمین می‌شود. بر اساس آمارهای پایگاه‌های اقتصادی و بانک جهانی  واردات کل کالا به لیبی در چند سال اخیر روند صعودی قابل توجهی داشته است:

• سال ۲۰۲۱: حدود ۱۴٫۹۵ میلیارد دلار
• سال ۲۰۲۲: حدود ۱۶٫۱۲ میلیارد دلار
• سال ۲۰۲۳: حدود ۱۸٫۱۹ میلیارد دلار
• سال ۲۰۲۴: حدود ۱۸٫۵۰ میلیارد دلار
• سال ۲۰۲۵: حدود ۱۹٫۳۱ میلیارد دلار

بخش مصالح و تجهیزات ساختمانی شامل: مقاطع فولادی، سیمان و کلینکر، کاشی و سرامیک، سنگ، لوازم بهداشتی، تجهیزات برقی و تأسیسات به‌طور میانگین ۱۲٪ تا ۱۵٪ از کل واردات غیرنفتی/غیرغذایی کشور لیبی را به خود اختصاص داده است:

گروه کالایی	حجم/ارزش برآوردی سالانه واردات	صادرکنندگان اصلی
فولاد، میلگرد و مقاطع فلزی	۷۰۰ میلیون تا ۱ میلیارد دلار (حدود ۱٫۲ تا ۱٫۸ میلیون تن)	ترکیه‌، امارات، چین
سیمان، گچ و کلینکر	۱۵۰ تا ۲۵۰ میلیون دلار	مصر، ترکیه، تونس
کاشی، سرامیک و سنگ (مرمر/گرانیت)	۲۰۰ تا ۳۵۰ میلیون دلار	چین، ایتالیا، مصر، ایران
تجهیزات برقی و کابل‌سازی	۳۰۰ تا ۴۵۰ میلیون دلار	چین، ترکیه‌، ایتالیا
تأسیسات، شیرآلات و تهویه (HVAC)	۲۵۰ تا ۴۰۰ میلیون دلار	ایتالیا، چین، ترکیه

 

عوامل کلیدی موثر بر رشد واردات مصالح

1. تخصیص بودجه‌های بازسازی: تسریع پروژه‌های نوسازی شهری در طرابلس و مناطق آسیب‌دیده شرق به‌ویژه طرح‌های تحت مدیریت صندوق توسعه و بازسازی لیبی در بنغازی و درنه تقاضای واردات را به اوج رسانده است.
2. ممنوعیت‌های صادرات داخلی: دولت لیبی جهت تامین نیازهای داخلی صادرات سیمان، میلگرد و ضایعات فلزی از داخل کشور را کاملاً ممنوع کرده است تا تمامی نهاده‌های وارداتی در پروژه‌های ساختمانی داخلی مصرف شوند.
3. مکانیسم اعتبارات اسنادی (LC): حجم واردات مصالح به‌شدت به میزان تخصیص ارز رسمی و گشایش اعتبارات اسنادی توسط بانک مرکزی لیبی برای شرکت‌های تجاری محلی وابسته است.

 بر اساس داده‌های رسمی تجاری و تحلیل شرکای وارداتی لیبی، سهم کشورهای اصلی صادرکننده مصالح و تجهیزات ساختمانی به لیبی به شرح زیر است:

مبدأ واردات	سهم کل واردات کالا	اقلام اصلی ساختمانی صادراتی به لیبی
چین	۱۷٫۴٪ – ۱۸٪	تجهیزات الکتریکی، کاشی و سرامیک، شیرآلات، اتصالات، درب و پنجره، ابزارآلات و ماشین‌آلات ساختمانی
ترکیه	۱۳٪ – ۱۴٫۶٪	سیمان، مقاطع فولادی، چسب و رنگ، لوله‌های پلی‌اتیلن/پی‌وی‌سی، سنگ‌های تزیینی و پروفیل
ایتالیا	۸٫۲٪ – ۸٫۹٪	سنگ‌های لوکس (مرمر)، سیستم‌های تهویه تخصصی، چیلرها، تجهیزات برق فشارقوی و ماشین‌آلات سنگین
مصر	۵٫۳٪ – ۸٪	سیمان، گچ، آجر، سرامیک و مصالح سنگین پیش‌ساخته (با مزیت مرز زمینی و موافقت‌نامه AFTA)
امارات متحده عربی	۸٫۲٪ – ۸٫۷٪	صادرات مجدد (Re-export) کابل، تجهیزات برقی، مقاطع فلزی و مصالح ساختمانی اروپایی/آسیایی
تونس	۳٫۴٪	سیمان، مصالح پایه ساختمانی، کلید و پریز و قطعات پلاستیکی (براساس موافقت‌نامه تعرفه ترجیحی)

3. قوانین و مقررات واردات و صادرات مصالح و مواد ساختمانی

الف) کالاهای ممنوع برای صادرات از لیبی (جهت حفظ بازار داخلی)

طبق تصمیم شماره ۲۰۱۱/۱، صادرات و صادرات مجدد اقلام زیر از لیبی ممنوع است:

• سیمان
• میلگرد ساختمانی با قطر ۵٫۵ میلی‌متر و بالاتر
• قراضه و ضایعات آهن و چدن
• ضایعات و قراضه آلومینیوم، مس و سرب (در تمامی انواع)

ب) واردات مصالح و تجهیزات ساختمانی به لیبی

• حقوق و عوارض گمرکی: نرخ پایه تعرفه گمرکی برای اکثر کالاهای صنعتی، ماشین‌آلات و مصالح ساختمانی یکسان‌سازی شده و معادل ۵٪ تا ۱۰٪ است.
• استانداردها و بازرسی فنی:
• ارائه گواهی بازرسی پیش از حمل (CoI) از شرکت‌های معتبر بین‌المللی بر اساس مصوبه شماره ۲۰۱۵/۱۹ بانک مرکزی جهت گشایش و تسویه اعتبار اسنادی (LC) الزامی است.
• ارائه گواهی انطباق (CoC) طبق یادداشت ARN ۲۰۲۰/۶۸ برای برخی مصالح و مواد شیمیایی مرتبط (مانند رنگ‌ها، خوشبوکننده‌ها و پوشش‌های شیمیایی) اجباری است.
• مرکز ملی استانداردسازی و مترولوژی لیبی (LNCSM) متولی اصلی تدوین استانداردهای فنی است.

4. ضوابط حقوقی مالیاتی و ثبت شرکت جهت فعالیت پیمانکاری

الف) شکل قانونی حضور و محدودیت‌ها

• ساختار شعبه (Branch): شرکت‌های پیمانکاری خارجی عموماً می‌توانند از ساختار ثبت شعبه متصل به یک پروژه/قرارداد مشخص عمومی یا دولتی استفاده کنند.
• شرکت سهامی مشترک (Mushtaraka): طبق تصمیم ۴۴۳/۲۰۰۶، حداقل سهم طرف لیبیایی باید ۳۵٪ و حداقل سرمایه ۱ میلیون دینار لیبی باشد.
• حوزه‌های ممنوعه: طبق تصمیم ۲۰۷/۲۰۰۷، انجام مستقیم پیمانکاری‌ها و ساخت‌وسازهای خرد به ارزش زیر ۳۰ میلیون دینار لیبی یا فعالیت‌های خرید و فروش خرده‌‌فروشی برای اتباع خارجی ممنوع بوده و نیازمند مشارکت یا نمایندگی طرف محلی است.

ب) مقررات مالیاتی و ثبت قرارداد

1. مالیات ثبت قرارداد:
   • تمامی قراردادهای منعقدشده در لیبی باید ظرف ۶۰ روز در وزارت دارایی ثبت شوند.
   • مالیات ثبت برابر با ۲٪ از مبلغ کل قرارداد است (برای پیمانکاران فرعی/دست دوم این نرخ ۱٪ است).
   • ۰٫۵٪ مالیات تمبر نیز بر مالیات ثبت اعمال می‌شود.
   • جریمه تأخیر: عدم ثبت به موقع منجر به جریمه ۱٪ در ماه شده و مانع گشایش LC یا دریافت صورت‌وضعیت‌ها و پیش‌پرداخت می‌شود.
2. مالیات بر درآمد شرکت‌ها و سود برآوردی (Deemed Profit):
   • نرخ رسمی مالیات بر درآمد شرکت‌ها حداکثر ۲۰٪ است (سرمایه‌گذاری‌های مشمول قانون ۹/۲۰۱۰ می‌توانند از معافیت ۵ ساله بهره‌مند شوند).
   • در صورت عدم پذیرش یا نقص دفاتر حسابداری توسط اداره مالیات مبنای محاسبه بر اساس «سود فرضی/برآوردی» تعیین می‌شود:
     • برای خدمات پیمانکاری و ساخت‌‌وساز: بین ۱۵٪ تا ۲۰٪ مبلغ کل قرارداد
     • برای خدمات مشاوره طراحی و مهندسی: بین ۲۵٪ تا ۴۰٪ مبلغ کل قرارداد

5. چالش‌های عملیاتی بانکی و توصیه‌های راهبردی

• مدیریت ریسک ارزی و بانکی: سیستم بانکی لیبی به‌دلیل دوپارگی و کمبود نقدینگی دارای چالش است. بهتر است اتکای عملیاتی به بانک‌های محلی لیبی محدود شده و روش‌هایی نظیر دریافت پیش‌پرداخت کامل، تسویه ارزی خارج از لیبی یا استفاده از اعتبارات اسنادی (LC) با تأیید بانک‌های واسطه معتبر منطقه‌ای به کار گرفته شود.
• ضمانت‌نامه‌های بانکی: کارفرمایان لیبیایی معمولاً ضمانت‌نامه‌های مستقیم صادرشده از بانک‌های برخی کشورها را نمی‌پذیرند و نیازمند تأیید یا صدور از طریق بانک‌های واسطه متقابل هستند.
• شریک محلی و نفوذ ساختاری: کلید موفقیت و حفظ امنیت سرمایه در لیبی، انتخاب یک شریک محلی باتجربه، دارای نفوذ واقعی اجتماعی/قبیله‌ای و ارتباط برقرار با نهادهای محلی است.
• نحوه ورود و ارتباطات: ارسال پیام یا مکاتبه غیرحضوری کارایی پایینی دارد؛ مؤثرترین راهکار حضور در نمایشگاه‌ها، نشست‌های رسمی و انجام بازدیدهای میدانی حضوری است.

6. فرصت‌ها و مزیت‌های رقابتی در بازار لیبی

کیفیت استاندارد بین‌المللی در کنار قیمت بسیار رقابتی محصولات نسبت به رقبای اروپایی و ترکیه‌ای  برگ برنده اصلی در مناقصات و بازار خرده‌فروشی لیبی است:

الف) صادرات مصالح ساختمانی و تجهیزات پایه‌ای

• کاشی، سرامیک و سنگ‌های تزئینی: به دلیل تنوع بالا و قیمت اقتصادی، جذابیت زیادی برای انبوه‌سازان لیبیایی دارد.
• فولاد، میلگرد و مقاطع فلزی: نیاز شدید به سازه‌های بتنی و فلزی در پروژه‌های عمرانی.
• رنگ، رزین و شیمی ساختمان: چسب‌های کاشی، افزودنی‌های بتن و عایق‌های رطوبتی.
• سیمان و کلینکر: پوشش کمبودهای مقطعی و منطقه‌ای سیمان برای پروژه‌های بزرگ زیرساختی.

ب) سیستم‌های سرمایشی، گرمایشی و تهویه مطبوع (HVAC)

با توجه به اقلیم گرم و خشک / مدیترانه‌ای لیبی، سیستم‌های تهویه مطبوع، چیلرهای صنعتی، فن‌کوئل‌ها و تجهیزات سرمایشی خانگی و بیمارستانی از ملزومات حیاتی هر پروژه عمرانی در این کشور است.

ج) صنایع برق، روشنایی و تجهیزات الکترونیک (Electro-Libya)

تولید ترانسفورماتورها، کابل‌های فشار قوی و ضعیف، تجهیزات روشنایی LED و کلید و پریزهای صنعتی، امکان سهم‌گیری بالا از پروژه‌های نوسازی شبکه برق لیبی (وابسته به شرکت GECOL) را فراهم می‌کند.

د) صدور خدمات فنی، مهندسی و پیمانکاری

شرکت‌های فنی-مهندسی در قالب پیمانکار فرعی (Subcontractor) یا تشکیل کنسرسیوم مشترک با شرکت‌های معتبر لیبیایی می‌توانند در پروژه‌های زیر ورود کنند:

• سدسازی، راه‌سازی و توسعه بنادر؛
• ساخت بیمارستان‌ها، اتاق‌های تمیز (Cleanroom) و مراکز درمانی؛
• انبوه‌سازی مسکن و مدیریت پروژه‌های شهری.

7. نهادها و سازمان‌های اصلی واگذارکننده مناقصات ساختمانی و زیربنایی

مهم‌ترین نهادها و کارفرمایان دولتی جهت پیگیری مناقصات عمرانی و راه‌های ارتباطی آن‌ها عبارت‌اند از:

1. سازمان توسعه مراکز اداری (ODAC - Organisation for Development of Administrative Centers):
   • وظایف: متولی پروژه‌های عمرانی روبنایی عمومی، ساختمان‌های دولتی، مجتمع‌های اداری و استادیوم‌ها.
   • وب‌سایت: https://www.odac.ly
2. هیأت مسکن و زیرساخت (HIB - Housing and Infrastructure Board):
   • وظایف: متولی پروژه‌های زیربنایی شهری تأسیسات تصفیه آب و فاضلاب و پروژه‌های انبوه مسکونی.
   • وب‌سایت (بخش مناقصات): https://hib.ly/tenders
3. هیأت پروژه‌های حمل‌ونقل (TPB - Transportation Projects Board):
   • وظایف: مسئول اجرای پروژه‌های حمل‌ونقل از جمله راه‌سازی، بزرگراه‌ه، فرودگاه‌ها و بنادر.
   • وب‌سایت: https://tpb.ly/en/about-us[
4. شرکت عمومی‌ برق لیبی (GECOL - General Electricity Company of Libya):
   • وظایف: انحصار و متولی پروژه‌های نیروگاهی احداث شبکه‌های انتقال و توزیع برق و تاسیسات مرتبط.
   • وب‌سایت: https://www.gecol.ly
5. شرکت ملی نفت لیبی (NOC - National Oil Corporation):
   • وظایف: واگذارکننده پروژه‌های عمرانی، زیرساختی، ساخت‌وساز و پشتیبانی فنی در میادین، پالایشگاه‌ها و تأسیسات نفت و گاز.
   • وب‌سایت (بخش مناقصات): https://noc.ly/en/tenders
6. نهادها و صندوق‌های سرمایه‌‌‌‌گذاری و مشارکت (ESDF / PPP / LIDCO):
   • وظایف: آژانس‌ها و صندوق‌های دولتی متولی توسعه مراکز خرید هتل‌ها، پروژه‌های ملکی/مستغلات و پروژه‌های مشارکت عمومی-خصوصی.
   • وب‌سایت صندوق اقتصادی و اجتماعی (ESDF): https://www.esdf.ly
   • وب‌سایت مشارکت عمومی-خصوصی (PPP): https://ppp.ly
7. صندوق توسعه و بازسازی لیبی (بنغازی):
   • وظایف: نهاد قدرتمند متمرکز در شرق کشور که ادارات بازسازی هلال نفتی راه‌ها و پل‌ها و پروژه‌های عمومی زیربنایی منطقه شرق و درنه را زیر پوشش دارد.
   • درگاه پایگاه اطلاع‌رسانی مناقصات لیبی (مرجع بخش خصوصی): http://www.libyaninvestment.com